Tog‘ jinsi — tabiiy jarayonlar mahsuli bo‘lgan bir yoki bir nechta mineral tur yoki organik moddaning har qanday massasi yoxud agregati. Modda qattiq, zichlashgan yoki yumshoq, sochiluvchan bo‘lishi mumkin.
Tog‘ jinslari — zich yoki sochiluvchan agregatlar, bo‘lib, Yer po‘stini tashkil etadi; ular bir xil yoki turli tarkibdagi minerallardan yoki boshqa tog‘ jinslari minerallari va bo‘laklaridan ham tashkil topgan. Jinslarning tarkibi, tuzilishi va yotish sharoitlari ularni hosil qiluvchi, Yer po‘sti ichida yoki uning yuzasida kechadigan geologik jarayonlarga sababiy bog‘liq. geokimyoviy nuqtayi nazaridan tog‘ jinslari — asosan petrogen elementlardan (tarkibida asosiy kimyoviy elementlar bo‘lgan jins hosil qiluvchi minerallar).
Tog‘ jinslarini o‘rganadigan fanlar — petrografiya va petrologiya — tog‘ jinslari haqidagi ta’limot. Tog‘ jinslariga misollar — granit, bazalt, gil, tuzlar, toshko‘mir, bo‘rTog‘ jinslari Yer guruhiga mansub sayyoralarning, yo‘ldoshlarning va asteroidlarning qattiq qobiqlarini tashkil etadi.
Atama
Atama tog‘ jinslari ikki so‘zning uzviy birikmasidan iborat bo‘lib, ular alohida qo‘llanganda ma’nosini yo‘qotadi. Biroq atama qo‘shimcha aniqlovchi so‘z bilan (masalan: effuziv, ishqoriy va hokazo) ishlatilsa, takrorlashda tog‘ so‘zi tushirib qoldirilishi mumkin.
Atama tog‘ jinslari zamonaviy ma’noda ilk bor 1798-yilda rus mineralog va kimyogar Vasiliy Mixaylovich Severgin.
Tog‘ jinslari guruhlari
Kelib chiqishiga ko‘ra tog‘ jinslari uch guruhga bo‘linadi:
Magmatik va metamorfik tog‘ jinslari hajm jihatidan qariyb 90 % ni tashkil etadi Yer po‘stida, biroq materiklarning hozirgi yuzasida ularning tarqalish hududlari nisbatan kichik. Qolgan 10 % cho‘kindi jinslar hissasiga to‘g‘ri keladi; ular Yer yuzasi maydonining 75 % ini egallaydi. Biroq inson faoliyati ta’sir doirasida aynan cho‘kindi jinslar ko‘proq uchraydi.
Magmatik tog‘ jinslari kelib chiqishiga ko‘ra effuziv va intruziv turlarga bo‘linadi. Effuziv (vulkanik) tog‘ jinslari magmaningYer yuzasiga oqib chiqishi natijasida hosil bo‘ladi. Intruziv tog‘ jinslari esa, aksincha, magma Yer po‘sti ichida qotishi natijasida yuzaga keladi.
Tog‘ jinslarini magmatik, metamorfik va cho‘kindi turlarga ajratish har doim ham aniq emas. Cho‘kindi tog‘ jinslarida diagenez jarayonida, geologik ma’noda juda past haroratlarning o‘zidayoq mineral o‘zgarishlar boshlanadi, biroq jinslar tarkibida yangi hosil bo‘lgan granit paydo bo‘lgandagina metamorfik hisoblanadi. O‘rtacha bosimlarda metamorfizm boshlanishi harorat 300 °C ga to‘g‘ri keladi.
Metamorfizmning yuqori darajalarida metamorfik va magmatik tog‘ jinslari orasidagi chegara yo‘qoladi. Jinslar eriy boshlaydi, yangi hosil bo‘lgan eritmalar aniq tashqi manbadan kelgan eritmalar bilan aralashadi. Ko‘pincha yaqqol metamorfik, yo‘l-yo‘l jinslardan tipik granitlarga bosqichma-bosqich o‘tish kuzatiladi. Bunday jarayonlar ultrametamorfizmga kiradi.
Bu ro‘yxatda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yirik jinslar guruhi — keng harorat oralig‘ida ham hosil bo‘ladigan metasomatik tog‘ jinslari hisobga olinmagan. Ularga, masalan, nordon kvarsitlar asosidagi effuziv jinslar, greizenlar granitlar, o‘rta va asosiy jinslar asosidagi propillitlar va hokazo, shuningdek tomirlar atrofidagi zonalarni tashkil etuvchi keng jinslar guruhi ham kiradi. Shuningdek, tog‘ jinslarining o‘ziga xos bir guruhi ham kiritilmagan; u ruda (bu geologik emas, balki geologik-iqtisodiy tushuncha). Bu jinslar guruhi asosan sulfidli minerallardan tashkil topgan bo‘lsa-da, u boshqa minerallardan tarkib topgan jinslarni ham o‘z ichiga olishi mumkin (magnetit (temir rudalari), apatitli rudalar, xromitli rudalar va boshqalar).
Ilgari metasomatik jinslarning metamorfik jinslardan farqi shundaki, faqat metasomatitlar hosil bo‘lishida suv ishtirok etadi, deb hisoblangan, biroq keyingi tadqiqotlar metamorfik jinslar (gneyslar va slanetslar) hatto yuqori haroratlarda hosil bo‘lganida ham suv ishtirokida shakllanishini ko‘rsatdi. izotopik tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatdiki, nordon va o‘rta tarkibli silikatli jinslardagi barcha silikat minerallari (kvars, biotit, dala shpatlari, granatlar, hornblendalar va boshqalar) suv bilan bir vaqtda ajralib chiqib, u bilan kislorod izotoplari bo‘yicha izotop muvozanatini hosil qiladi.. Nordon jinslardan farqli ravishda, asosiy va ultraasosiy jinslarning barcha silikat minerallari (dala shpatlari, granatlar, olivinlar, piroksenlar va boshqalar) kislorod izotoplari bo‘yicha СО bilan muvozanatda ajralib chiqadi.2.
Alohida guruhni mantiya jinslari tashkil etadi. Bir tomondan, mantiyadagi sharoitlar shundayki, hatto jins dastlab magmatik bo‘lgan taqdirda ham, u mantiya ichida baribir o‘zgarishlarga uchragan bo‘lardi. Umuman olganda, mantiyaning asosiy hajmi uchun uning ilgari erigan holatda bo‘lgan-bo‘lmaganligi haqidagi masala bahsli bo‘lib qolmoqda. Boshqa tomondan, mineralogik tarkibiga ko‘ra mantiya jinslari ko‘p jihatdan magmatik jinslarga o‘xshaydi. Shu sababli ularga ayrim o‘zgartirishlar bilan magmatik jinslar nomenklaturasi qo‘llanadi.
Shunday magmatik komplekslar ham borki, teksturaviy belgilari cho‘kindi jinslarning teksturaviy xususiyatlarini eslatadi. Bular qatlamlangan asosiy intruziyalardir. Ularning ayrimlarida cho‘kindi tog‘ jinslariga xos gradatsion qatlamlanish, qiya qatlamlanish, ritmik qatlam tuzilishi va og‘ir minerallar to‘plamlarining mavjudligi kuzatiladi. Biroq cho‘kindi alevrolitlar, qumtoshlar va gravellitlar o‘rniga bunday komplekslar odatiy magmatik jinslardan tashkil topgan. Bunday obyektlarning hosil bo‘lishi ilgari bir necha bor cho‘kindi jinslar metamorfizmi bilan izohlangan, biroq bunday talqin kompleks bilan uni o‘rab turgan jinslar orasidagi keskin kontaktlar mavjudligini tushuntira olmagan. Bugungi kunda bunday obyektlar gravitatsion yo‘l bilan minerallarning konvektiv harakatlanuvchi eritmadan cho‘kishi natijasida hosil bo‘lishi umumiy e’tirof etilgan. Ya’ni bu jarayon cho‘kindi to‘planishiga ko‘p jihatdan o‘xshaydi, biroq moddani tashuvchi muhit bu holda suv emas, balki magma.
Magmatik va metamorfik tog‘ jinslarini tavsiflash hamda tasniflash bilan petrografiya shug‘ullanadi, ularning genezisini esa petrologiya o‘rganadi. Cho‘kindi tog‘ jinslarining tavsifi, tasnifi va hosil bo‘lish sharoitlarini tahlil qilish bilan litologiya shug‘ullanadi; uning tarkibida mustaqil bo‘lim — cho‘kindi jinslar petrografiyasi ajratiladi. Litologiya bilan unga yaqin bo‘lgan sedimentologiya ham chambarchas bog‘liq bo‘lib, u hozirgi cho‘kindilarning hosil bo‘lish sharoitlarini o‘rganadi. «cho‘kindi» va «cho‘kindi tog‘ jinsi» tushunchalarining qat’iy ta’riflari mavjud bo‘lmagani sababli, cho‘kindi bilan cho‘kindi tog‘ jinsi o‘rtasidagi farq har doim ham aniq emas. Bu fanlar geokimyo va mineralogiya.
Magmatik tog‘ jinslari

Hosil bo‘lish chuqurligiga ko‘ra tog‘ jinslari uch guruhga bo‘linadi: chuqurlikda kristallanadigan jinslar — intruziv tog‘ jinslari, masalan, granit. Ular magmaning sekin sovishi natijasida hosil bo‘ladi va odatda yaxshi kristallanadi; gipabissal tog‘ jinslari magma uncha katta bo‘lmagan chuqurlikda qotganda hosil bo‘ladi va ko‘pincha notekis donador tuzilishga ega bo‘ladi (dolerit). Effuziv tog‘ jinslari Yer yuzasida yoki okean ( tubidagi bazalt, , riolit, va andezit).
Tabiiy magmalarning mutlaq ko‘pchiligida asosiy komponent sifatida kremniy mavjud bo‘lib, ular silikat eritmalaridan iborat. Ancha kam hollarda karbonatli, sulfidli va metall eritmalar uchraydi. Karbonatli eritmalardan karbonatli magmatik tog‘ jinslari — karbonatitlar hosil bo‘ladi. XX asrda karbonatit magmali vulqonlarning bir necha otilishi qayd etilgan. Sulfidli va metall eritmalar silikat suyuqliklari bilan aralashmaslik va likvatsiya natijasida hosil bo‘ladi.
Magmatik jinsning eng muhim xususiyati — uning kimyoviy tarkibi. Magmatik tog‘ jinslarini tarkibiga ko‘ra tasniflashning bir nechta tizimi mavjud (tog‘ jinslari nomenklaturasi). Eng muhim tasnif jinslardagi kremnezyom SiO2, va ishqorlar (Na2O + K2O) miqdoriga asoslanadi. Ishqorlar miqdoriga ko‘ra jinslar qatorlarga bo‘linadi. Normal, subishqoriy va ishqoriy qator jinslari farqlanadi. Bunday bo‘linishning rasmiy belgisi — jins tarkibida o‘ziga xos ishqoriy minerallarning paydo bo‘lishidir. SiO2 miqdoriga ko‘ra jinslar ultraasosiy — SiO2 miqdori jinsda 45 % dan kam; asosiy — SiO2 miqdori 45 % dan 54 % gacha; o‘rta — 54 % dan 65 % gacha; nordon — SiO2 miqdori 65 % dan ortiq bo‘lgan jinslarga bo‘linadi.
Magmatik jinslarning hosil bo‘lishi hozir ham faol vulkanizm va tog‘ hosil bo‘lishi.
Tez sovigan lava, Yer yuzasiga yetib kelgan magmatik eritmaning tez qotishi (tez sovishi) natijasida hosil bo‘ladigan kristallanmagan mahsulotlar. U otilib chiqqan liparitli nordon, kamroq hollarda bazaltli effuziv tog‘ jinslarini butunlay tashkil qilishi mumkin. Deyarli butunlay obsidian, , smola toshi (, pexshteyn), , perlit, , pemza, , taxilit, va sordavalitit. Sinish ko‘rsatkichi 1,5.
Magmatik tog‘ jinsi bo‘lib, vulkanik shishadan iborat; tarkibida suv miqdori 1 % dan oshmaydi. Bu erigan tog‘ jinslarining tez sovishi natijasida hosil bo‘lgan bir jinsli vulkanik shishadir. Suvga boyroq, qizdirilganda ko‘pchiydigan vulkanik shishalar perlitlarga.
G‘ovak vulkanik shisha nordon va o‘rta tarkibli lavalar tez qotganda gazlar ajralib chiqishi natijasida hosil bo‘ladi. Pemza rangi temir miqdori va valentligiga (temir) qarab oq va ko‘kimtir rangdan sariq, qo‘ng‘ir va qora ranggacha o‘zgaradi. G‘ovaklik 60 % ga yetadi. Moos shkalasi bo‘yicha qattiqligi taxminan 6, zichligi 2—2,5 g/sm³, hajmiy massasi 0,3—0,9 g/sm³. Pemzaning yuqori g‘ovakligi unga yaxshi issiqlik izolyatsiyasi xususiyatini beradi, g‘ovaklarning aksariyati berk bo‘lgani esa uning sovuqqa chidamliligini. Olovga chidamli. Kimyoviy jihatdan inert.
Metamorfik tog‘ jinslari

Metamorfik tog‘ jinslari Yer po‘sti qa’rida cho‘kindi yoki magmatik tog‘ jinslarining o‘zgarishi (metamorfizm) natijasida hosil bo‘ladi. Bu o‘zgarishlarni keltirib chiqaruvchi omillar quyidagilar bo‘lishi mumkin: qotayotgan magmatik jismga yaqinlik va shu sababli metamorfizmga uchrayotgan jinsning qizishi; ushbu jismdan ajralib chiqadigan faol kimyoviy birikmalar, eng avvalo, turli suvli eritmalar (kontakt metamorfizmi) ta’siri yoki jinsning Yer po‘sti qa’riga cho‘kishi; bu yerda unga regional metamorfizm omillari — yuqori haroratlar va bosimlar.
Metamorfik tog‘ jinslarining tipik vakillari gneyslar, tarkibi turlicha bo‘lgan kristalli slanetslar, kontakt rogoviklar, skarnlar, amfibolitlar, migmatitlar va boshqalardir. Kelib chiqishidagi va buning natijasi sifatida mineral tarkibidagi farqlar tog‘ jinslarining kimyoviy tarkibi hamda fizik xususiyatlariga keskin ta’sir ko‘rsatadi.
Metamorfizmning dastlabki bosqichini gil jinslari ifodalaydi. Ular asosan gidroslyudalardan, xloritdan, ba’zan kaolinitdan, boshqa gil minerallarining qoldiqlaridan (montmorillonit, aralash qatlamli minerallar), kvars, dala shpatlari va boshqa gil bo‘lmagan minerallardan tashkil topgan. Ularda slanetsimonlik yaqqol ifodalangan. Ular osonlik bilan plastinkalarga ajraladi. slanetslarning rangi yashildan kulrang va jigarrangdan qoragacha bo‘ladi. Ularda uglerodli modda, yangi hosil bo‘lgan karbonatlar va sulfidlar (temir).
Ipakdek yaltiroqlikka ega bo‘lgan slanetsimon jins bo‘lib, tarkibida kvars, seritsit, ba’zan xlorit aralashgan biotit va albit mavjud. Metamorfizm darajasiga ko‘ra u gil slanetslaridan slyudali slanetslarga o‘tishdagi oraliq jins hisoblanadi.
Xloritli slanetslar slanetsimon yoki tangachali tuzilishga ega bo‘lgan, asosan xloritdan, shuningdek aktinolit, talk, slyudalar, epidot, kvars va boshqa minerallardan iborat. Ularning rangi yashil, qo‘lga tekkanda yog‘simon bo‘ladi, qattiqligi past. Ko‘pincha magnetit yaxshi shakllangan kristallar (oktaedrlar).
Plastinka va tangachalardan iborat agregat talkdan tashkil topgan; u slanetsimon tuzilishga ega, yashil yoki oqish rangli, yumshoq va yog‘simon yaltiroqqa ega. U xloritli slanetslar va fillitlar orasida yuqori arxey (guron) qatlamlarida kamdan-kam uchraydi, biroq ba’zan yoshroq cho‘kindi va magmatik (olivinli) tog‘ jinslarining metamorfizmi natijasida hosil bo‘ladi. Aralashma sifatida magnezit, xromit, aktinolit, apatit, glinkit, turmalin. Ko‘pincha talk tarkibiga ko‘p miqdorda xlorit plastinkalari va tangachalari aralashib, talk-xloritli slanetsga o‘tishga sabab bo‘ladi.
Metamorfik jinslarning o‘rta (qisman kuchli) darajadagi metamorfizm bilan tavsiflanadigan katta guruhining umumiy nomi. Gneyslardan farqli ravishda, kristalli slanetslarda kvars, dala shpatlari va to‘q rangli minerallarning miqdoriy nisbatlari turlicha bo‘lishi mumkin.
Amfibolit — amfiboldan, plagioklazdan va aralashma minerallaridan tashkil topgan metamorfik tog‘ jinsidir. Hornblenda amfibolitlar tarkibida uchrab, tarkibining murakkabligi va yuqori miqdordagi alyuminiy oksidi bilan boshqa amfibollardan farq qiladi. Regional metamorfizmning yuqori bosqichlaridagi ko‘pchilik metamorfik jinslardan farqli o‘laroq, amfibolitlarda slanetsimon tekstura. har doim ham yaqqol ifodalanmaydi. Amfibolitlarning tuzilishi granoblastik (hornblendaning slanetsimonlik yo‘nalishi bo‘ylab cho‘zilgan kristallar hosil qilishga moyilligi bo‘lganda), nematoblastik va hatto fibroblastik bo‘ladi. Amfibolitlar asosiy magmatik jinslar — gabbro, diabazlar, bazaltlar, tuflar va boshqa jinslardan, shuningdek mergelli tarkibli cho‘kindi jinslardan ham hosil bo‘lishi mumkin. Gabbroga o‘tuvchi oraliq turlari gabbro-amfibolitlar deb ataladi va ular relikt (qoldiq) gabbro tuzilmalari bilan tavsiflanadi. Ultraasosiy tog‘ jinslari hisobiga hosil bo‘ladigan amfibolitlarda odatda plagioklaz bo‘lmaydi; ular deyarli butunlay hornblendadan iborat bo‘lib, tarkibida ko‘p miqdorda magniy (antofillit, gedrit). Amfibolitlarning quyidagi turlari farqlanadi: biotitli, granatli, kvarsli, kianitli, skapolitli, zoisitli, epidotli va boshqa amfibolitlar.
Kvars donalari maydaroq kvars moddasi bilan sementlangan donador tog‘ jinsi. U kvars qumtoshlarining metamorfizmi jarayonida, porfirlar tarkibida ham uchraydi. Ular nurash qobiqlarida metasomatoz (gipergen kvarsitlar) jarayonida mis kolchedanli konlarning oksidlanishi bilan bog‘liq holda hosil bo‘ladi. Ular mis kolchedan rudalarini qidirishda belgi bo‘lib xizmat qiladi. Mikrokvarsitlar suv ostidagi gidrotermal eritmalardan dengiz suviga kremnezyom olib chiqqanda, boshqa komponentlar (temir, magniy va boshqalar) bo‘lmaganda hosil bo‘ladi.
Parallel-slanetsimon, ko‘pincha ingichka yo‘l-yo‘l teksturasi ozmi-ko‘pmi yaqqol ifodalangan, granoblastik va porfiroblastik tuzilmalari ustun bo‘lgan metamorfik tog‘ jinsi, uning tarkibiga kvars, kaliyli dala shpati, plagioklazlar va rangli minerallardan tashkil topgan metamorfik tog‘ jinsi. Uning quyidagi turlari farqlanadi: biotitli, muskovitli, ikki slyudali, amfibolli, piroksenli va boshqa gneyslar.
Cho‘kindi tog‘ jinslari

Cho‘kindi tog‘ jinslari Yer yuzasida va unga yaqin hududlarda nisbatan past harorat va bosim sharoitida dengiz hamda materik cho‘kindilarining o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra cho‘kindi jinslar uchta asosiy genetik guruhga bo‘linadi:
- Bo‘lakli jinslar (brekchiyalar, konglomeratlar, qumlar, alevritlar) — asosan ona jinslarning mexanik yemirilishidan hosil bo‘lgan yirik bo‘lakli mahsulotlar bo‘lib, odatda ulardagi eng barqaror mineral assotsiatsiyalarni saqlab qoladi;
- Gil jinslari — silikat va alyumosilikat minerallarining ona jinslarda chuqur kimyoviy o‘zgarishi natijasida yangi mineral turlariga aylangan dispers mahsulotlar;
- Xemogen, biokimyoviy va organogen jinslar — eritmalardan bevosita cho‘kib hosil bo‘ladigan mahsulotlar (masalan, tuzlar), organizmlar ishtirokida hosil bo‘ladigan jinslar (masalan, kremniyli jinslar), organik moddalarning to‘planishi natijasida yuzaga keladigan jinslar (masalan, ko‘mirlar) yoki organizmlar hayot faoliyati mahsullari (masalan, organogen ohaktoshlar).
Cho‘kindi va vulkanik jinslar orasida oraliq o‘rinni effuziv-cho‘kindi jinslar guruhi egallaydi. Cho‘kindi jinslarning asosiy guruhlari orasida turli genezisga ega materiallarning aralashishi natijasida yuzaga keladigan o‘zaro o‘tishlar kuzatiladi. Hosil bo‘lish sharoitlari bilan bog‘liq bo‘lgan cho‘kindi tog‘ jinslarining o‘ziga xos xususiyati — ularning qatlamliligi va ozmi-ko‘pmi muntazam geologik jismlar (qatlamlar).
Meteoritlar
Meteorit — jism kosmik kelib chiqishga ega bo‘lib, yirik osmon jismi yuzasiga tushgan. Topilgan meteoritlarning aksariyati bir necha gramm dan bir necha kilogramm gacha og‘irlikka ega. Topilgan eng yirik meteorit — Goba (hisob-kitoblarga ko‘ra, uning og‘irligi taxminan 60 tonnani tashkil etgan). Har kuni Yerga 5—6 tonna meteorit yoki yiliga 2 ming tonna meteorit tushadi, deb hisoblanadi. Meteoritlarning mavjudligi yetakchi akademiklar tomonidan XVIII asrda tan olinmagan, yerdan tashqari kelib chiqish haqidagi farazlar esa soxta ilmiy deb hisoblangan. Aytishlaricha, 1790-yilda Parij Fanlar akademiyasi toshlarning Yerga tushishi haqidagi xabarlarni bundan buyon imkonsiz hodisa sifatida ko‘rib chiqmaslikka qaror qilgan. Ko‘plab muzeylarda meteoritlar (o‘sha davr atamasi bilan — aerolitlar) «muzeylarni masxara obyektiga aylantirmaslik» uchun kolleksiyalardan olib tashlangan. Meteoritlarni o‘rganish bilan akademiklar V. I. Vernadskiy, A. E. Fersman hamda meteoritlarni tadqiq etishning taniqli ixlosmandlari P. L. Dravert, L. A. Kulik va boshqa ko‘plab olimlar shug‘ullangan. Rossiya Fanlar akademiyasida hozir meteoritlarni yig‘ish, o‘rganish va saqlash ishlariga rahbarlik qiluvchi maxsus qo‘mita mavjud. Qo‘mita huzurida katta meteoritlar kolleksiyasi.
Eng ko‘p uchraydiganlari toshli meteoritlardir (tushish holatlarining 92,8 %). Ular asosan quyidagi silikatlardan tashkil topgan: olivinlar (Fe, Mg)2[SiO4] (dan fayalit Fe2[SiO4] gacha forsterit Mg2[SiO4]) va piroksenlar (Fe, Mg)2Si2O6 (dan ferrosilit Fe2Si2O6 gacha enstatit Mg2Si2O6]). Toshli meteoritlarning mutlaq ko‘pchiligi (toshli meteoritlarning 92,3 % i, barcha tushish holatlarining 85,7 % i) xondritlardir. Ular tarkibida xondrular — asosan silikat tarkibli sferik yoki ellipssimon hosilalardir. Xondrularning aksariyati diametri 1 mm dan oshmaydi, biroq ayrimlari bir necha millimetrga yetishi mumkin. Xondrular bo‘lakli yoki mayda kristalli matritsa ichida joylashadi; bunda matritsa xondrulardan ko‘pincha tarkibi bilan emas, balki kristall tuzilishi bilan farq qiladi. Xondritlarning tarkibi Quyoshning kimyoviy tarkibini deyarli to‘liq takrorlaydi; bundan faqat vodorod va geliy kabi yengil gazlar mustasno. Shu sababli xondritlar Quyoshni o‘rab turgan protoplanetar bulutdan moddaning kondensatsiyalanishi va changning oraliq qizish bilan birga akkretsiyasi natijasida bevosita hosil bo‘lgan, deb hisoblanadi. Axondritlar toshli meteoritlarning 7,3 % ini tashkil etadi. Bular protoplanetar (va planetar[[{{{1}}}|?]]) jismlarning erish va tarkibiy differensiatsiya (metallar va silikatlarga ajralish) jarayonlaridan o‘tgan bo‘laklaridir. Temir meteoritlar temir-nikel qotishmasidan tashkil topgan. Ular tushish holatlarining 5,7 % ini tashkil etadi. Temir-silikat meteoritlar tarkibi jihatidan toshli va temir meteoritlar orasidagi oraliq o‘rinni egallaydi. Ular nisbatan kam uchraydi (tushish holatlarining 1,5 % i). Axondritlar, temir va temir-silikat meteoritlar differensiatsiyalangan meteoritlar qatoriga kiradi. Taxminlarga ko‘ra, ular asteroidlar yoki boshqa planetar jismlar tarkibida differensiatsiyadan o‘tgan moddadan tashkil topgan. Ilgari barcha differensiatsiyalangan meteoritlar bir yoki bir nechta yirik jism, masalan, Fayeton sayyorasining parchalanishi natijasida hosil bo‘lgan, deb hisoblangan. Biroq turli meteoritlar tarkibini tahlil qilish natijasida ular ko‘plab yirik asteroidlar bo‘laklaridan hosil bo‘lgan bo‘lishi ehtimoli yuqoriroq ekani aniqlandi. Ilgari yana bir guruh — tektitlar — zarba ta’sirida hosil bo‘lgan kremniyli shisha bo‘laklari ham alohida ajratilgan. Keyinchalik tektitlar meteorit kremnezyomga boy tog‘ jinsiga urilganda hosil bo‘lishi ma’lum bo‘ldi.
Adabiyotlar
- Geologik lug‘at, 2-jild. — M.: «Nedra», 1978. — B. 37, 177, 320, 238, 319, 331, 473.
- Deli R. O. Magmatik tog‘ jinslari va ularning kelib chiqishi. 2 qismda. 1920. 1-qism, 2-qism. 225 b.
- Makarov V. P. Minerallarning ajralib chiqish mexanizmi haqida. / «Yer sayyora tizimi» XVI ilmiy seminari materiallari. M.: «Yer va sayyoralar tuzilishi uyg‘unligi» jamoat tashkiloti, 2008, 265 — 300-betlar. ISBN 978-5-397-00196-0
- Milanovskiy E. V. Tog‘ jinslarining kelib chiqishi. M.: PROFGORTOP bosmaxonasi, 1922. 79 b. (Kon ishchisi kutubxonasi; № 3)
- Milanovskiy E. V. Tog‘ jinslari: Tog‘ jinslarining kelib chiqishi va hayoti hamda ularning xalq xo‘jaligidagi ahamiyati. 4-nashr, qayta ishlangan. M.; L.; Novosibirsk: ONTI, Davlat ilmiy-texnik tog‘-geologiya-neft nashriyoti, 1934. 189, [1] b.
- Milovskiy A. V. Mineralogiya va petrografiya. — M.: Geologiya va yer qa’rini muhofaza qilishga oid adabiyotlar davlat ilmiy-texnik nashriyoti, 1958. — B. 274—284.
Havolalar
- Tog‘ jinslari va minerallar haqida
- Atamalar lug‘ati magmatik, metamorfik, impakt va metasomatik tog‘ jinslari Arxiv nusxasi 7-noyabr 2009-yilda Wayback Machine’da.