
Mantiya — Yerning bir qismi (geosfera) bo‘lib, bevosita Yer qobig‘i ostida va yadrosi ustida joylashgan. Unda Yer moddasining katta qismi joylashgan. Mantiya boshqa Yer guruhiga mansub sayyoralarda ham mavjud. Yer mantiyasi Yer yuzasidan 30 dan 2900 km chuqurlikkacha bo‘lgan oraliqda joylashgan. Mantiya Yer hajmining taxminan 80 % ini egallaydi.
Yer qobig‘i va mantiya o‘rtasidagi chegara Moxorovichich chegarasi yoki qisqacha Moho deb ataladi. Bu chegarada seysmik to‘lqinlar tezligi keskin oshadi — 7 dan 8—8,2 km/s gacha. Uning chuqurligi okeanlar ostida 7 km dan burmali mintaqalar ostida 70 km gacha yetadi. Yer mantiyasi yuqori va quyi mantiyaga bo‘linadi. Bu geosferalar orasidagi chegara Golitsin qatlami deb ataladi; u taxminan 673 km chuqurlikda joylashgan.
XX asr boshlarida Moxorovichich chegarasining tabiati faol muhokama qilingan. Ayrim tadqiqotchilar bu joyda metamorfik reaksiya sodir bo‘ladi, deb taxmin qilgan. Uning natijasida zichligi yuqori tog‘ jinslari hosil bo‘ladi. Bunday reaksiya sifatida eklogitlanish jarayoni taklif etilgan. Bu jarayonda bazalt tarkibli tog‘ jinslari eklogitga aylanadi va ularning zichligi 30 % ga ortadi. Boshqa olimlar seysmik to‘lqinlar tezligining keskin oshishini tog‘ jinslari tarkibining o‘zgarishi bilan izohlagan — nisbatan yengil, qobiqdagi nordon va asosli jinslardan zich, mantiyaga xos ultraasosli jinslarga o‘tish bilan. Hozirgi vaqtda bu qarash umumqabul qilingan.
Yer qobig‘i va mantiya tarkibining farq qilishi ularning kelib chiqishi bilan bog‘liq: dastlab bir jinsli bo‘lgan Yer qisman erish natijasida oson eriydigan va yengil qism — qobiq hamda zich va qiyin eriydigan mantiyaga ajralgan.
Mantiya haqida ma’lumot olish manbalari
Yer mantiyasini bevosita o‘rganish imkoni yo‘q: u Yer yuzasiga chiqmaydi va chuqur burg‘ilash orqali ham unga yetib borilmagan. Shu sababli mantiya haqidagi ma’lumotlarning katta qismi geokimyoviy va geofizik usullar yordamida olingan. Uning geologik tuzilishi haqidagi ma’lumotlar esa juda cheklangan.
Mantiyani quyidagi ma’lumotlar asosida o‘rganadilar:
- Geofizik ma’lumotlar. Avvalo, seysmik to‘lqinlar tezligi, elektr o‘tkazuvchanlik va tortishish kuchi haqidagi ma’lumotlar.
- Mantiya eritmalari — peridotitlar, bazaltlar, komatiitlar, kimberlitlar, lamproitlar, karbonatitlar va boshqa ayrim magmatik tog‘ jinslari mantiya qisman erishi natijasida hosil bo‘ladi. Eritmaning tarkibi erigan tog‘ jinslarining tarkibi, erish mexanizmi hamda erish jarayonining fizik-kimyoviy parametrlariga bog‘liq. Umuman olganda, eritma tarkibiga qarab uning manbasini qayta tiklash murakkab vazifadir.
- Mantiya eritmalari — kimberlitlar, ishqoriy bazaltlar va boshqalar orqali Yer yuzasiga olib chiqiladigan mantiya tog‘ jinslarining bo‘laklari. Bular ksenolitlar, ksenokristallar va olmoslar. Olmoslar mantiya haqidagi ma’lumot manbalari orasida alohida o‘rin tutadi. Aynan olmoslar tarkibida quyi mantiyadan ham kelib chiqqan bo‘lishi mumkin bo‘lgan eng chuqur minerallar aniqlangan. Bunday holatda, bu olmoslar bevosita o‘rganish mumkin bo‘lgan Yerning eng chuqur qismlarini ifodalaydi.
- Yer qobig‘i tarkibida uchraydigan mantiya tog‘ jinslari. Bunday komplekslar mantiyaga eng ko‘p mos keladi, biroq undan farq ham qiladi. Eng muhim farq shundaki, ular Yer qobig‘i tarkibida joylashgan. Demak, ular noodatiy jarayonlar natijasida hosil bo‘lgan va, ehtimol, odatiy mantiyani aks ettirmaydi. Ular quyidagi geodinamik sharoitlarda uchraydi:
- Alp tipidagi giperbazitlar — tog‘ hosil bo‘lishi natijasida Yer qobig‘iga kirib qolgan mantiya qismlari. Ular eng ko‘p Alp tog‘larida tarqalgan; nomi ham shu tog‘lardan kelib chiqqan.
- Ofiolit giperbazitlari — ofiolit komplekslari tarkibidagi peridotitlar — qadimgi okean qobig‘ining qismlari.
- Abissal peridotitlar — mantiya tog‘ jinslarining okeanlar tubida yoki riftlarda joylashgan chiqintilari.
Bu komplekslarning afzalligi shundaki, ularda turli tog‘ jinslari orasidagi geologik munosabatlarni kuzatish mumkin.
Yapon tadqiqotchilari okean qobig‘ini mantiyagacha burg‘ilashga urinishni rejalashtirayotgani e’lon qilingan. Burg‘ilash ishlarini 2007 yilda boshlash rejalashtirilgan. Shuningdek, Moxorovichich chegarasi va yuqori mantiyaga radioaktiv nuklidlarning parchalanishidan ajraladigan issiqlik bilan qizdiriladigan, o‘z-o‘zidan pastga cho‘kadigan volfram kapsulalari yordamida yetib borish imkoniyati ham muhokama qilingan ().
Mantiya tarkibi
Mantiya asosan ultraasosli tog‘ jinslaridan: perovskitlardan, peridotitlardan (lerzolitlardan, gartsburgitlardan, verlitlardan, piroksenitlardan, dunitlardan) va kamroq darajada asosli tog‘ jinslaridan — eklogitlardan.
Mantiya tog‘ jinslari orasida Yer qobig‘ida uchramaydigan noyob turlar ham aniqlangan. Bular turli flogopitli peridotitlar, grospiditlar va karbonatitlardir.
| Element | Konsentratsiya | Oksid | Konsentratsiya | |
|---|---|---|---|---|
| O | 44,8 | |||
| Si | 21,5 | SiO2 | 46 | |
| Mg | 22,8 | MgO | 37,8 | |
| Fe | 5,8 | FeO | 7,5 | |
| Al | 2,2 | Al2O3 | 4,2 | |
| Ca | 2,3 | CaO | 3,2 | |
| Na | 0,3 | Na2O | 0,4 | |
| K | 0,03 | K2O | 0,04 | |
| Boshqa | 0,3 | Boshqa | 0,9 |
Mantiyaning tuzilishi
Mantiyada kechadigan jarayonlar eng bevosita Yer qobig‘iga va Yer yuzasiga ta’sir ko‘rsatadi; ular materiklar, vulkanizm, zilzilalar, tog‘ hosil bo‘lishi va ruda konlarining shakllanishiga sabab bo‘ladi. Mantiya ham metall Yer yadrosining faol ta’siriga uchraydi.
Yerosti «okeani»
XXI asrda o‘tkazilgan rossiyalik va fransuz olimlarining tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, Yerning quyi va yuqori mantiyalari orasida ulkan suv zaxirasi mavjud bo‘lib, undagi suv miqdori foizning o‘ndan bir ulushlarini tashkil etadi. Zaxiradagi suvning umumiy miqdori butun Jahon okeanidagi suv miqdori bilan taqqoslanadi. Suv u yerga subduksiya jarayoni natijasida okean qobig‘idan kelib tushgan. Bu jarayon plitalar tektonikasi tarkibiga kiradi va 3,3 milliard yil avval yoki undan oldin boshlangan.
Issiqlik konveksiyasi

Harorat gradiyenti ta’sirida mantiyada issiqlik konveksiyasi kuzatiladi — moddaning quyi qatlamlardan sirtga ko‘tarilishi. Issiqlik konveksiyasi Yer qobig‘i plitalari harakatining asosiy mexanizmi hisoblanadi. 1930-yillarda mantiyada konveksiya mavjudligini birinchilardan bo‘lib taxmin qilgan olim ingliz geologi Artur Holms.
Adabiyotlar
- Yuqori mantiya. — Moskva: «Mir». 1964.
- Demenitskaya R. M. Yer qobig‘i va mantiyasi. — Moskva: «Nedra». 1967.
- Sheynman Yu. M. Chuqur geologiya bo‘yicha ocherklar. — Moskva: «Nedra». 1968.
- Yuqori mantiyaning petrologiyasi. — Moskva: «Mir». 1968.
- Yer qobig‘i va Yer mantiyasi. Ingliz tilidan tarjima. «Yer haqidagi fanlar. Geologiya, geofizika va geokimyo bo‘yicha xorijiy olimlarning fundamental asarlari» turkumi. — Moskva: «Mir». 1972.
- Bott M. Yerning ichki tuzilishi. — Moskva: «Mir». 1974.
- Yuqori mantiya. Ingliz tilidan tarjima. «Yer haqidagi fanlar. Geologiya, geofizika va geokimyo bo‘yicha xorijiy olimlarning fundamental asarlari» turkumi. — Moskva: «Mir». 1975.
- Milyutina Ye. N. Yuqori mantiyani seysmik usulda o‘rganish. — Moskva: «Nauka». 1976.
- Yer tektonosferasi. V. V. Belousov tahriri ostida. — Moskva: «Nauka». 1979.
- Moiseenko F. S. Chuqur geologiya asoslari. — Moskva: «Nedra». 1981.
- Pushcharovskiy D. Yu., Pushcharovskiy Yu. M. Yer mantiyasining tarkibi va tuzilishi // Soros ta’lim jurnali, 1998, 11-son, 111—119-betlar.
- Kovtun A. A. Yerning elektr o‘tkazuvchanligi // Soros ta’lim jurnali, 1997, 10-son, 111—117-betlar
- Byornerud M. Vaqtni anglash. Geolog nigohi bilan Yerning o‘tmishi va kelajagi = Marsiya Byornerud. Timefulness: How Thinking Like a Geologist Can Help Save the World. — Moskva: Alpina Non-Fiction, 2021. — 284 bet. — ISBN 978-5-00139-328-3..
Havolalar
- Yer qobig‘i va yuqori mantiyaning tasvirlari — Xalqaro geologik korrelyatsiya dasturi (IGCP), 474-loyiha
- Yerning chuqur qatlamlari yarim shaffof ekanligi aniqlandi — lenta.ru, 2008.