Geoxronologik shkala (stratigrafik shkala) — geologik vaqt shkalasi Yer tarixini aks ettiruvchi, geologiya va paleontologiyada qo‘llanadigan o‘ziga xos kalendar bo‘lib, yuz minglab va millionlab yillik vaqt oraliqlarini qamrab oladi. Ular jumlasiga G‘arb mamlakatlarida qo‘llaniladigan Xalqaro stratigrafik shkala, Rossiyada qo‘llaniladigan Umumiy stratigrafik shkala hamda AQSH, Kanada, Xitoy, Hindiston va Janubiy Afrika Respublikasida qo‘llanadigan alohida shkalalar kiradi.
Geologik vaqt — bu Yerning taxminan 4,5 mlrd yil avval shakllanishidan to hozirgi kungacha bo‘lgan butun rivojlanish tarixi. U bosqichlarga (eralar, davrlar va epoxalarga) bo‘linadi; bu davrlar davomida iqlim, relyef o‘zgarib, hayot rivojlangan.
Hozirgi umumiy qabul qilingan qarashlarga ko‘ra, Yerning yoshi 4,5—4,6 mlrd yil deb baholanadi. Yer yuzasida sayyoraning shakllanishiga guvohlik berishi mumkin bo‘lgan tog‘ jinslari yoki minerallar aniqlanmagan. Yerning maksimal yoshi eng qadimgi qattiq hosilalarning yoshiga ko‘ra belgilanadi: Quyosh tizimida uchraydigan erishga chidamli, tarkibida ko‘p miqdorda kalsiy va alyuminiy bo‘lgan qo‘shilmalar (CAI) uglerodli xondritlar tarkibida uchraydi. Allende meteoritidan olingan CAI namunalari yoshi zamonaviy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra uran-qo‘rg‘oshin usuli bilan 4568,5±0,5 mln yil deb aniqlangan. Hozircha bu Quyosh tizimi yoshining eng yaxshi bahosidir. Yerning sayyora sifatida shakllanishi bu sanadan bir necha million, hatto o‘nlab million yil keyin sodir bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Yer tarixining keyingi davri turli vaqt oraliqlariga bo‘lindi. Ularning chegaralari o‘sha davrda yuz bergan eng muhim voqealarga qarab belgilandi.
Fanerozoy eralari o‘rtasidagi chegara eng yirik evolyutsion voqealar — global qirilib ketishlar bilan belgilanadi. Paleozoy davri Mezozoydan Yer tarixidagi eng yirik Perm-Trias davridagi ommaviy qirilish hodisasi bilan ajralgan. Mezozoy Kaynozoydan Bo‘r-Paleogen davridagi ommaviy qirilish bilan ajralgan.
Shkalaning yaratilish tarixi

XIX asrning ikkinchi yarmida Xalqaro geologiya kongressi (XGK)ning II—VIII sessiyalarida, 1881—1900 yillarda, hozirgi geoxronologik bo‘linmalarning aksariyati uchun ierarxiya va nomenklatura qabul qilindi. Keyinchalik Xalqaro geoxronologik shkala muntazam ravishda aniqlashtirib borildi.
Davrlarga aniq nomlar turli belgilarga ko‘ra berilgan. Ko‘pincha geografik nomlardan foydalanilgan. Masalan, Kembriy davrining nomi lot. Cambria — Uelsning Rim imperiyasi tarkibidagi davrdagi lotincha nomidan; Devon davrining nomi esa Angliyadagi Devonshir grafligidan, Perm davrining nomi esa Perm shahridan, Yura davrining nomi esa Yura tog‘laridan olingan. Qadimgi qabilalar nomi bilan Vend davri (vendlar — lusat serblari deb ataladigan slavyan xalqining nemischa nomi), Ordovik va Silur davrlari esa kelt qabilalari ordoviklar va silurlar nomlari bilan atalgan. Tog‘ jinslari tarkibi bilan bog‘liq nomlardan kamroq foydalanilgan. Toshko‘mir davri ko‘p miqdordagi ko‘mir qatlamlari tufayli, Bo‘r davri esa yozuv bo‘rining keng tarqalganligi sababli shunday nomlangan.
Shkalaning tuzilish tamoyili
Geoxronologik shkala tog‘ jinslarining nisbiy geologik yoshini aniqlash uchun yaratilgan. Mutlaq yosh, yillar bilan o‘lchanadi, geologlar uchun ikkinchi darajali ahamiyatga ega.
Yerning mavjud bo‘lgan vaqti ikki asosiy oraliqqa bo‘linadi: Fanerozoy va Dokembriy (Kriptozoy) davrlari cho‘kindi jinslarda topilgan qazilma qoldiqlarning bor-yo‘qligiga qarab farqlanadi. Kriptozoy — yashirin hayot davri bo‘lib, unda cho‘kindi jinslarda iz qoldirmaydigan faqat yumshoq tanali organizmlar yashagan. Fanerozoy Ediakariy (Vend) va Kembriy chegarasida ko‘plab mollyuskalar va boshqa organizm turlarining paydo bo‘lishi bilan boshlangan; ularning saqlanib qolgan qoldiqlari yoki izlari paleontologiyaga qazilma flora va fauna topilmalari asosida qatlamlarni ajratish imkonini beradi.
Geoxronologik shkalaning yana bir yirik bo‘linishi Yer tarixini eng katta vaqt oraliqlariga ajratishga qaratilgan dastlabki urinishlardan kelib chiqqan. O‘sha paytda butun tarix to‘rt davrga bo‘lingan: birlamchi davr, u Dokembriyga mos keladi; ikkilamchi davr — Paleozoy va Mezozoy, uchlamchi davr — oxirgi To‘rtlamchi davrdan tashqari butun Kaynozoy davri. To‘rtlamchi davr alohida o‘rin tutadi. Bu eng qisqa davr bo‘lsa-da, unda izlari boshqalarnikiga qaraganda yaxshiroq saqlanib qolgan ko‘plab hodisalar yuz bergan.
Havolalar
- Fanerozoy va Dokembriyning geoxronologik shkalasi — VSEGEI sayti
- Geoxronologik shkala — Xalqaro stratigrafiya komissiyasi sayti
- Bir haftalik geoshkala: bir haftalik miqyosga siqilgan geoxronologik shkala