Geoxronologik shkala nima

Geoxronologik shkala mln
yil
avval
Eon Era Davr 0
F
a
n
e
r
o
z
o
y
Kaynozoy To‘rtlamchi 2,58
Neogen 23
Paleogen 66
Mezozoy Bo‘r 143
Yura 201
Trias 252
Paleozoy Perm 299
Karbon 359
Devon 420
Silur 443
Ordovik 487
Kembriy 539
Dokembriy Proterozoy Neo-
proterozoy
Ediakariy 635
Kriogeniy 720
Toniy 1000
Mezo-
proterozoy
Steniy 1200
Ektaziy 1400
Kalimiy 1600
Paleo-
proterozoy
Stateriy 1800
Oroziri 2050
Riasiy 2300
Sideriy 2500
Arxey Neoarxey 2800
Mezoarxey 3200
Paleoarxey 3600
Eoarxey 4031
Katarxey 4567
Manba: IUGS
ma’lumotlari, 2026-yil iyun holatiga.

Geoxronologik shkala (stratigrafik shkala) — geologik vaqt shkalasi Yer tarixini aks ettiruvchi, geologiya va paleontologiyada qo‘llanadigan o‘ziga xos kalendar bo‘lib, yuz minglab va millionlab yillik vaqt oraliqlarini qamrab oladi. Ular jumlasiga G‘arb mamlakatlarida qo‘llaniladigan Xalqaro stratigrafik shkala, Rossiyada qo‘llaniladigan Umumiy stratigrafik shkala hamda AQSH, Kanada, Xitoy, Hindiston va Janubiy Afrika Respublikasida qo‘llanadigan alohida shkalalar kiradi.

Geologik vaqt — bu Yerning taxminan 4,5 mlrd yil avval shakllanishidan to hozirgi kungacha bo‘lgan butun rivojlanish tarixi. U bosqichlarga (eralar, davrlar va epoxalarga) bo‘linadi; bu davrlar davomida iqlim, relyef o‘zgarib, hayot rivojlangan.

Hozirgi umumiy qabul qilingan qarashlarga ko‘ra, Yerning yoshi 4,5—4,6 mlrd yil deb baholanadi. Yer yuzasida sayyoraning shakllanishiga guvohlik berishi mumkin bo‘lgan tog‘ jinslari yoki minerallar aniqlanmagan. Yerning maksimal yoshi eng qadimgi qattiq hosilalarning yoshiga ko‘ra belgilanadi: Quyosh tizimida uchraydigan erishga chidamli, tarkibida ko‘p miqdorda kalsiy va alyuminiy bo‘lgan qo‘shilmalar (CAI) uglerodli xondritlar tarkibida uchraydi. Allende meteoritidan olingan CAI namunalari yoshi zamonaviy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra uran-qo‘rg‘oshin usuli bilan 4568,5±0,5 mln yil deb aniqlangan. Hozircha bu Quyosh tizimi yoshining eng yaxshi bahosidir. Yerning sayyora sifatida shakllanishi bu sanadan bir necha million, hatto o‘nlab million yil keyin sodir bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Spiral shaklida tasvirlangan geoxronologik shkala

Yer tarixining keyingi davri turli vaqt oraliqlariga bo‘lindi. Ularning chegaralari o‘sha davrda yuz bergan eng muhim voqealarga qarab belgilandi.

Fanerozoy eralari o‘rtasidagi chegara eng yirik evolyutsion voqealar — global qirilib ketishlar bilan belgilanadi. Paleozoy davri Mezozoydan Yer tarixidagi eng yirik Perm-Trias davridagi ommaviy qirilish hodisasi bilan ajralgan. Mezozoy Kaynozoydan Bo‘r-Paleogen davridagi ommaviy qirilish bilan ajralgan.

Shkalaning yaratilish tarixi

XIX asr oxiridagi shkalaning taxminiy ko‘rinishi

XIX asrning ikkinchi yarmida Xalqaro geologiya kongressi (XGK)ning II—VIII sessiyalarida, 1881—1900 yillarda, hozirgi geoxronologik bo‘linmalarning aksariyati uchun ierarxiya va nomenklatura qabul qilindi. Keyinchalik Xalqaro geoxronologik shkala muntazam ravishda aniqlashtirib borildi.

Davrlarga aniq nomlar turli belgilarga ko‘ra berilgan. Ko‘pincha geografik nomlardan foydalanilgan. Masalan, Kembriy davrining nomi lot. Cambria — Uelsning Rim imperiyasi tarkibidagi davrdagi lotincha nomidan; Devon davrining nomi esa Angliyadagi Devonshir grafligidan, Perm davrining nomi esa Perm shahridan, Yura davrining nomi esa Yura tog‘laridan olingan. Qadimgi qabilalar nomi bilan Vend davri (vendlar — lusat serblari deb ataladigan slavyan xalqining nemischa nomi), Ordovik va Silur davrlari esa kelt qabilalari ordoviklar va silurlar nomlari bilan atalgan. Tog‘ jinslari tarkibi bilan bog‘liq nomlardan kamroq foydalanilgan. Toshko‘mir davri ko‘p miqdordagi ko‘mir qatlamlari tufayli, Bo‘r davri esa yozuv bo‘rining keng tarqalganligi sababli shunday nomlangan.

Shkalaning tuzilish tamoyili

Geoxronologik shkala tog‘ jinslarining nisbiy geologik yoshini aniqlash uchun yaratilgan. Mutlaq yosh, yillar bilan o‘lchanadi, geologlar uchun ikkinchi darajali ahamiyatga ega.

Yerning mavjud bo‘lgan vaqti ikki asosiy oraliqqa bo‘linadi: Fanerozoy va Dokembriy (Kriptozoy) davrlari cho‘kindi jinslarda topilgan qazilma qoldiqlarning bor-yo‘qligiga qarab farqlanadi. Kriptozoy — yashirin hayot davri bo‘lib, unda cho‘kindi jinslarda iz qoldirmaydigan faqat yumshoq tanali organizmlar yashagan. Fanerozoy Ediakariy (Vend) va Kembriy chegarasida ko‘plab mollyuskalar va boshqa organizm turlarining paydo bo‘lishi bilan boshlangan; ularning saqlanib qolgan qoldiqlari yoki izlari paleontologiyaga qazilma flora va fauna topilmalari asosida qatlamlarni ajratish imkonini beradi.

Geoxronologik shkalaning yana bir yirik bo‘linishi Yer tarixini eng katta vaqt oraliqlariga ajratishga qaratilgan dastlabki urinishlardan kelib chiqqan. O‘sha paytda butun tarix to‘rt davrga bo‘lingan: birlamchi davr, u Dokembriyga mos keladi; ikkilamchi davr — Paleozoy va Mezozoy, uchlamchi davr — oxirgi To‘rtlamchi davrdan tashqari butun Kaynozoy davri. To‘rtlamchi davr alohida o‘rin tutadi. Bu eng qisqa davr bo‘lsa-da, unda izlari boshqalarnikiga qaraganda yaxshiroq saqlanib qolgan ko‘plab hodisalar yuz bergan.

Eon (эонотема) Era
(эратема)
Davr
(система)
Epoxa
(отдел)
Boshlanishi,
yil avval
Asosiy voqealar
Fanerozoy Kaynozoy To‘rtlamchi
(kvartar)
Antropotsen taxminan milodiy 1950-yildan boshlab Inson faoliyati darajasi Yerning ekotizimida muhim rol o‘ynaydi.
Golotsen 11,7 ming So‘nggi muzlik davri tugadi. Sivilizatsiyalarning paydo bo‘lishi
Pleystotsen 2,588 mln Ko‘plab yirik sutemizuvchilarning qirilib ketishi. Zamonaviy insonning paydo bo‘lishi
Neogen Pliotsen 5,333 mln Odamga qarindosh bo‘lgan avstralopiteklar paydo bo‘ldi va, ehtimol, qirilib ketdi. Dastlabki odamlar (urug‘i Homo).
Miotsen 23,03 mln Miotsen oxirida O‘rta Yer dengizi bir necha marta qisman yoki deyarli butunlay qurib qolgan.
Paleogen Oligotsen 33,9 mln Dastlabki odamsimon maymunlar.
Eotsen 56,0 mln Birinchi «zamonaviy» sutemizuvchilar paydo bo‘ldi.
Paleotsen 66,0 mln Qadimgi kitlarning ajdodlari juft tuyoqlilardan kelib chiqqan. Kechki paleotsenda kondilyartlardan kelib chiqqan toq tuyoqlilar.
Mezozoy Bo‘r 145,0 mln Dastlabki yo‘ldoshli sutemizuvchilar. Dinozavrlarning qirilib ketishi.
Yura 201,3 ± 0,2 mln Dastlabki xaltali sutemizuvchilar va ilk qushlar paydo bo‘ldi. Dinozavrlar gullab-yashnadi.
Trias 252,17 ± 0,06 mln Dastlabki dinozavrlar va tuxum qo‘yuvchi sutemizuvchilar. Karn davridagi kuchli yomg‘ir hodisasi (Carnian Pluvial Event).
Paleozoy Perm 298,9 ± 0,15 mln Mavjud bo‘lgan barcha turlarning taxminan 95 % i qirilib ketdi (Perm davridagi ommaviy qirilish). Gondvananing shakllanishi yakunlandi; ikki qit’aning to‘qnashishi natijasida Pangeya va Appalachi tog‘lari hosil bo‘ldi. Okean Pantalassa.
Karbon 358,9 ± 0,4 mln Dastlabki daraxtlar va sudralib yuruvchilar paydo bo‘ldi.
Devon 419,2 ± 3,2 mln Dastlabki amfibiyalar va sporali o‘simliklar paydo bo‘ldi. Ural tog‘lari shakllana boshladi
Silur 443,8 ± 1,5 mln Ordovik-Silur qirilishi. Hayotning quruqlikka chiqishi: chayonlar; jag‘og‘izlilar paydo bo‘lishi
Ordovik 485,4 ± 1,9 mln Qisqichbaqa-chayonlar va dastlabki tomirli o‘simliklar paydo bo‘ldi.
Kembriy 541,0 ± 1,0 mln Ko‘plab yangi organizmlar guruhlarining paydo bo‘lishi («Kembriy portlashi»).
Dokembriy Proterozoy Neoproterozoy Ediakariy ~635 mln Ko‘p hujayrali hayvonlar — vendobiontlar va Doushantuo faunasi. Pannotiyaning Gondvana materigiga hamda Boltiqbo‘yi, Sibir va Lavraziya mini-materiklariga bo‘linishi
Kriogeniy ~720 mln Yer tarixidagi eng keng ko‘lamli muzlanishlardan biri. Yerda supermaterik Pannotiya shakllana boshladi
Toniy 1,0 mlrd Supermaterikning parchalanishi boshlandi: Rodiniya. Xaynan biotasi
Mezoproterozoy Steniy 1,2 mlrd Supermaterik Rodiniya, superokean Miroviya
Ektaziy 1,4 mlrd Dastlabki ko‘p hujayrali o‘simliklar (qizil suvo‘tlar)
Kalimiy 1,6 mlrd Kolumbiya supermaterigining parchalanishi
Paleoproterozoy Stateriy 1,8 mlrd Yadroli tirik organizmlar shakllandi. Supermaterik Kolumbiya shakllandi.
Oroziri 2,05 mlrd Jadal tog‘ hosil bo‘lishi. Ehtimol, Yerning atmosferasi oksidlovchi xususiyatga ega bo‘lgan (ya’ni, kislorodga boy)
Riasiy 2,3 mlrd Guron muzlanishi yakunlandi. Organizmlarda yadro paydo bo‘lishi uchun zarur shart-sharoitlar yuzaga keldi.
Sideriy 2,5 mlrd Tasmali temirli kvarsitlarning eng ko‘p tarqalgan davri. Kislorod falokati. Guron muzlanishi boshlandi
Arxey Neoarxey 2,8 mlrd Haqiqiy materik Yer po‘stining shakllanishi. Kislorodli fotosintezning paydo bo‘lishi.
Mezoarxey 3,2 mlrd Va’albara supermaterigining parchalanishi
Paleoarxey 3,6 mlrd Yerning qattiq yadrosining shakllanishi yakunlandi. Birinchi supermaterik — Va’albara
Eoarxey 4 mlrd Gidrosfera shakllandi. Dastlabki bir hujayrali organizmlar (ular stromatolitlarni hosil qilgan)
Katarxey ~4,6 mlrd ~4,6 mlrd yil avval — Yerning shakllanishi.

Havolalar