Hims haqida

Shahar
Homs
arab. حمص‎
34°44′ shim. keng. 36°43′ sharq. uzun.HGЯO
Mamlakat  Suriya
Muhofaza Homs
Gubernator Namir Habib Maxluf
Tarix va geografiya
Asos solingan miloddan avvalgi 2000-yil
Avvalgi nomlari Emesa
Maydoni 48 km²
Dengiz sathidan balandligi 501 m
Aholisi
Aholisi 775 404 kishi (2017)
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +963 031

homscitycouncil.org.sy
Хомс на карте
Хомс
Homs
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Homs (arab. حمص‎), shuningdek, Hims (arab. حِمْص‎) va Hums (arab. حُمْص‎), islomdan avvalgi Suriyada Emesa (qad. yun. Ἔμεσα) nomi bilan tanilgan — g‘arbiy Suriyaning markaziy qismidagi shahar, shu nomdagi muhofazaning ma’muriy markazi. U dengiz sathidan 501 metr balandlikda joylashgan. Shahar Al-Osiy (Oront) daryosi bo‘yida joylashgan. Daryo shaharni ikki qismga ajratadi: sharqiy qismi Homs sug‘orish kanaligacha cho‘zilgan tekislik tasmasidan iborat, g‘arbiy qismida esa zamonaviyroq binolar joylashgan. Homs muhim transport tuguni bo‘lib, Damashq, Halab, Latakiya va boshqa shaharlar bilan avtomobil hamda temiryo‘l orqali bog‘langan. Oront daryosi bo‘yidagi Homs mamlakat ichkarisidagi shaharlar bilan O‘rta dengiz sohilini bog‘laydigan asosiy markaz hamdir. Damashqqacha janubga taxminan 162 km, Halabgacha shimolga 192 km, Palmyragacha sharqqa 150 km, Tartusgacha g‘arbga 90 km masofa bor.

Suriyadagi fuqarolar urushidan Homs yirik sanoat markazi edi. Aholisi kamida 775 400 kishini tashkil etgan 2014-yilda u Suriyada shimoldagi Halab va mamlakat poytaxti Damashqdan keyin uchinchi yirik shahar bo‘lgan. Shaharning diniy tarkibi Suriyaga xos xilma-xillikni aks ettiradi: bu yerda sunniy musulmonlar, alaviylar va xristianlar yashaydi. Shaharda bir nechta tarixiy masjid va cherkov bor. Shahar Krak-de-Shevalye qal’asi yaqinida joylashgan; bu qal’a Butunjahon merosi obyekti sifatida YUNESKO tomonidan e’tirof etilgan..

Homs tarixiy manbalarda faqat miloddan avvalgi I asrda, Salavkiylar davrida uchray boshlaydi. Keyinchalik u Sampsikeramidlar sulolasi boshqargan davlatning poytaxtiga aylandi. Dastlab bu yer quyosh xudosi El-Gabalga sig‘inish markazi bo‘lgan, keyinchalik Sharqiy Rim hukmronligi davrida xristianlik uchun ham muhim ahamiyat kasb etdi. VII asrda Emesani musulmonlar egallab, shaharga hozirgi nomini berdilar. Butun islom davrida Suriya ustidan nazorat uchun kurashgan musulmon sulolalar shahar strategik joylashuvi tufayli Homsni qo‘lga kiritishga intilgan. Homs usmonlilar davrida tanazzulga yuz tutdi. Faqat XIX asrda paxta sanoati jadal rivojlangach, shahar yana iqtisodiy ahamiyat kasb etdi. Fransuzlar hukmronligi davrida shahar qo‘zg‘olon markaziga aylandi, 1946-yilda mustaqillikka erishilgach esa baaschilarning Suriyaning dastlabki hukumatlariga qarshi qarshilik markaziga aylandi. Suriyadagi fuqarolar urushi paytida shaharning katta qismi Homs qamali davomida vayron bo‘ldi. Zarar ko‘rgan hududlarni tiklash ishlari davom etmoqda, keng ko‘lamli rekonstruksiya esa 2018-yilda boshlangan.

Toponimika

Shaharning hozirgi nomi lot. Emesus nomining arabcha shakli bo‘lib, u qad. yun. Ἔμεσα nomidan kelib chiqqan. Shahar manbalarda ilk bor Emesa (Emeza, Hemesa) nomi bilan taxminan miloddan avvalgi 2300-yilda tilga olingan.

Ko‘pchilik manbalarga ko‘ra, Emesa nomi Rim hukmronligidan oldin bu hududda yashagan, yunon tilida emisenlar (Έμεσηνοι) nomi bilan tanilgan ko‘chmanchi arab qabilasi nomidan kelib chiqqan. Emesa nomi bu yerda musulmonlar Suriyani fath etishidan oldin ham yashagan arab aholisi tomonidan Homs yoki Hims deb qisqartirilgan. Ularning ko‘pchiligi Suriyani musulmonlar fath etishidan oldin bu yerga joylashgan edi.

Boshqa manbalarda Émesa yoki Hémesa nomi shaharning oromiycha Hamas-Savba nomidan kelib chiqqani aytiladi. Bu nom Hamas (ibr. חֲמָת‎; sur. ܚܡܬ; «qal’a») va Savba (ibr. צובָא‎; sur. ܨܘܒܐ Ṣwba; «yaqinlik») so‘zlarining birikmasidir. Demak, nom umumiy holda «atrofi o‘ralgan qal’a» ma’nosini bildiradi va Homs qal’asi hamda unga tutash tekisliklarga ishora qiladi.

Keyinchalik shahar o‘rta asr yunon tilida qad. yun. Χέμψ (Khémps) deb, salibchilar tomonidan esa «la Chamelle» deb atalgan (fransuzchada so‘zma-so‘z «urg‘ochi tuya» degani, ammo Rene Dyussoning fikricha, bu arabcha nomning buzilgan shakli bo‘lishi mumkin). Masalan, Tirlik Vilgelm, Tarix asarida, 7.12, 21.6). Keyinchalik Emesa nomi mahalliy arab aholi tomonidan Homs yoki Hims shakliga qisqartirilgan.

Tarix

Taxminan 2000 yil davomida Homs Suriyaning shimolidagi qishloqlar uchun asosiy qishloq xo‘jaligi bozori, ishlab chiqarish maskani va savdo markazi vazifasini bajargan. Shuningdek, mamlakatning ichki hududlarini bosqinchi kuchlardan himoya qilish orqali ularning xavfsizligini ta’minlashga xizmat qilgan. Homs qal’asidagi qazishmalar bu yerdagi eng qadimgi manzilgoh miloddan avvalgi taxminan 2300-yilga tegishli ekanini ko‘rsatadi. Bibliyani o‘rganuvchi olimlar shaharni Muqaddas Kitobda tilga olingan Zoba o‘lkasidagi Hamas-Savba bilan aynanlashtirgan. Miloddan avvalgi 1274-yilda Misrning Ramzes II boshchiligidagi qo‘shinlari bilan xettlarning Muvatalli II boshchiligidagi qo‘shinlari Kadesh shahri yaqinidagi Oront daryosi bo‘yida, Homs yaqinida to‘qnashgan. Bu, ehtimol, eng yirik jang aravalari ishtirokidagi jang bo‘lgan bo‘lishi mumkin; unda, ehtimol, 5000–6000 ta jang aravasi qatnashgan.

Miloddan avvalgi XVII asrda shaharni xettlar bosib olgan. Miloddan avvalgi XIV—XIII asrlarda bu hudud ustidan Mitanni hukmronlik qilgan..

Shahar avval Ahamoniylar davlati tarkibida, so‘ng Salavkiylar davlati tarkibida bo‘lgan, miloddan avvalgi 64-yilda Rim, keyinroq Vizantiya hukmronligiga o‘tgan. Emesada Yuliya Domna tug‘ilgan. Imperator Karakalla davrida shahar Rim koloniyasiga aylangan. Imperator Geliogabal Emesadagi finikiyaliklarning quyosh xudosi Elagabalning bosh kohini bo‘lgan. Geliogabal davrida Emesa Livan Finikiyasi (Φοινίκη Λιβανησία) poytaxtiga aylangan. 272-yilda Emesa jangida[ingl.] imperator Avrelian mag‘lub etdi — Zenobiyani..

Xristianlik Emesada III—VII asrlarda keng tarqalgan. 637-yilda esa Emesani arablar egallab, shaharga hozirgi nomini bergan.

XI asrda Homsni saljuqiylar, Birinchi salib yurishi davrida esa salibchilar egallagan. XI asrda Homsdan 65 km g‘arbdagi tog‘larda Krak-de-Shevalye qal’asi (arabcha nomi Qal’at al-Husn) qurilgan.

XIII asr o‘rtalarida shahar mo‘g‘ullar bosqiniga uchragan, keyin esa Mamluklar sultonligi tarkibiga kirgan. 1516-yilda Homs Usmonli imperiyasi tarkibiga qo‘shilgan. 8-iyul (1832-yil) kuni Homs jangida Ibrohim posho turk qo‘shinlarining ilg‘or qismini mag‘lub etgan.

1918-yilgacha Homs Hama sanjog‘i[ingl.] tarkibida, Suriya viloyatida joylashgan edi..

1920-yildan shahar Fransiya mandati ostida, 1943-yildan esa mustaqil Suriya tarkibida bo‘lgan..

Neftni qayta ishlash zavodi.

1959-yilda shaharda neftni qayta ishlash zavodini Chexoslovakiyaning Texnoeksport firmasi qurgan.

Fuqarolar urushi

Homs 2011-yil bahorida boshlangan norozilik namoyishlari oqibatida jiddiy zarar ko‘rdi. Namoyishlar ommaviy tartibsizliklarga aylandi. 5-sentabrda shaharga Suriya armiyasining bo‘linmalari kiritildi. Ular shaharning eski qismidagi bir necha mahallani egallab olgan jangarilarga qarshi operatsiya boshladi. 2011-yil dekabridan 2012-yil fevraligacha Suriya armiyasi bo‘linmalari bilan ekstremistlar o‘rtasida qonli to‘qnashuvlar yuz berdi. Ayniqsa, shaharning xristian aholisi katta talafot ko‘rdi.

Harbiy harakatlar, qo‘poruvchilik va terrorchilik hujumlari natijasida shahar jiddiy vayronagarchilikka uchradi:

  • 27-dekabr (2011-yil) kuni gaz quvuri portlatildi, yong‘in uch soat davom etdi.
  • 31-yanvar (2012-yil) kuni jangarilar shahar chetidagi neft quvurini portlatdi, natijada neftni qayta ishlash zavodida yong‘in chiqdi.
  • 9-fevral (2012-yil) kuni jangarilar neftni qayta ishlash zavodini minomyotdan o‘qqa tutdi. Natijada bino shikastlandi va ikkita neft rezervuari yondirildi.
  • 10-fevralda terrorchilar Baba Amr mahallasidagi portlovchi moddalar o‘rnatilgan bir necha uyni portlatdi.
  • 15-fevralda jangarilar shahar chetidagi magistral neft quvurini portlatdi, natijada kuchli yong‘in boshlandi.
  • 17-fevralda jangarilar shaharning As-Sultoniya (al-Sultanieh) hududidagi gaz quvurini portlatdi.
  • 18-fevralda jangarilar neftni qayta ishlash zavodidagi yonilg‘i omborlarini o‘qqa tutdi. Bir necha snaryad 50 ming tonna yonilg‘i sig‘imiga ega benzin rezervuarlariga tegdi. Kelib chiqqan yong‘inni nazorat ostiga olishga muvaffaq bo‘lindi.

29-fevralga kelib jangarilar egallagan shaharning ko‘plab markaziy tumanlarida elektr va suv ta’minoti to‘xtadi, kanalizatsiya tizimi ishdan chiqdi.

Suriya armiyasi shaharning markaziy tumanlarida faol jangovar harakatlar olib bormadi; faqat merganlar o‘t ochayotgan uylarni vaqti-vaqti bilan o‘qqa tutish bilan cheklandi. Merganlarning o‘q uzishi Homsdagi eng jiddiy muammolardan biriga aylandi. O‘qdan saqlanish uchun aholi gavjum ko‘chalarda beton bloklardan, hatto yirik ko‘cha chiqindi idishlaridan ham pana qurilmalar yasashga majbur bo‘ldi. Shaharning yana bir katta muammosi turar joylarga minomyotdan, asosan qo‘lbola snaryadlar bilan o‘t ochilishi edi. Buning oqibatida ko‘plab tinch aholi vakillari halok bo‘ldi yoki yaralandi.

2014-yil boshiga kelib Homs markazidagi jangarilar nazoratidagi anklavning maydoni taxminan 1,5 km² edi. Viloyatning yangi gubernatori Talal al-Baroziyning faol muzokaralari tufayli qamal ostidagi hududlardan ketishni istagan qariyb 1000 kishini olib chiqishga erishildi. Evakuatsiya qilinganlarning aksariyati ayollar, bolalar va keksa yoshdagilar edi. Bu tadbir qurolini topshirib, davlat e’lon qilgan amnistiyadan foydalanishni istagan sobiq isyonchilarning ommaviy taslim bo‘lishiga turtki berdi.

2014-yil may oyida Homs to‘liq Asad qo‘shinlari nazoratiga o‘tdi.

Shahar egallangach, Rossiya parlament delegatsiyasi vakillari gumanitar missiyalar bilan bu yerga bir necha bor tashrif buyurdi. Oziq-ovqat va dori-darmonlar yetkazib berish ishlari ham Urushayotgan tomonlarni yarashtirish bo‘yicha muvofiqlashtirish markazi tomonidan amalga oshirildi. 2018-yil aprelida ikki tomonlama hamkorlik bitimlarini imzolash uchun Homsga Suriya parlamenti bilan aloqalar bo‘yicha deputatlar guruhi koordinatori D. Sablin va gubernator — Xanti-Mansi avtonom okrugi rahbari N. Komarova tashrif buyurdi..

5-oktabrda suriyalik isyonchilar uchuvchisiz uchish apparatidan foydalanib shahardagi harbiy bilim yurtini vayron qildi.

7-dekabr (2024-yil) kuni isyonchilar shaharni yana egalladi.

Aholisi

Shahar aholisi turli davrlarda:

XII asr17851860190719321960197019781981199420032004200520082011201220132017
7 0002 00015 000–20 00065 00065 000136 000215 423306 000346 871540 133729 657652 609750 000823 000806 625900 492544 428775 404
Homsdagi dinlar
Sunniy musulmonlar
  
75 %
Alaviylar
  
15 %
Xristianlar
  
10 %

XII asrda Homs 7000 kishilik aholisi bilan Suriyaning eng yirik shaharlaridan biri edi. 1785-yilda Homs aholisi 2000 kishidan oshgan, unda pravoslav xristianlar va musulmonlar taxminan teng miqdorda bo‘lgan. 1860-yillarda aholi soni 15 000–20 000 kishiga yetdi. 1907-yilga kelib Homsda taxminan 65 000 kishi yashagan, ularning uchdan ikki qismi musulmon, qolganlari xristian edi. 1981-yilgi aholini ro‘yxatga olishda 346 871 kishi qayd etilgan; 540 133 kishi esa 1994-yilgi ro‘yxatga olishda qayd etilgan. Suriya Markaziy statistika byurosining 2004-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra, Homsda 652 609 kishi yashagan; ularning 51,5% ini erkaklar, 48,5% ini ayollar tashkil etgan. 2005-yilgi mustaqil bahoga ko‘ra, shaharda 750 000 kishi, 2008-yilda esa taxminan 823 000 kishi yashagan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2011-yilda Homs muhofazasida 1 767 000 kishi istiqomat qilgan.

Hozirgi Homs aholisi Suriyadagi umumiy diniy xilma-xillikni aks ettiradi. Aholining asosiy qismini sunniy musulmonlar (jumladan, arablar, kurdlar va turkmanlar), ozchilik qismini esa alaviylar, pravoslav xristianlar va Sharqiy Ossuriya xristianlari tashkil etadi. Bundan tashqari, katoliklar, evangelistlar va maroniylar ham yashaydi. 1880-yillarda G‘arbiy Falastinni o‘rganish davomida mamlakatda 5500 nafar yunon pravoslav xristiani va 1500 nafar suryoniy pravoslav xristiani borligi qayd etilgan. Suryoniy-yakobiy patriarxati Homsga Mardindan 1933-yilda ko‘chirilgan, 1959-yilda esa Damashqqa ko‘chgan.

XX asr boshidagi armanlar genotsidi paytida taxminan 20 000 nafar arman Homs va yaqin atrofdagi qishloqlarga ko‘chib kelgan. Shaharda kichik yunon jamoasi ham mavjud.

Harbiy harakatlar boshlangach, hukumatga qarshi guruhlarning islomchi jangarilari shahardagi xristian aholini siqib chiqargan, ularni talagan, o‘ldirgan, tovon puli olish maqsadida o‘g‘irlab ketgan, cherkovlarni tahqirlagan va vayron qilgan. 2012-yil fevral oyi boshida Homs xristian aholisining 30 % i shaharni tark etishga qaror qilgan. 2012-yil iyun oyi oxirida xristian mahallalari deyarli bo‘shab qolgan. Yunon katoliklarining ma’lumotlariga ko‘ra, Homsdan Livanga 138 ming nafar dindosh qochib o‘tgan; bu raqamga Suryoniy pravoslav cherkovining 50—70 ming nafar a’zosi kirmaydi. Barcha qiyinchiliklarga qaramay, 2016-yilda xristianlar shahar umumiy aholisining o‘n foizini tashkil etgan.

Diqqatga sazovor joylar

Shahar markazi — Soat maydoni

Mashhur tug‘ilganlar

Qardosh shaharlar

Adabiyotlar