Lava nima

10 metr balandlikka otilayotgan lava favvorasi
Lava oqimi, Islandiya
Lava oqimi, Gavayi

Vulqon lavasi (ital. lava so‘zidan) — qizigan vulqon massasi bo‘lib, Yer po‘stidagi yoriqlardan oqib chiqadi yoki otilishlar paytida vulqonlardan otilib chiqadi.

Magma, Yer yuzasiga chiqqanda, gazlardan xalos bo‘lib, lavaga aylanadi. Harakat tezligi suyuq lava oqimining sekundiga bir necha metrga yetishi mumkin. Lavaning harorati 1000 °С dan 1200 °C.

Suyuq effuziya yoki yopishqoq ekstruziya tarkibiga erigan tog‘ jinslari kiradi, asosan silikat tarkibli (taxminan SiO2 miqdori 40 dan 95 % gacha). Lava qotganda turli xil effuziv tog‘ jinslari hosil bo‘ladi. Qotgan lava turli shakllarni oladi; ular shartli ravishda «lava oqimi», «lava platosi», «lava ko‘li» deb ataladi. Yer yuzasida esa lava qoplamalari bo‘lib, ular boshqa tog‘ jinslari ustini qoplaydi.

Etimologiyasi

«lava» so‘zi rus tiliga italyan tilidan ( (ital. lava) nemis tili (nem. Lava) orqali XVIII asrda o‘zlashgan.

Italyancha lava so‘zi «oqaman, sudralaman, sirpanaman, pastga tushaman», «suv bosaman» yoki «pastga oqib tushadigan narsa» degan ma’noni anglatadi; bu so‘z vulqon otilishi paytida yuzaga keladigan lavani ham anglatadi.

Lavaning hosil bo‘lishi

Lava vulqon magmasi Yer yuzasiga otilib chiqqanda hosil bo‘ladi. Kamdan-kam hollarda magma yoriqlar orqali Yer po‘stidan oqib chiqadi. Sovishi va atmosfera tarkibidagi gazlar bilan o‘zaro ta’sirlashishi natijasida magma xususiyatlarini o‘zgartirib, lavaga aylanadi. Ko‘plab vulqonli orollar yoylari Yer po‘stining chuqur yoriqlari tizimi bilan bog‘liq.[manba 241 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Zilzila markazlari Yer yuzasidan taxminan 700 км gacha bo‘lgan chuqurlikda joylashadi. Bu vulqon materiali yuqori mantiyadan kelishini ko‘rsatadi. Orollar yoylarida lava ko‘pincha andezit tarkibli bo‘ladi, andezitlar tarkibi jihatidan materik Yer po‘stiga o‘xshash bo‘lgani uchun ko‘plab geologlar bu hududlarda materik po‘sti mantiya moddasining qo‘shilishi hisobiga qalinlashadi, deb hisoblaydi.[manba 241 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Lava tili, Gavayi orolida

Okean tizmalari bo‘ylab joylashgan vulqonlar (masalan, Gavayi tizmasi), asosan bazalt tarkibli moddalarni chiqaradi — bu Aa-lava. Bu vulqonlar, ehtimol, chuqurligi 70 км dan oshmaydigan sayoz o‘choqli zilzilalar bilan bog‘liq. Bazalt lavalari materiklarda ham, okean tizmalari bo‘ylab ham uchragani sababli, geologlar Yer po‘stining bevosita ostida bazalt lavalari kelib chiqadigan qatlam mavjud, deb taxmin qiladi.[manba 241 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Shunga qaramay, Yer sharining ayrim hududlarida mantiya moddasidan ham andezitlar, ham bazaltlar hosil bo‘lishi, boshqa hududlarda esa faqat bazaltlar hosil bo‘lishi hozircha noma’lum. Agar mantiya, hozir taxmin qilinayotganidek, haqiqatan ham ultrabazik tog‘ jinsi bo‘lsa (u temir va magniy bilan boyigan), unda mantiyadan hosil bo‘lgan lavalar bazalt tarkibli bo‘lishi kerak, andezit tarkibli emas, chunki ultrabazik tog‘ jinslarida andezitlar uchramaydi. Bu qarama-qarshilik plitalar tektonikasi nazariyasi bilan izohlanadi. Unga ko‘ra, okean po‘sti orollar yoylari ostiga siljiydi va muayyan chuqurlikda eriydi. Ana shu erigan tog‘ jinslari andezit lavalari ko‘rinishida yuzaga chiqadi.[manba 241 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Lava turlari

Turli vulqonlardan otiladigan lava bir-biridan farq qiladi. Ular tarkibi, rangi, harorati, qo‘shimchalari va boshqa xususiyatlari bilan ajralib turadi.

Tarkibiga ko‘ra

Harakatlanayotgan Pahoehoe lavasi oqimi
Harakatlanayotgan Aa-lava oqimi
Qotgan lava
ustunsimon ajralishga ega

Bazalt lavasi

Lavaning asosiy turi mantiyadan otilib chiqadi va okeanlardagi qalqon vulqonlariga xos. Uning yarmi kremniy dioksididan, qolgan yarmi esa alyuminiy, temir, magniy va boshqa metallarning oksidlaridan iborat. Bu lava juda oquvchan bo‘lib, 2 м/с tezlikda oqishi mumkin. Uning harorati yuqori (1200—1300 °C). Bazalt lavasi oqimlari odatda yupqa (metrlar) va uzun (o‘nlab kilometr) bo‘ladi. Issiq lavaning rangi sariq yoki sarg‘ish-qizil.

Karbonatli lava

Yarmi natriy karbonatlaridan va kaliy karbonatlaridan tashkil topadi. Bu eng sovuq va eng suyuq lava bo‘lib, suv kabi oqadi. Karbonatli lavaning harorati atigi 510—600 °C. Issiq lavaning rangi qora yoki to‘q jigarrang bo‘ladi, biroq sovigan sari och tusga kiradi va bir necha oydan so‘ng deyarli oq rangga aylanadi. Qotgan karbonatli lava yumshoq va mo‘rt bo‘lib, suvda oson eriydi. Karbonatli lava faqat Oldoinyo-Lengai vulqonidan Tanzaniyada oqib chiqadi.

Kremniyga boy lava

Ayniqsa Tinch okeanining olovli halqasi vulqonlari uchun xos. Odatda juda yopishqoq bo‘ladi va ba’zan otilish tugashidan oldin vulqon og‘zidayoq qotib qoladi, shu tariqa otilishni to‘xtatadi. Tiqin bilan berkilgan vulqon biroz bo‘rtishi mumkin, shundan so‘ng otilish, odatda, kuchli portlash bilan qayta boshlanadi. Bunday lava oqimining o‘rtacha tezligi kuniga bir necha metr, harorati esa 800—900 °C. Tarkibida 53-62 % kremniy dioksidi (kremnezyom) mavjud. Agar uning miqdori 65 % ga yetsa, lava juda yopishqoq va sekin oqadi. Issiq lavaning rangi to‘q yoki qora-qizil. Qotgan kremniyga boy lava vulqon shishasini hosil qilishi mumkin. Bunday shisha eritma tez sovib, kristallanishga ulgurmay hosil bo‘ladi.

Shakliga ko‘ra

Oqim shakliga ko‘ra lavaning quyidagi turlari farqlanadi:

Qotgan lava shakliga ko‘ra asosan quyidagi ko‘rinishlarda bo‘ladi:

va boshqa shakllar

Tuzilishi va tarkibiga ko‘ra lava asosan quyidagi turlarga bo‘linadi:

Adabiyotlar

  • Eduard Melkumov. Vulqonlarning olovli yoshlik davri // Tabiat mo‘jizalari ensiklopediyasi. — London, Nyu-York, Sidney, Moskva: Reader's Digest, 2000. — B. 415—417. — 456 b. — ISBN 5-89355-014-5.

Havolalar