Tizim massa markazining harakati haqidagi teorema

Tizim massa markazining (inersiya markazining) harakati haqidagi teorema — dinamikaning teoremalaridan biri bo‘lib, Nyuton qonunlaridan kelib chiqadi. Teorema shuni ko‘rsatadiki, tizimning tezlanishi — massa markazining tezlanishi — tizim jismlari o‘rtasidagi ichki kuchlar ta’siriga bog‘liq emas; bu tezlanish tizimga ta’sir etuvchi tashqi kuchlar bilan bog‘liq.

Teoremada nazarda tutilgan tizim istalgan mexanik tizim bo‘lishi mumkin. Masalan, u moddiy nuqtalar to‘plami, chekli o‘lchamli jism yoki shunday jismlar to‘plamidan iborat bo‘lishi mumkin.

Teoremaning standart ifodasi

Tizim harakatini o‘rganishda ko‘pincha uning massa markazi qanday qonuniyat asosida harakatlanishini bilish foydali bo‘ladi. Umumiy holda massa markazining harakati haqidagi teoremaning mazmunini tashkil etuvchi ushbu qonun quyidagicha ifodalanadi:

Tizim massasining uning massa markazi tezlanishiga ko‘paytmasi tizimga ta’sir qiluvchi barcha tashqi kuchlarning geometrik yig‘indisiga teng.

Isbot

Tizim N ta moddiy nuqtadan iborat bo‘lib, ularning massalari mi, radius-vektorlari esa r→i bo‘lsin. Massa markazi (inersiya markazi) deb radius-vektori R→c quyidagi tenglikni qanoatlantiradigan geometrik nuqtaga aytiladi:

R→c=1M∑imir→i,

bu yerda M — butun tizimning massasi, ya’ni ∑imi.

Vaqt bo‘yicha ikki marta differensiallab, massa markazining tezlanishi a→c uchun quyidagini olamiz:

a→c=1M∑imia→i,

bu yerda a→i — moddiy nuqta tezlanishi; bu nuqtaning tartib raqami i.

Keyingi tahlil uchun tizim jismlariga ta’sir qiluvchi barcha kuchlarni ikki turga ajratamiz:

  • tashqi kuchlar — ko‘rib chiqilayotgan tizim tarkibiga kirmaydigan jismlar tomonidan ta’sir etuvchi kuchlar. Raqami i bo‘lgan moddiy nuqtaga ta’sir qiluvchi tashqi kuchlarning teng ta’sir etuvchisini F→i;
  • ichki kuchlar — tizim tarkibidagi jismlarning bir-biriga ta’sir etish kuchlari. Raqami i bo‘lgan nuqtaga raqami k bo‘lgan nuqta tomonidan ta’sir qiluvchi kuchni f→i,k. Shunga mos ravishda, raqami i bo‘lgan nuqtaning raqami k bo‘lgan nuqtaga ta’sir kuchini f→k,i. Agar i=k bo‘lsa, f→i,k=0.

Kiritilgan belgilashlardan foydalanib, ko‘rib chiqilayotgan har bir moddiy nuqta uchun Nyutonning ikkinchi qonunini quyidagicha yozish mumkin:

mia→i=F→i+∑kf→i,k.

Bunday tenglamalarni i indeksining barcha qiymatlari bo‘yicha qo‘shsak, quyidagini olamiz:

∑imia→i=∑iF→i+∑i∑kf→i,k.

Quyidagi ifoda ∑i∑kf→i,k tizimdagi ichki kuchlar yig‘indisini bildiradi. Endi Nyutonning uchinchi qonuniga ko‘ra, bu yig‘indidagi har bir f→i,k kuchga mos ravishda f→k,i kuch mavjud bo‘lib, ular uchun f→i,k=−f→k,i bajariladi. Demak, f→i,k+f→k,i=0. Bu yig‘indi ana shunday juftliklardan iborat bo‘lgani sababli uning qiymati nolga teng. Shunday qilib,

∑imia→i=∑iF→i.

Endi ∑iF→i=F→ deb belgilab, hosil bo‘lgan ifodani a→c uchun yozilgan tenglikka qo‘ysak, quyidagi tenglamani olamiz:

a→c=F→M yoki Ma→c=F→.

Shunday qilib, massa markazining harakati faqat tashqi kuchlar bilan belgilanadi, ichki kuchlar esa bu harakatga hech qanday ta’sir ko‘rsata olmaydi. Oxirgi formula tizim massa markazining harakati haqidagi teoremaning matematik ifodasidir.

Teoremaning muqobil ifodasi

Massa markazining a→c tezlanishi uchun olingan yakuniy formula Nyutonning ikkinchi qonuni formulasiga aynan bir xil ko‘rinishga ega. Bundan massa markazining harakati haqidagi teoremani quyidagicha ifodalash mumkinligi kelib chiqadi:

Massa markazi xuddi massasi tizim massasiga teng bo‘lgan moddiy nuqta tizimga ta’sir etuvchi barcha tashqi kuchlar yig‘indisiga teng kuch ta’sirida qanday harakat qilsa, shunday harakat qiladi.

Massa markazi harakatining saqlanish qonuni

Tashqi kuchlar bo‘lmaganda yoki barcha tashqi kuchlarning yig‘indisi nolga teng bo‘lganda, massa markazining tezlanishi nolga teng bo‘ladi, demak, uning tezligi o‘zgarmaydi. Shunday qilib, massa markazi harakatining saqlanish qonunini quyidagicha ifodalash mumkin:

Agar tizimga ta’sir etuvchi tashqi kuchlar yig‘indisi nolga teng bo‘lsa, bunday tizimning massa markazi o‘zgarmas tezlikda, ya’ni to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tekis harakat qiladi.

Xususan, massa markazi dastlab tinch holatda bo‘lgan bo‘lsa, ko‘rsatilgan sharoitlarda keyinchalik ham tinch holatda qoladi.

Massa markazi harakatining saqlanish qonunidan kelib chiqadiki, yopiq tizim massa markazi bilan bog‘langan sanoq tizimi inersial sanoq tizimi hisoblanadi. Yopiq tizimlarning mexanik xossalarini o‘rganishda bunday sanoq tizimlaridan foydalanish maqsadga muvofiq, chunki bunda tizimning yaxlit holdagi to‘g‘ri chiziqli tekis harakatini alohida hisobga olish zarurati yo‘qoladi.

Tashqi kuchlar yig‘indisi nolga teng bo‘lmasa-da, uning muayyan yo‘nalishdagi proyeksiyasi nolga teng bo‘lishi mumkin. Bunday holatda massa markazi tezlanishining shu yo‘nalishdagi proyeksiyasi ham nolga teng bo‘ladi va shunga mos ravishda massa markazining ushbu yo‘nalish bo‘ylab tezligi o‘zgarmaydi.

Teoremaning ahamiyati

Isbotlangan teorema jismlar harakatini tavsiflashda moddiy nuqta tushunchasidan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi va asoslaydi. Darhaqiqat, jism ilgarilanma harakat qilsa, uning harakati to‘liq massa markazining harakati bilan belgilanadi. Uning harakati esa olingan tenglama orqali aniqlanadigan quyidagi tezlanish bilan tavsiflanadi: a→c. Shunday qilib, ilgarilanma harakat qilayotgan jismni geometrik o‘lchamlaridan qat’i nazar, massasi jism massasiga teng bo‘lgan moddiy nuqta sifatida qarash mumkin. Bundan tashqari, masala shartlariga ko‘ra jismning aylanishi ahamiyatga ega bo‘lmagan, jismning vaziyatini aniqlash uchun esa uning massa markazi vaziyatini bilish kifoya qiladigan barcha hollarda ham jismni moddiy nuqta sifatida qarash mumkin.

Teoremaning amaliy ahamiyati shundaki, massa markazi harakatining xususiyatini aniqlashga doir masalalarni yechishda barcha ichki kuchlarni hisobga olmaslik imkonini beradi.

Tarix

Massa markazi harakatining saqlanish qonunini Isaak Nyuton o‘zining mashhur «Tabiiy falsafaning matematik asoslari» asarida bayon qilgan. Bu asar 1687-yilda nashr etilgan. I. Nyuton shunday yozgan: «Ikki yoki undan ortiq jismdan iborat tizimning og‘irlik markazi jismlarning bir-biriga ta’siri natijasida o‘zining tinchlik yoki harakat holatini o‘zgartirmaydi; shuning uchun bir-biriga ta’sir qiluvchi barcha jismlar tizimining og‘irlik markazi (tashqi ta’sirlar va to‘siqlar bo‘lmaganda) tinch holatda qoladi yoki to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tekis harakat qiladi». Keyin u quyidagicha xulosa qilgan: «Shunday qilib, alohida jism yoki jismlar tizimining ilgarilanma harakat miqdorini har doim ularning og‘irlik markazi harakatiga qarab hisoblash kerak».