Invariant (fizikada)

Fizikadagi simmetriya
Almashtirish Tegishli
invariantlik
Tegishli
saqlanish
qonuni
↕ Siljishlar (vaqt bo‘yicha) Bir jinslilik
(vaqtga nisbatan)
…energiya
⊠ C, P, CP va T-simmetriyalar Izotroplik
(vaqtga nisbatan)
…juftlik
↔ Siljishlar (fazoda) Bir jinslilik
(fazoga nisbatan)
…impuls
↺ Aylanishlar (fazoda) Izotroplik
(fazoga nisbatan)
…impuls
momenti
⇆ Lorens guruhi (bustlar — tezlik almashtirishlari) Nisbiylik
Lorens kovariantligi
…massalar
markazining harakati
~ Kalibrlashga oid
almashtirish
Kalibrlashga oid
invariantlik
…zaryad

Invariantlik — fizikaning fundamental tushunchasi bo‘lib, fizik qonuniyatlarning ular aniqlangan muayyan vaziyatlarga hamda ushbu vaziyatlarni tavsiflash usuliga bog‘liq emasligini anglatadi. Invariantlik fizik kattalikning tavsiflash usuliga bog‘liq emasligini (muayyan almashtirishlarga nisbatan o‘zgarmasligini, masalan, bir inersial sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tishda koordinatalar va vaqt almashtirishlariga nisbatan o‘zgarmasligini) yoki fizik sharoitlar o‘zgarganda ham shu kattalik o‘zgarmasligini bildiradi. Misollar: energiya, impuls va impuls momentining komponentlari yopiq sistemalarda.

Shuningdek, invariantlar deb kuzatish sharoitlariga, ayniqsa sanoq sistemasiga bog‘liq bo‘lmagan kattaliklarga aytiladi. Masalan, interval nisbiylik nazariyasida shu ma’noda invariant hisoblanadi. Ikki hodisa orasidagi vaqt oralig‘i va ular sodir bo‘lgan joylar orasidagi masofa turli yo‘nalishlarda har xil tezlik bilan harakatlanayotgan kuzatuvchilar uchun turlicha bo‘ladi, biroq interval bu hodisalar orasida barcha kuzatuvchilar uchun bir xil bo‘ladi. Bu toifaga, masalan, vakuumdagi yorug‘lik tezligi ham kiradi. Bunday kattaliklar bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tilganda kattalikning invariantligi saqlanadigan sanoq sistemalari sinfiga qarab Lorens-invariant (ya’ni Lorens guruhi invariantlari) yoki umumiy koordinata almashtirishlari guruhi invariantlari (ular umumiy nisbiylik nazariyasida ko‘rib chiqiladi) deb ataladi. Nyuton fizikasida Galiley almashtirishlariga nisbatan invariantlikni ham ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin (tezlanish va kuch komponentlari bunday almashtirishlarga nisbatan invariant hisoblanadi).

Fizikadagi invariantlik (invariantlar) tushunchasi matematikada qabul qilingan «almashtirishlar (almashtirishlar guruhi) invarianti» tushunchasiga mos keladi (muayyan almashtirishlar guruhlariga — vaqt bo‘yicha siljishlar, Lorens almashtirishlari va hokazolarga nisbatan).

Adabiyotlar