Qattiq jism kinematikasi (qadimgi yunoncha κίνημα — «harakat») — kinematikaning harakatdagi mutlaqo qattiq jismning (o‘zaro masofalari o‘zgarmaydigan moddiy nuqtalar tizimining) harakatini unga sabab bo‘lgan omillarni ko‘rib chiqmasdan o‘rganuvchi bo‘limi. Harakat nisbiy bo‘lgani sababli uni tavsiflashda albatta sanoq tizimini ko‘rsatish kerak.
Harakatning tavsifi
Qattiq jismning xususiyatlari unga bog‘langan ortonormal koordinatalar tizimini markazi nuqtada (jismga bog‘langan ixtiyoriy nuqtada) joylashgan holda kiritish imkonini beradi. U holda absolyut ortonormal tizimda qattiq jismning ixtiyoriy nuqtasi koordinatasini quyidagicha ifodalash mumkin:
, bunda jism mutlaqo qattiq bo‘lgani uchun: , biroq .
Faraz qilaylik, . Xususan, almashtirish Eyler burchaklari orqali ifodalanishi mumkin.
Bazislar ortonormal bo‘lgani sababli, ortogonal bo‘ladi, shu bois .
Tezlik esa jismning ixtiyoriy nuqtasi uchun quyidagicha ifodalanadi:
Quyidagi tenglikni differensiallash: quyidagi natijani beradi: , bu esa antisimmetriklikni bildiradi; uni quyidagicha yozish mumkin:
Belgilashlarning tanlanishi (burchak tezligi vektori) kiritilishi bilan izohlanadi. U holda:
Hosil qilingan ifodalar boshqacha qilib Puasson formulalari deb ataladi.
Eyler formulasi
Eyler formulasi qattiq jismning turli nuqtalari tezliklari orasidagi bog‘lanishni ifodalaydi:
- Agar bo‘lsa, u holda .
- invariant bo‘lib, harakatlanuvchi koordinatalar tizimi qanday tanlanganiga bog‘liq emas.
- Burchak tezligi vektori jism nuqtalarining tezliklar maydoni bilan bog‘langan. .
Rivals formulasi
Rivals formulasi tezlanishlarni qattiq jismning turli nuqtalari uchun o‘zaro bog‘laydi.
Quyidagi (burchak tezlanishi vektori) uchun, ekanini hisobga olib, Eyler formulasini differensiallash natijasida quyidagini olamiz:
Rivals formulasidagi oxirgi had o‘qqa intilma tezlanishni ifodalaydi.
Murakkab harakat
Qattiq jismning qo‘zg‘almas sanoq tizimiga nisbatan harakatini tavsiflash qiyin bo‘lgan hollarda murakkab harakat formulalari (ya’ni harakatlanuvchi sanoq tizimiga nisbatan harakatni ifodalovchi formulalar) qo‘llanadi.
Absolyut sanoq tizimi va harakatlanuvchi sanoq tizimi .
Radius-vektor — nuqtaga absolyut sanoq tizimida o‘tkazilgan vektor bo‘lib, nisbiy va ko‘chirma radius-vektorlar yig‘indisiga teng
Tezliklarni qo‘shish formulasi
Radius-vektor formulasini vaqt bo‘yicha differensiallash tezliklarni qo‘shish formulasini beradi
- , bu yerda — harakatlanuvchi sanoq tizimining aylanish burchak tezligi.
- — ko‘rsatilgan nuqtaning absolyut tezligi: ,
- — nisbiy tezlik,
- Yig‘indidagi had ko‘chirma tezlik deb ataladi va harakatlanuvchi sanoq tizimining vaziyati o‘zgarishi bilan bog‘liq.
Tezlanishlarni qo‘shish formulasi
Yana bir bor differensiallash quyidagini beradi:
- , bu yerda — harakatlanuvchi sanoq tizimining burchak tezlanishi.
- — absolyut tezlanish,
- — nisbiy tezlanish,
- — ko‘chirma tezlanish,
- — Koriolis tezlanishi.
Burchak tezliklarini qo‘shish
Eyler formulasini burchak tezligi bilan aylanayotgan harakatlanuvchi sanoq tizimida (jismning o‘zi bu yerda burchak tezligi bilan aylanadi) yozish natijasida:
- , bu tenglik nuqtalar ixtiyoriy tanlanganda ham o‘rinli bo‘ladi, bundan
Boshqacha aytganda, absolyut burchak tezligi nisbiy va ko‘chirma burchak tezliklari yig‘indisiga teng.
Mumkin bo‘lgan harakatlarning sifat jihatidan tahlili
- Oniy vintli harakat shunday xususiyatga egaki, bunda (oniy vint o‘qi) mavjud bo‘ladi; undagi har bir nuqta uchun . Har bir vaqt onida istalgan harakatni oniy vintli harakat sifatida tasvirlash mumkin.
- Oniy ilgarilanma harakat shunday xususiyat bilan tavsiflanadiki, bunda bo‘ladi; bu holda jismning barcha nuqtalari tezliklari (ayni onda) bir xil bo‘ladi.
- Oniy aylanma harakat — oniy vintli harakatning xususiy holati; bunda shunday topiladiki, uning ustidagi barcha nuqtalar harakatsiz bo‘ladi. to‘g‘ri chiziq bu holda oniy aylanish o‘qidir.
- Tekis-parallel harakat jismning har bir nuqtasi qo‘zg‘almas tekislikka parallel harakat qilganda yuz beradi (faraz qilaylik, ), u holda . Oniy vint o‘qiga o‘xshash ravishda, tekis-parallel harakat uchun tezliklarning oniy markazi — ayni onda harakatsiz bo‘lgan nuqtani tanlash mumkin. ning vaziyati qo‘zg‘almas koordinatalar tizimida ham, jismga bog‘langan harakatlanuvchi koordinatalar tizimida ham o‘zgarib turadi. Qo‘zg‘almas sanoq tizimida tezliklarning oniy markazi joylashuvining geometrik o‘rni qo‘zg‘almas sentroida, harakatlanuvchi sanoq tizimida esa harakatlanuvchi sentroida.
- Qo‘zg‘almas nuqta atrofida aylanish. Eyler formulasiga ko‘ra, agar nuqta qo‘zg‘almas bo‘lsa, ham (oniy aylanish o‘qi) qo‘zg‘almas bo‘ladi. Aylanish o‘qlarining geometrik o‘rni qo‘zg‘almas va harakatlanuvchi aksoidlar deb ataladi (qaysi sanoq tizimi qaralayotganiga qarab).
Eylerning kinematik formulalari
Agar harakatlanuvchi sanoq tizimiga o‘tish Eyler burchaklari yordamida bajarilsa, burchak tezligining komponentlari uchun quyidagi formulalar o‘rinli bo‘ladi:
— pretsessiya burchagi, — nutatsiya burchagi, — jismning o‘z o‘qi atrofida aylanish burchagi.
Adabiyotlar
- Nazariy mexanika / Bolotin S. V., Karapetyan A. V., Kugushev Ye. I., Treshchev D. V. — Moskva, 2010.
- Fizikaning umumiy kursi. I jild. Mexanika / Sivuxin D. V. — Moskva, 1979. — $7, 45-47-betlar