To‘liq energiya

Ushbu maqolada «to‘liq energiya» atamasi ham izohlanadi

Gamilton funksiyasi yoki gamiltonian — umumlashgan koordinatalar, impulslar va, ehtimol, vaqtga bog‘liq bo‘lib, dinamikani tavsiflaydi; bu funksiya mexanik tizimning Gamiltoncha ifodasida klassik mexanika doirasida qo‘llanadi.

H(p,q),

yoki

H(p,q,t),
bu yerda p=(p1,p2,...,pn) — mazkur tizimni tavsiflovchi umumlashgan impulslarning to‘liq to‘plami (n — erkinlik darajalari soni),
q=(q1,q2,...,qn) — umumlashgan koordinatalarning to‘liq to‘plami.

Kvant mexanikasida va kvant maydon nazariyasida gamiltonian, ya’ni Gamilton operatori tizimning vaqt bo‘yicha evolyutsiyasini belgilab, klassik fizikadagi Gamilton funksiyasiga mos keladi va uning umumlashmasi hisoblanadi. Bu umumlashma mohiyatan ancha sodda bo‘lsa-da, ayrim hollarda unchalik oson emas (kvant gamiltonianini koordinatalar va impulslarning kvant operatorlarini Gamilton funksiyasiga qo‘yish orqali olish mumkin, biroq bunday operatorlar har doim ham o‘zaro kommutativ bo‘lmagani sababli, yuzaga keladigan variantlardan to‘g‘risini tanlash darhol aniq bo‘lmasligi mumkin).

Shuningdek, trayektoriyalar bo‘yicha Feynman integrali formalizmida, ya’ni kvant mexanikasida va kvant maydon nazariyasida, oddiy klassik Gamilton funksiyasidan ham foydalaniladi.

Gamilton funksiyasi eng kichik (statsionar) ta’sir prinsipining Gamiltoncha shaklida, Gamiltonning kanonik tenglamalarida (harakat tenglamasining klassik mexanikadagi mumkin bo‘lgan ko‘rinishlaridan biri) va Gamilton–Yakobi tenglamasida qo‘llanadi hamda mexanikaning Gamiltoncha ifodalanishiga asos bo‘ladi.

Konservativ tizimlar uchun Gamilton funksiyasi to‘liq energiyani (koordinatalar va impulslarning funksiyasi sifatida ifodalangan), ya’ni klassik ma’noda tizimning kinetik va potensial energiyalari yig‘indisini bildiradi.

Gamilton funksiyasi lagranjian bilan Lejandr almashtirishi orqali quyidagicha bog‘langan:

H=p→⋅q→˙−L,

bu yerda p→ — zarrachaning umumlashgan impulsi, q→˙ — uning umumlashgan tezligi.

Fizik ma’nosi

Gamilton funksiyasi mohiyatan mahalliy dispersiya qonuni bo‘lib, u kvant chastotasi (to‘lqin funksiyasining tebranish chastotasi) ωni to‘lqin vektori 𝐤 orqali fazoning har bir 𝐱 nuqtasi uchun ifodalaydi:

ω=H(𝐤,𝐱).

Shunday qilib, klassik yaqinlashuvda (chastotalar va to‘lqin vektori modulining qiymatlari katta, 𝐱 ga bog‘liqlik esa nisbatan sust bo‘lganda) ushbu qonun to‘lqin paketining harakatini Gamiltonning kanonik tenglamalari orqali tavsiflaydi; bu tenglamalarning bir qismi (q˙i=∂H/∂pi) dispersiya qonunidan kelib chiqadigan guruh tezligi formulasi sifatida, boshqa qismi esa (p˙i=−∂H/∂qi) bir jinsli bo‘lmagan muayyan turdagi muhitda to‘lqin tarqalishi paytida to‘lqin vektorining o‘zgarishi, xususan, burilishi sifatida tabiiy ravishda talqin qilinadi.

Adabiyotlar

  • Landau L. D., Lifshits Ye. M. Mexanika, 1-jild. (L. P. Pitayevskiy tahriri ostida). 4-nashr. — 2007. — 224 bet, 2 000 nusxa, ISBN 978-5-9221-0819-5