Bosh miya (lot. encephalon, qadimgi yunon. ἐγκέφαλος) — markaziy nerv tizimining aksariyat xordalilardaasosiy a’zosi, ya’ni bosh qismidir; umurtqalilarda esa u bosh suyagi ichida joylashadi.

O‘zaro sinaptik aloqalar orqali ta’sirlashib, neyronlar murakkab elektr impulslarini hosil qiladi. Bu impulslar butun organizm faoliyatini boshqaradi.

So‘nggi yillarda bosh miyani o‘rganishda sezilarli yutuqlarga erishilganiga qaramay, uning ishlashidagi ko‘plab jihatlar hanuz sirligicha qolmoqda. Alohida hujayralarning faoliyati yetarlicha yaxshi tushuntirilgan, biroq minglab va millionlab neyronlarning o‘zaro ta’siri natijasida miya qanday qilib yaxlit tizim sifatida ishlashini hozircha faqat juda soddalashtirilgan shaklda tushunish mumkin. Bu borada yanada chuqur tadqiqotlar zarur.

Bosh miya — markaziy nerv tizimining asosiy bo‘limi. Qat’iy ma’noda bosh miya faqat umurtqalilarda, ya’ni baliqlardan boshlab mavjud deb aytish mumkin. Ammo ba’zan bu atama yuqori darajada tuzilgan umurtqasizlar  — masalan, hasharotlarda «bosh miya» deganda halqum atrofi nerv halqasidagi gangliylar to‘plami tushuniladi. Sodda organizmlarda esa bosh gangliylari deyiladi, bosh miya emas.

Bosh miya massasining tana massasiga nisbati hozirgi tog‘ayli baliqlarda 0,06—0,44 %, suyakli baliqlarda 0,02—0,94 %, dumli amfibiyalarda 0,29—0,36 %, dumsiz amfibiyalarda 0,50—0,73 % ni tashkil qiladi. Sutemizuvchilarda bu ko‘rsatkich ancha yuqori: yirik kitsimonlarda 0,3 %; mayda kitsimonlarda — 1,7 %; primatlarda 0,6—1,9 %. Insonda bosh miya massasining tana massasiga nisbati o‘rtacha 2 % ni tashkil etadi.

Eng yirik bosh miya sutemizuvchilar orasida, xususan, xartumlilar va primatlar turkumlarida, shuningdek, infroturkum bo‘lgan kitsimonlarda uchraydi. Eng murakkab va funksional jihatdan rivojlangan miya aqlli odamniki hisoblanadi.

Turli tirik mavjudotlar bosh miyasining o‘rtacha massasi jadvalda keltirilgan.

Bosh miya (sodda organizmlar bundan mustasno) mustahkam bosh suyagi ichida joylashgan. Bundan tashqari, u pardalar (lot. meninges) bilan qoplangan. Bu pardalar biriktiruvchi to‘qimadan iborat — qattiq (lot. dura mater) hamda yumshoq (lot. pia mater); bu ikki parda orasida to‘rsimon (lot. arachnoidea) parda joylashgan. Pardalar bilan bosh va orqa miya yuzasi orasida serebrospinal (ko‘pincha orqa miya suyuqligi deb ham ataladigan) suyuqlik — likvor (lot. liquor). Serebrospinal suyuqlik shuningdek, bosh miya qorinchalarida ham bo‘ladi. Ushbu suyuqlikning ortiqcha to‘planishi gidrosefaliya deb ataladi. Gidrosefaliya tug‘ma (ko‘proq uchraydi) yoki orttirilgan bo‘lishi mumkin.

Yuksak darajada rivojlangan umurtqali organizmlarning bosh miyasi bir necha tuzilmadan iborat: katta yarimsharlar po‘stlog‘i, bazal gangliylar, talamus, miyacha va miya ustuni. Ular o‘zaro nerv tolalari (o‘tkazuvchi yo‘llar) orqali bog‘langan. Asosan hujayralardan tashkil topgan miya qismi kulrang modda, asosan nerv tolalaridan tashkil topgani esa oq modda deb ataladi. Oq rang tolalarni qoplaydigan miyelinmoddasining rangidir. Demiyelinizatsiya , ya’ni nerv tolalarining miyelin qobig‘idan ayrilishi, bosh miyada og‘ir buzilishlarga sabab bo‘ladi (ko‘p skleroz).

Miya hujayralariga neyronlar (nerv impulslarini hosil qilib uzatuvchi hujayralar) va glial hujayralar kiradi. Glial hujayralar muhim yordamchi vazifalarni bajaradi. Neyronlarni miyaning parenximasi , glial hujayralarni esa stromasideb hisoblash mumkin. Afferent neyronlar (sezuvchi neyronlar), efferent neyronlar (ularning bir qismi harakatlantiruvchi neyronlar deb ataladi; ba’zan bu unchalik aniq bo‘lmagan nom efferentlarning butun guruhiga nisbatan ham qo‘llanadi) va interneyronlar (oraliq neyronlar) farqlanadi.

Neyronlar o‘rtasidagi aloqa sinaptik uzatish orqali yuz beradi. Har bir neyronning aksondeb ataladigan uzun o‘simtasi mavjud bo‘lib, u impulslarni boshqa neyronlarga uzatadi. Akson shoxlanib, boshqa neyronlar bilan tutashgan joyda sinapslar hosil qiladi. Ular neyron tanasida va dendritlarda (qisqa o‘simtalarda) joylashadi. Akson–akson va dendrit–dendrit sinapslari ancha kam uchraydi. Shunday qilib, bitta neyron ko‘plab neyronlardan signallarni qabul qiladi va o‘z navbatida ko‘plab boshqa neyronlarga impuls yuboradi.

Aksariyat sinapslarda signal uzatilishi kimyoviy yo‘l bilan, ya’ni neyromediatorlarorqali amalga oshadi. Mediatorlar postsinaptik hujayralarga ta’sir qilish uchun membranadagi retseptorlarbilan bog‘lanadi. Ular ushbu retseptorlar uchun maxsus ligandlarhisoblanadi. Retseptorlar ligandga bog‘liq ion kanallaribo‘lishi mumkin. Ular ionotrop retseptorlar deb ham ataladi yoki hujayra ichidagi ikkilamchi vositachilar tizimlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin (bunday retseptorlar metabotropdeb ataladi). Ionotrop retseptorlardagi elektr toklar bevosita hujayra membranasiningzaryadini o‘zgartirib, uning qo‘zg‘alishi yoki tormozlanishiga olib keladi. Ionotrop retseptorlarga GAMK (tormozlovchi, xlorid kanali) yoki glutamat (qo‘zg‘atuvchi, natriy kanali) retseptorlari misol bo‘ladi. Metabotrop retseptorlarga muskarin turidagi atsetilxolinretseptori, shuningdek, noradrenalin, endorfin, serotoninretseptorlari misol bo‘ladi. Ionotrop retseptorlarning ta’siri bevosita tormozlanish yoki qo‘zg‘alishga olib kelgani uchun ularning samarasi metabotrop retseptorlarga qaraganda tezroq namoyon bo‘ladi (1—2 millisekund, metabotrop retseptorlarda esa 50 millisekunddan bir necha daqiqagacha).

Bosh miya neyronlarining shakli va o‘lchami juda xilma-xil; uning har bir bo‘limida turli hujayralar uchraydi. Aksonlari impulslarni boshqa bo‘limlarga uzatadigan asosiy neyronlar hamda interneyronlar, ya’ni har bir bo‘lim ichidagi aloqani ta’minlaydigan neyronlar farqlanadi. Asosiy neyronlarga piramidasimon hujayralar (katta yarimsharlar po‘stlog‘ida) va Purkinye hujayralari (miyachada)misol bo‘ladi. Interneyronlarga esa savatchasimon hujayralar (po‘stloqda) misol bo‘ladi.

Bosh miyaning ayrim bo‘limlarida neyronlar faoliyati gormonlar ta’sirida ham o‘zgarishi mumkin.

2006-yilgi qo‘shma tadqiqotlarda Oklend (Yangi Zelandiya) va Gyoteborg (Shvetsiya) universitetlari olimlari o‘zak hujayralar faoliyati tufayli inson miyasi yangi neyronlar hosil qila olishini aniqlagan. Tadqiqotchilar miyaning hid bilishuchun mas’ul bo‘lgan bo‘limida boshlang‘ich hujayralardan yetuk neyronlar shakllanishini aniqlashgan.

Miyadagi o‘zak hujayralar bo‘linishni to‘xtatgach, xromosomalarningayrim qismlari qayta faollashadi va neyronlarga xos tuzilmalar hamda bog‘lanishlar shakllana boshlaydi. Shu vaqtdan boshlab hujayrani to‘laqonli neyron deb hisoblash mumkin.

Miya neyronlarining ishlashi ko‘p energiya talab qiladi. Miya bu energiyani qon ta’minoti tarmog‘i orqali oladi. Bosh miya uchta yirik arteriya havzasidan — ikkita ichki uyqu arteriyasi (lot. a. carotis interna) va asosiy arteriya (lot. a. basilaris) orqali qon bilan ta’minlanadi. Bosh suyagi bo‘shlig‘ida ichki uyqu arteriyasi oldingi va o‘rta miya arteriyalari (lot. aa. cerebri anterior et media) sifatida davom etadi. Asosiy arteriya miya ustunining ventral yuzasida joylashib, o‘ng va chap umurtqa arteriyalari qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Uning shoxlari orqa bosh miya arteriyalaridir. Sanab o‘tilgan uch juft arteriya (oldingi, o‘rta, orqa) o‘zaro anastomozlar hosil qilib, arterial (Villiziy) halqani shakllantiradi. Buning uchun oldingi miya arteriyalari o‘zaro oldingi tutashtiruvchi arteriya (lot. a. communicans anterior) bilan bog‘lanadi. Ichki uyqu (ba’zan o‘rta miya) va orqa miya arteriyalari orasida esa har bir tomonda orqa tutashtiruvchi arteriya (lot. aa.communicans posterior) bo‘ladi. Arteriyalar orasida anastomozlar bo‘lmasligi qon-tomir kasalliklari (insultlar) rivojlanganda seziladi: yopiq qon aylanish halqasi bo‘lmagani uchun zararlangan soha kengayadi. Bundan tashqari, qon tomirlar tuzilishining ko‘plab variantlari (ochiq halqa, tomirlarning noodatiy ravishda uchga bo‘linishi va boshqalar) bo‘lishi mumkin. Miya bo‘limlaridan birida neyronlar faolligi oshsa, o‘sha hududning qon bilan ta’minlanishi ham kuchayadi. Bosh miyaning ayrim qismlaridagi funksional faollik o‘zgarishini funksional magnit-rezonans tomografiya va pozitron-emission tomografiya kabi noinvaziv neyrovizualizatsiya usullari orqali qayd etish mumkin.

Qon va miya to‘qimalari o‘rtasida gematoensefalik to‘siqmavjud bo‘lib, u tomirlar ichidagi moddalarning miya to‘qimasiga tanlab o‘tishini ta’minlaydi. Miyaning ayrim qismlarida (gipotalamus sohasida) bu to‘siq mavjud emas yoki boshqa bo‘limlardan farq qiladi. Bu maxsus retseptorlar va neyroendokrin tuzilmalar mavjudligi bilan bog‘liq. Ushbu to‘siq miyani ko‘plab infeksiyalardan himoya qiladi. Shu bilan birga, boshqa a’zolarda samarali bo‘lgan ko‘plab dori vositalari bu to‘siqdan o‘tib miyaga kira olmaydi.

Katta yoshdagi insonning miyasi tana massasining taxminan 2 % ini tashkil qilsa-da, aylanib yuruvchi qon hajmining 15 % ini iste’mol qiladi hamda jigarda hosil bo‘lib qonga o‘tadigan glyukozaning 50 % idan foydalanadi.

Miyaning vazifalariga sezgi a’zolaridan keladigan axborotni qayta ishlash, rejalashtirish, qaror qabul qilish, muvofiqlashtirish, harakatlarni boshqarish, his-tuyg‘ular, diqqat, xotira kiradi. Inson miyasi oliy ruhiy funksiyalarni, jumladan, tafakkurni bajaradi. Inson miyasining vazifalaridan biri nutqni idrok etish va hosil qilishdir.

Inson bosh miyasining asosiy bo‘limlari

• rombsimon (orqa) miya
  • uzunchoq miya
  • orqa (asl orqa miya)
    • ko‘prik (asosan proyeksion nerv tolalari va neyronlar guruhlaridan iborat bo‘lib, miyacha faoliyatini nazorat qilishda oraliq bo‘g‘in vazifasini bajaradi)
    • miyacha (chuvalchangsimon qism va yarimsharlardan iborat; miyacha yuzasidagi nerv hujayralari po‘stloq hosil qiladi)

Rombsimon miya bo‘shlig‘i — IV qorincha hisoblanadi (uning tubida qolgan uchta miya qorinchasi hamda subaraxnoidal bo‘shliq bilan bog‘lovchi teshiklar mavjud).

• o‘rta miya
  • to‘rttepalik
  • o‘rta miya bo‘shlig‘i — miya suv yo‘li (Silviy suv yo‘li)
  • miya oyoqchalari
• oldingi miya quyidagi ikki qismdan: oraliq miya va oxirgi miya.
  • oraliq miya (miyaning quyi bo‘limlaridan katta yarimsharlarga boradigan barcha axborot shu bo‘lim orqali uzatiladi). Oraliq miya bo‘shlig‘i — III qorincha.
    • talamus
    • epitalamus
      • epifiz
      • jilovcha
      • kulrang tasma
    • gipotalamus (vegetativ nerv tizimining markazi)
      • gipofiz
      • gipofiz voronkasi
      • kulrang do‘mboq
      • so‘rg‘ichsimon tanachalar
  • oxirgi miya
    • plash (po‘stloq)
    • bazal yadrolar (striatum)
      • dumli yadro
      • yasmiqsimon yadro
      • to‘siq (klaustrum)
      • bodomsimon tana
    • «hid bilish miyasi»
      • hid bilish piyozchasi (undan hid bilish nervi)
      • hid bilish yo‘li
      • oxirgi miya bo‘shlig‘i — yon (I va II qorinchalar)

Bosh miyaga va undan chiqadigan signallar orqa miya (tanani boshqaruvchi) hamda bosh miya nervlari orqali uzatiladi. Sezgi (yoki afferent) signallari sezgi a’zolaridan po‘stloq osti (ya’ni yarimsharlar po‘stlog‘idan oldingi) yadrolarga, so‘ng talamusga, so‘ng u yerdan eng yuqori bo‘lim — katta yarimsharlar po‘stlog‘iga yetib boradi.

Po‘stloq o‘zaro nerv tolalari tutami — qadoqsimon tana (corpus callosum) bilan bog‘langan ikkita yarimshardan iborat. Chap yarimshar tananing o‘ng, o‘ng yarimshar esa chap yarmiga javob beradi. Insonning o‘ng va chap yarimsharlari turli vazifalarni bajaradi.

Ko‘rish signallari ko‘rish po‘stlog‘iga (ensa bo‘lagida), teginish signallari somatosensor po‘stloqqa (tepa bo‘lagida), hid bilish signallari esa hid bilish po‘stlog‘iga va hokazolarga keladi. Po‘stloqning assotsiativ sohalarida turli turdagi (modalitetdagi) sezgi signallari birlashtiriladi.

Po‘stloqning harakatlantiruvchi sohalari (birlamchi motor po‘stloq va peshona bo‘laklarining boshqa sohalari) harakatlarni boshqarishga javob beradi.

Prefrontal po‘stloq (primatlarda rivojlangan) taxminlarga ko‘ra, tafakkur funksiyalariga javob beradi.

Po‘stloqning turli sohalari o‘zaro va po‘stloq osti tuzilmalari — talamus, bazal gangliylar, miya ustuni yadrolari hamda orqa miya bilan aloqada bo‘ladi. Bu tuzilmalarning har biri iyerarxiyada quyi o‘rinda tursa-da, muhim vazifani bajaradi va mustaqil ishlashi ham mumkin. Masalan, harakatni boshqarishda bazal gangliylar, miya ustunining qizil yadrosi, miyacha va boshqa tuzilmalar; his-tuyg‘ularda bodomsimon tana, diqqatni boshqarishda retikulyar formatsiya, qisqa muddatli xotirada gippokamp ishtirok etadi.

Bir tomondan, bosh miyaning turli bo‘limlarida vazifalar muayyan joylarga biriktirilgan; boshqa tomondan esa, ularning barchasi yagona tarmoqqa birlashgan.

Bosh miya tarkibiga sukut holatidagi neyron tarmoq (default neyron tarmog‘i) va tezkor vazifalarni bajarish tarmoqlari kiradi ^[ingl.].

Miyaning embrional rivojlanishi uning tuzilishi va vazifalarini tushunishning asosiy kalitlaridan biridir.

Bosh miya nerv naychasining rostral (oldingi) qismidan rivojlanadi. Bosh miyaning katta qismi (95 %) qanotsimon plastinkadan hosil bo‘ladi.

Miya embriogenezi bir necha bosqichdan o‘tadi.

• Uchta miya pufakchasi bosqichi — insonda homila rivojlanishining to‘rtinchi haftasi boshida nerv naychasining rostral uchi uchta pufakcha hosil qiladi: Prosencephalon (oldingi miya), Mesencephalon (o‘rta miya), Rhombencephalon (rombsimon miya, ya’ni birlamchi orqa miya).
• Beshta miya pufakchasi bosqichi — insonda homila rivojlanishining to‘qqizinchi haftasi boshida Prosencephalon oxir-oqibat Telencephalon (oxirgi miya) va Diencephalon (oraliq miya) qismlariga bo‘linadi, Mesencephalon saqlanib qoladi, Rhombencephalon esa Metencephalon (orqa miya) va Myelencephalon (uzunchoq miya).

Ikkinchi bosqich shakllanishi davomida (rivojlanishning uchinchi haftasidan yettinchi haftasigacha) inson bosh miyasida uchta bukilish paydo bo‘ladi: o‘rta miya, bo‘yin va ko‘prik bukilishlari. Dastlab o‘rta miya hamda ko‘prik bukilishlari bir vaqtning o‘zida bir yo‘nalishda, keyin esa bo‘yin bukilishi teskari yo‘nalishda hosil bo‘ladi. Natijada to‘g‘ri chiziqsimon miya zigzagsimon tarzda «buklanadi».

Inson miyasining rivojlanishida filogenez va ontogenez o‘rtasida ma’lum o‘xshashlikni ko‘rish mumkin. Hayvonot olami evolyutsiyasi davomida avval oxirgi miya, keyin esa o‘rta miya shakllangan. Oldingi miya evolyutsiya nuqtayi nazaridan miyaning nisbatan yangi tuzilmasidir. Xuddi shuningdek, bolaning ona qornidagi rivojlanishida avval evolyutsion jihatdan eng qadimgi qism hisoblangan orqa miya, so‘ng o‘rta miya va undan keyin oldingi miya shakllanadi. Tug‘ilgandan keyin go‘daklik davridan voyaga yetgungacha miyada neyronlararo bog‘lanishlarning tuzilishi tobora murakkablashadi.

Miyaning shikastlanishlari va kasalliklarini o‘rganish hamda davolash biologiya va tibbiyotning tegishli sohalariga kiradi (neyrofiziologiya, nevrologiya, neyroxirurgiya, psixiatriya).

Miya pardalarining yallig‘lanishi meningit deb ataladi (uchta pardaga mos ravishda paximeningit, leptomeningit va araxnoidit farqlanadi).

Ishemik yoki gemorragik bosh miya to‘qimasining shikastlanishi insult deb ataladi.

Bosh miya kasalliklari Kasalliklar va salomatlik bilan bog‘liq muammolarning xalqaro statistik tasnifi (ingl. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems) bo‘yicha tasniflanadi.

Bosh miyada xavfli o‘smalar ham uchraydi, masalan, glioblastoma, astrositoma, oligodendroglioma.

• F. Blum, A. Leyzerson, L. Xofstedter. «Miya, ong va xulq-atvor»
• I. R. Tarxanov., V. A. Fausek. Bosh miya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
• Inson miyasining evolyutsiyasi
• brain — Miya atlasi  — ingliz tilida, asosiy atamalarning ruscha tarjimasi bilan
• Miya va ong — rasmlar hamda videomateriallar bilan ingliz tilidagi ma’ruzalar — miya tuzilishi, neyrobiologiya, neyropsixologiya
• A. V. Savelyev. Miyachaning modulli o‘zini-o‘zi tashkil etishi nazariyasining realizmi // Ochiq tizimlar evolyutsiyasi muammolari jurnali. — Qozog‘iston, Olmaota, 2007. — 9-jild, № 1. — 93—101-betlar.
• D. R. Bazarova, L. V. Demochkina, A. V. Savelyev. Ontogenezning yangi neyrobionik modeli // Neyroinformatika. — Moskva: MIFI, 2002. — 1-jild. — 97—106-betlar.
• Insonnikidan 319 million yil qadimgi miya topildi (Coccocephalus wildi — nurqanotli baliqlarning qadimgi ajdodidan topilgan toshqotgan miya; bu barcha ma’lum umurtqalilarning eng qadimgi miyasidir) // RG, 2.02.2023