O‘pka
Qon bilan ta’minlanishi	o‘pka arteriyasi
Venoz qonning oqib ketishi	o‘pka venasi
Kataloglar
MeSH MeSH TA98
Vikimedia omboridagi mediafayllar

O‘pka (lot. pulmones, qad. yun. πνεύμων) — havo bilan nafas olish a’zosi hisoblanadi. U quyidagi hayvonlarda uchraydi: barcha sutemizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar, aksariyat amfibiyalar, shuningdek, ayrim baliqlar (ikki xil nafas oluvchi baliqlar, panjaqanotli baliqlar va ko‘pqanotli baliqlar).

Ayrim umurtqasiz hayvonlarning nafas olish a’zolari ham o‘pka deb ataladi (jumladan, ayrim mollyuskalar, goloturiyalar, o‘rgimchaksimonlar).

O‘pkada o‘pka parenximasidagi havo bilan qon o‘rtasida gaz almashinuvi sodir bo‘ladi. Qon o‘pka kapillyarlari orqali oqib o‘tadi.

O‘pkaning ruscha nomi shundan kelib chiqqanki, hayvon nimtalanayotganda ichki a’zolari suvli idishga solinsa, o‘pka suv yuzida qoladi, boshqa a’zolar esa cho‘kadi. Boshqa slavyan tillaridagi o‘pka nomlari ham umumslavyancha pluťe/pľuťe (polyakcha płuca, chexcha plíce) so‘ziga borib taqaladi; u ham xuddi shu bobo hind-yevropa tilidagi ildiz — *pleu- («suzmoq») bilan bog‘liq. Lotincha pulmo va qadimgi yunoncha πνεύμων so‘zlari ham shu ildizdan kelib chiqqan. Bu so‘zlarning dastlabki ma’nosi ruscha nomnikiga deyarli bir xil — «suvda suzib yuradigan narsa».

O‘pkaga oid ko‘plab tibbiy va biologik atamalar lotincha pulmo- ildizidan (masalan, pulmonologiya — o‘pka kasalliklarini o‘rganuvchi fan) yoki yunoncha πνεύμω- ildizidan (masalan, pnevmoniya — o‘pkaning yallig‘lanishi) yasalgan.

O‘pkasi bor baliqlarda o‘pka suvda nafas olish a’zolari bilan birga faoliyat ko‘rsatadigan qo‘shimcha nafas olish a’zosidir; suvda nafas olish a’zolari esa — jabralar.

Sudralib yuruvchilar va qushlarda o‘pka tana bo‘shlig‘ining ko‘krak qismida joylashadi, sutemizuvchilarda esa maxsus ko‘krak bo‘shlig‘ining katta qismini egallaydi. Bu bo‘shliq ko‘krak qafasi bilan chegaralangan va qorin bo‘shlig‘idan diafragma orqali ajralgan. O‘pka juft a’zo bo‘lib, uning tashqi yuzasini visseral plevra — seroz parda qoplaydi. Sutemizuvchilar va odamlarda bu parda ko‘krak bo‘shlig‘ining ichki yuzasini, shuningdek, diafragmaning oldingi (odamda yuqori) yuzasini ham qoplaydi (pariyetal plevra). O‘pka shakli doimiy ravishda (o‘pka ekskursiyasi) nafas olish bosqichiga (nafas olish yoki chiqarishga) qarab o‘zgaradi.

Quruqlikda yashovchi umurtqali hayvonlar o‘pkasining tuzilishida silliq devorli xaltasimon o‘pkadan (jabralari doim saqlanadigan amfibiyalar va ko‘pqanotli baliqlarda) tortib, ichidagi ko‘plab o‘simtalar va ular hosil qilgan pufakchalar — alveolalar tufayli murakkab katakli va g‘ovak tuzilishga ega o‘pkagacha (aksariyat sutemizuvchilarda) bo‘lgan barcha o‘tish shakllarini kuzatish mumkin. Umurtqalilar o‘pkasida asosiy bronxlar (o‘ng va chap) mavjud bo‘lib, ular ikki tarmoqqa ajralish yo‘li bilan maydaroq bronxlarga bo‘linadi. Tarmoqlanish davomida bronxlar diametri kichrayib boradi: mayda bronxlar terminal (oxirgi) bronxiolalarga o‘tadi. Ulardan keyin gaz almashinuvi vazifasini bajaradigan o‘pkaning respirator qismi boshlanadi. Alveolalar (o‘pka pufakchalari) yupqa biriktiruvchi to‘qima to‘siqlari bilan ajratilgan bo‘lib, bu to‘siqlardan qon kapillyarlari ham o‘tadi. Alveolalar bir-biri bilan juda kichik teshiklar — alveolyar teshikchalar orqali tutashadi. Alveolalar va kapillyarlar devorining bunday joylashuvi tufayli qon bilan havo orasidagi to‘siq nihoyatda yupqa bo‘lib, 0,5 mkm dan oshmaydi. Alveolalarning nafas chiqarishda puchayib qolishiga to‘sqinlik qiladigan, ularni nafas bilan kirgan mikroorganizmlardan va alveolalararo to‘siqlardagi kapillyarlardan suyuqlik chiqishidan himoyalaydigan maxsus modda — surfaktant alveolalarning ichki yuzasini qoplaydi. Surfaktant tarkibida fosfolipidlar, oqsillar va glikoproteidlar.

Ayrim umurtqasizlarda ham o‘pka deb ataladigan a’zolar bor, biroq ular umurtqalilar o‘pkasiga gomologik emas, balki invaginatsiya orqali ektodermadan hosil bo‘lgan. Ko‘plab sodda tuzilgan umurtqasizlarda nafas olish gazlari butun tana yuzasi orqali diffuziyalanadi.

Ushbu o‘pkali shilliqqurtlarda mantiya bo‘shlig‘i o‘pkaga aylangan. Uning tashqi muhit bilan tutashadigan teshigi yopilishi mumkin; mantiya bo‘shlig‘i gumbazida qon tomirlarining zich to‘ri rivojlangan. Jabralar o‘pkali shilliqqurtlarda faqat istisno tariqasida (ikkilamchi hosila sifatida) uchraydi. Shunday qilib, chuchuk suvda yashovchi turlarning aksariyati atmosfera havosidan nafas oladi. Shu sababli shilliqqurtlar o‘pka bo‘shlig‘idagi havo zaxirasini yangilash uchun vaqti-vaqti bilan suv yuzasiga ko‘tarilishi kerak.

Ko‘plab o‘rgimchaksimonlar atmosfera havosi bilan gaz almashinish uchun kitobsimon o‘pka deb ataladigan juft a’zolardan foydalanadi. Ularning tuzilishi kitobga o‘xshaydi: «sahifalar» gemolimfa (bo‘g‘imoyoqlilarda qon vazifasini bajaruvchi suyuqlik) bilan to‘lgan to‘qima plastinkalaridan iborat. Bu tuzilma o‘pka xaltasi (atrium) ichida joylashgan bo‘lib, tashqi havo bilan nafas teshigi (stigma yoki nafas teshikchasi) orqali tutashadi. Teshik qorin qismining pastki-old tomonida, ba’zan esa boshko‘krakning orqa bo‘g‘imlarida ham joylashadi. Plastinkalar orasidagi bo‘shliqlar havo bilan to‘lgan; kislorod va karbonat angidrid plastinkalar yuzasi orqali gemolimfa bilan havo o‘rtasida diffuziyalanadi. Ko‘pchilik turlarda nafas olish uchun o‘pkaning harakatlanishi shart emas, gaz almashinuvi passiv kechadi. O‘pka xaltalari o‘rgimchaklarga (odatda traxeyalar bilan birga bitta juft) va chayonlarga (to‘rt juftgacha, traxeyalari bo‘lmaydi) xos. Ayni paytda ko‘plab o‘rgimchaksimonlarda o‘pka yo‘q (ular traxeyalar va/yoki tana yuzasi orqali nafas oladi). Shu asosda o‘rgimchaksimonlar sinfi ikki guruhga — o‘pkasi borlarga (quyidagi turkumlar: o‘rgimchaklar, chayonlar, telifonlar, frinlar, shizomidlar) va o‘pkasi yo‘qlarga (jumladan, kanalar, soxta chayonlar, palpigradlar, ritsinuleylar, pichano‘rarlar, solpugalar) ajratilgan. Bu a’zo deyarli o‘zgarmagan holda devon davridan beri mavjud bo‘lib, qazilma o‘rgimchaksimonlarda (trigonotarbidlar) ham topilgan. Jumladan, Rayni chertlarining Shotlandiyadagi 410 mln yil avvalgi yotqiziqlarida aniqlangan. Taxminlarga ko‘ra, o‘rgimchaksimonlarning o‘pka xaltalari tana bo‘shlig‘iga «ichkariga tortilgan» oyoq-qo‘llardan hosil bo‘lgan. Suvda yashovchi xelitseralilarda (qilichdumlar) esa kitobsimon jabralar^[ing.] mavjud bo‘lib, ular o‘rgimchaksimonlarning kitobsimon o‘pkalariga gomologik hisoblanadi.

Ikki xil nafas oluvchi baliqlar juda ixtisoslashgan nafas olish tizimiga ega. Uning o‘ziga xosligi shundaki, o‘pka hiqildoq va halqum bilan traxeyasiz tutashgan. Boshqa baliq turlari o‘zgargan, qon tomirlari rivojlangan suzgich pufagi yordamida havodan nafas olishi mumkin bo‘lsa-da, bu pufak odatda murakkab ichki tuzilishga ega bo‘lmagan oddiy xaltachadan iborat. Ikki xil nafas oluvchi baliqlarning o‘pkasi esa aksincha, juda ko‘p kichik havo xaltachalariga bo‘lingan. Bu gaz almashinuvi uchun mavjud yuza maydonini imkon qadar kattalashtiradi.

Hozir yashayotgan ikki xil nafas oluvchi baliq turlarining ko‘pchiligida ikkita o‘pka bor. Faqat shoxburun balig‘ida bitta o‘pka bo‘ladi. Ikki xil nafas oluvchi baliqlarning o‘pkasi to‘rtoyoqlilar o‘pkasiga gomologikdir. To‘rtoyoqli va ikki oyoqli hayvonlardagi kabi, o‘pkalar qizilo‘ngach va ichakning qorin tomondagi yuzasidan boshlanadi.

Hozirgi ikki xil nafas oluvchi baliqlardan faqat shoxburun baliq o‘pkadan havo olmasdan, jabralar orqali nafas ola oladi. Boshqa turlarda jabralar yetarli darajada gaz almashinuvini ta’minlay olmaydigan darajada kichraygan. Ikki xil nafas oluvchi baliq jabralari orqali kislorod olayotganda suv og‘iz va jabralar orqali bir yo‘nalishda oqadi; uni jabralardan o‘tkazish uchun baliq bukkal nasosdan («yonoqlar bilan nafas olish») foydalanadi. Ikkilamchi plastinkalar bo‘ylab qon oqimi^{[tarjimani tekshirish]} suv oqimiga qarama-qarshi yo‘naladi, shu bilan konsentratsiyaning nisbatan barqaror gradienti saqlanadi. O‘pka orqali havodan nafas olinganda arterial konusning spiral klapani yopiladi (kislorodga to‘yingan va to‘yinmagan qon aralashishini kamaytiradi), uchinchi va to‘rtinchi jabra yoylari ochiladi, ikkinchi va beshinchi jabra yoylari yopiladi (o‘pkadan olingan kislorodning jabralar orqali yo‘qotilishi ehtimolini kamaytiradi), oltinchi arteriola yo‘li yopilib, o‘pka arteriyalari ochiladi. Havodan nafas olish vaqtida ham oltinchi jabra nafas olishda ishtirok etadi: kislorodi kamaygan qon o‘pkaga yetib borguncha jabradan o‘tishda karbonat angidridining bir qismini yo‘qotadi. Buning sababi — karbonat angidrid suvda yaxshiroq eriydi. Og‘iz orqali havo oqimi kirib-chiqish tarzida kechadi^{[tarjimani tekshirish]}, o‘pka orqali esa u ikki yo‘nalishli bo‘lib, kislorodning bir tekis diffuziyalanishini ta’minlaydi.

Nafas olish tizimi amfibiyalarda quyidagi a’zolardan iborat:

• o‘pka (havodan nafas olish uchun maxsus a’zo);
• teri va og‘iz-halqum bo‘shlig‘ining shilliq pardasi (qo‘shimcha nafas olish a’zolari);
• jabralar (suvda yashovchi ayrim turlarda va itbaliqlarda).

Ko‘pchilik turlarda (o‘pkasiz salamandralar va Barbourula kalimantanensis qurbaqalaridan tashqari) o‘pkalar uncha katta emas. Ular qon tomirlarining zich to‘ri bilan o‘ralgan yupqa devorli xaltachalar shaklida bo‘ladi. Har bir o‘pka alohida teshik bilan hiqildoq-traxeya chuqurchasiga ochiladi (bu yerda og‘iz-halqum bo‘shlig‘iga tirqish orqali ochiladigan ovoz boylamlari joylashgan). Og‘iz-halqum bo‘shlig‘ining hajmi o‘zgarganda uning tubi pastga tushishi orqali havo burun teshiklaridan shu bo‘shliqqa kiradi. Tubi yuqoriga ko‘tarilganda esa havo o‘pkalarga haydaladi. Nisbatan qurg‘oqchil muhitga moslashgan baqalarda teri muguzlanadi va nafas olish asosan o‘pka orqali amalga oshadi.

Quyidagi nafas olish usuli sudralib yuruvchilar (yoki reptiliyalar) uchun xos: ular qovurg‘alararo va qorin mushaklari yordamida ko‘krak qafasini kengaytirish va toraytirish orqali havoni ichkariga tortib nafas oladi. Hiqildoqdan o‘tgan havo traxeyaga — uzun nafas yo‘liga kiradi; uning oxiri bronxlar, ular o‘pkaga boradi. Amfibiyalardagi kabi, sudralib yuruvchilarning o‘pkasi xaltasimon tuzilgan, ammo ichki tuzilishi ancha murakkab. O‘pka xaltalarining ichki devorlari burmali va katakchali bo‘lib, nafas olish yuzasini sezilarli kengaytiradi. Ayrim ilonlarda maxsus tuzilma — traxeya o‘pkasi mavjud.

Ushbu sinfga mansub umurtqalilarning tanasi tangachalar bilan qoplangani sababli teri orqali nafas olish sudralib yuruvchilarda uchramaydi (istisno tariqasida yumshoq qobiqli toshbaqalar va dengiz ilonlari bundan mustasno). Shu bois o‘pka ularning yagona nafas olish a’zosidir.

Qushlar sinfiga mansub hayvonlarning o‘pkasi havoni bir tomondan ikkinchi tomonga o‘tkazadigan tarzda tuzilgan. Nafas olganda tashqi havoning atigi 25 % qismi bevosita o‘pkada qoladi, 75 % qismi esa o‘pkadan o‘tib, maxsus havo xaltalariga kiradi. Nafas chiqarilganda havo xaltalaridagi havo yana o‘pkadan o‘tadi, ammo bu safar tashqariga yo‘naladi; bu «ikki martalik nafas olish» deb ataladi. Shu tariqa o‘pka tomirlarida aylanayotgan qon doimiy ravishda kislorod bilan nafas olayotganda ham, chiqarayotganda ham to‘yinadi. Qush tinch holatda bo‘lganda nafas olish ko‘krak qafasining kengayishi va torayishi orqali kechadi. Uchish paytida harakatlanayotgan qanotlar mustahkam tayanchga muhtoj bo‘lgani uchun qushning ko‘krak qafasi deyarli qimirlamaydi. Havo esa o‘pka bo‘ylab havo xaltalarining kengayishi va torayishi hisobiga o‘tadi. Qanot qoqish qanchalik tez bo‘lsa, nafas olish ham shunchalik jadal bo‘ladi. Qanotlar ko‘tarilganda havo xaltalari cho‘ziladi va havo o‘z-o‘zidan o‘pka hamda xaltalarga so‘riladi. Qanotlar tushirilganda nafas chiqariladi va xaltalardagi havo o‘pkadan o‘tadi.

Shunday qilib, qushlarning nafas olish tizimi uchishga moslashgan bo‘lib, uchish vaqtida organizm kuchaygan gaz almashinuviga muhtoj bo‘ladi. Bu a’zolar tizimi hayvonlarning barcha guruhlari orasida eng murakkablaridan biri hisoblanadi. Halqumdan uzun traxeya boshlanib, ko‘krak bo‘shlig‘ida ikkita bronxga ajraladi. Traxeyaning ikkiga ajralish joyida kengaygan qism — pastki hiqildoq mavjud bo‘lib, unda ovoz boylamlari joylashgan, devorlari esa suyak halqalardan tuzilgan. Pastki hiqildoq tovush hosil qiluvchi a’zo bo‘lib, sayraydigan va baland tovush chiqaradigan qushlarda ayniqsa yaxshi rivojlangan. Qushlarning o‘pkasi hajman kichik, elastikligi past va qovurg‘alar hamda umurtqa pog‘onasiga birikkan. Ular naysimon tuzilishi va juda zich kapillyarlar to‘ri bilan ajralib turadi. O‘pka bilan 5 juft havo xaltasi bog‘langan. Ular yirik bronxlarning qorin tomonidagi shoxlaridan hosil bo‘lgan yupqa devorli, oson cho‘ziladigan o‘simtalar bo‘lib, ichki a’zolar orasida, mushaklar oralig‘ida va qanotlardagi naysimon suyaklarning bo‘shliqlarida joylashgan. Bu xaltalar qushning uchishdagi nafas olishida katta ahamiyatga ega. Nafas olishdan tashqari, ular qo‘shimcha vazifalarni ham bajaradi: qush tanasining og‘irligini kamaytiradi, yirik mushak guruhlariga tutashib, ortiqcha issiqlikni tarqatish orqali tana haroratini boshqarishda qatnashadi.

Aksariyat sutemizuvchilarning o‘pkasi bo‘laklardan iborat. O‘ng o‘pkadagi bo‘laklar soni (6 tagacha) chap o‘pkadagidan (3 tagacha) doimo ko‘proq. O‘pkaning asosini bronxlar tashkil etadi. Sutemizuvchilar o‘pkasida asosiy bronx (nafas nayi bilan tutashgan) ikkilamchi bronxlarga ajraladi. Ular esa o‘z navbatida tobora mayda, 3- va 4-tartibli bronxlarga bo‘linib, nafas bronxiolalariga o‘tadi. Bu bronxiolalar oxirida alveolyar bronxiolalar va ularning kengaygan so‘nggi qismlari — alveolalar joylashadi. Bronxiolalar shoxlari bilan birga o‘pka bo‘lakchalarini hosil qiladi. Ular bir-biridan biriktiruvchi to‘qima qatlamlari bilan ajratilgan. Shu sababli sutemizuvchilar o‘pkasi uzum shingiliga o‘xshaydi.

• Tadqiqotlar tarixi; XX asr boshidagi holatga mos. O‘pka // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• O‘pka // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1980. — J. 12 : Krioxirurgiya — Lenegr. — B. 369—426. — 536 bet : rasmlar bilan.
• O‘pka // Veterinariya ensiklopedik lug‘ati — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1981. — 640 bet.
• O‘pka // Kichik tibbiyot ensiklopediyasi / V. I. Pokrovskiy tahriri ostida. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1992. — J. 3. — B. 22—35.
• O‘pka : [arxiv. 3-yanvar 2023] // Las-Tunas — Lomonos. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2010. — B. 147. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 17). — ISBN 978-5-85270-350-7.
• Pyatin V. F. 8-bob. Nafas olish // Odam fiziologiyasi / V. M. Pokrovskiy, G. F. Korotko. — Moskva: Tibbiyot, 1998. — J. 1. — B. 401—442. — 448 bet — 10 000 nusxa — ISBN 5-225-009-603.
• Shmalgauzen I. I. Nafas olish a’zolari // Umurtqali hayvonlar qiyosiy anatomiyasining asoslari. — 4-nashr. — Moskva: Sovet fani, 1947. — B. 330—349..
• Nafas olishning klinik fiziologiyasi bo‘yicha qo‘llanma / L. L. Shik va N. N. Kanayev tahriri ostida. — Leningrad, 1980.
• Jon B. Uest. Nafas olish fiziologiyasi. Asoslar = Respiratory Physiology—The Essentials.. — 3-nashr. — Moskva: Mir, 1988.