Teragers nurlanishi (yoki teragers diapazonidagi nurlanish), TGts-nurlanish, submillimetrli nurlanish, submillimetrli to‘lqinlar — elektromagnit nurlanish bo‘lib, uning chastota spektri infraqizil va mikroto‘lqinli diapazonlar oralig‘ida joylashgan. U Xalqaro elektraloqa ittifoqi (XEI) belgilagan 0,3—3 TGts chastota diapazonidagi elektromagnit to‘lqinlarni o‘z ichiga oladi. Biroq teragers nurlanishining yuqori chegarasi birmuncha shartli bo‘lib, ayrim manbalarda 30 TGts deb olinadi. XEI belgilagan chastota diapazoni uzunligi 1—0,1 mm bo‘lgan detsimillimetrli to‘lqinlarga mos keladi. To‘lqinlar diapazoniga xuddi shunday ta’rifni GOST 24375-80 standarti ham beradi va ushbu to‘lqinlarni o‘ta yuqori chastotalar diapazoniga kiritadi.
Teragers nurlanishi ionlashtiruvchi nurlanish hisoblanmaydi. U dielektriklarning aksariyatidan oson o‘tadi, biroq elektr o‘tkazuvchi materiallar va ayrim dielektriklar tomonidan kuchli yutiladi. Masalan, yog‘och, plastmassa va keramika bu nurlanish uchun shaffof, metall va suv esa shaffof emas.
Submillimetrli to‘lqinlar haqidagi fan va texnika 1960—1970-yillardan boshlab, bunday nurlanishning dastlabki manbalari va qabul qilgichlari paydo bo‘lgach, jadal rivojlana boshladi. XXI asr boshidan buyon bu turli sohalarda katta istiqbolga ega, tez rivojlanayotgan yo‘nalish hisoblanadi.
Nurlanish manbalari
Dastlab kichik quvvatli impulsli elektrovakuum nurlanish manbalari ishlab chiqildi. Ularga teskari to‘lqin lampasi (ЛОВ), orotron kiradi. Keyinchalik o‘nlab kVt quvvatga yetadigan kuchliroq manbalar — erkin elektronli lazer (ЛСЭ), girotron ishlab chiqildi. Masalan, yaratilgan girotronlardan biri 1,5 kVt quvvatni 1 TGts chastotada, davomiyligi 50 mks bo‘lgan impulsda hosil qilgan, uning foydali ish koeffitsiyenti esa 2,2 % ni tashkil etgan. Teragers nurlanishining kuchli manbalari qatoriga Novosibirsk teragers erkin elektronli lazeri ham kiradi; uning o‘rtacha quvvati 500 Vt.
So‘nggi vaqtlarda TGts nurlanish manbalari sifatida chiziqli tezlatkichlar va sinxrotronlarsiklotronlar elektron dastalar uchun qo‘llanilmaydi[aniqlashtirish]. Mazkur ishda katta quvvatli impulsli TGts nurlanish manbasi tavsiflangan (o‘rtacha quvvati — 20 Vt, cho‘qqi quvvati esa — ~1 MVt).
Yuqorida sanab o‘tilgan manbalarning nurlanishi tormozlanish nurlanishidir: u vakuum kamerasi ichida maxsus tuzilishdagi elektr yoki magnit maydonda tezlanish bilan harakatlanayotgan elektronlardan chiqadi.
Kichik quvvatli TGts nurlanish manbalaridan biri kvant optik generatori (lazer) hisoblanadi. XX asr oxirigacha uzoq infraqizil soha uchun lazerlar katta hajmli va samaradorligi past bo‘lgan. Shu sababli nurlanish hosil qilishning yangi sxemasini ishlab chiqish talab etilgan. TGts lazer nurlanishini hosil qilishning kvant-kaskad prinsipi ilk bor 1994-yilda amalga oshirilgan. Biroq muammo shundaki, TGts nurlanish paydo bo‘ladigan faol muhitning o‘zi ham shu nurlanishni yutgan. 2002-yilga kelib, lazerning ko‘p qatlamli kristali faol sohasiga nurlanishni tashqariga olib chiqadigan ko‘plab to‘lqin o‘tkazgichlarni kiritish orqali bu muammo hal etildi; ular TGts nurlanishni tashqariga chiqarardi. Shu tariqa, dastlabki kvant-kaskad lazer yaratildi. U 4,4 TGts chastotada ishlagan va 2 mVt quvvat hosil qilgan.
Kichik quvvatli TGts nurlanishni hosil qilish uchun elektrooptik effekt[inglizcha] hodisasidan yarimo‘tkazgich kristalida foydalanadigan manbalar ham qo‘llaniladi. Buning uchun femtosekundli (masalan, titan-sapfirli) lazerning impulslari va belgilangan xususiyatlarga ega yarimo‘tkazgich kristali kerak bo‘ladi (ko‘pincha rux telluridi ishlatiladi). TGts nurlanish manbalarini quyidagi hodisa asosida yaratish imkoniyati ham ko‘rib chiqilmoqda: Dember effekti.
TGts nurlanishni hosil qilish va qayd etish uchun Gann diodlari ham qo‘llaniladi.
TGts nurlanishini hosil qilish prinsiplariga bag‘ishlangan ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Masalan, bir tadqiqotda o‘ta o‘tkazgichlar orasidagi Jozefson o‘tishlaridan tok o‘tkazilganda TGts nurlanish chiqishi nazariy jihatdan o‘rganilgan. Bu nurlanish nostatsionar Jozefson effekti tufayli yuzaga keladi.
Nurlanish qabul qilgichlari
Dastlabki qabul qilgichlar sifatida bolometr va optik-akustik qabul qilgichni (Goley yacheykasi) ko‘rsatish mumkin. Uning dastlabki namunasi 1930-yillarda Xeys tomonidan yaratilgan, keyinroq, 1940-yillarda M. Goley tomonidan takomillashtirilgan.
Dastlab bu qurilmalar infraqizil (issiqlik) nurlanishni qayd etish uchun yaratilgan. Keyinchalik issiqlik shovqinlarini kamaytirmasdan TGts diapazonidagi kuchsiz signallarni ajratib olish mumkin emasligi aniqlangan. Shu sababli TGts qabul qilgichlari sifatida bir necha kelvin haroratgacha sovitiladigan bolometrlardan foydalana boshlangan.
TGts nurlanishni aniqlashda quyidagi qurilmalardan ham foydalaniladi: radiometrlar. Ularning sezgir elementlari piroelektrik (segnetoelektrik) materiallardan tayyorlanadi. Ayniqsa, litiy tantalati (LiTaO3) plastinkalari yaxshi natija beradi. Zamonaviy piroelektrik qabul qilgichlar va bolometrlarning texnik xususiyatlarini ko‘rish uchun shu yerga qarang
Qabul qiluvchi matritsa elementlarining sezgir membranalarida hosil bo‘ladigan tunnel tokini o‘lchashga asoslangan qabul qiluvchi kameraning tajriba namunasi mavjud.
Yuqorida bayon etilgan qabul qilgichlar selektiv bo‘lmagan (issiqlik) qurilmalardir. Ya’ni ular qabul qilgich oldidagi optik tizim ajratib beradigan diapazonda signalning umumiy quvvatini TGts nurlanish spektrini batafsil tahlil qilmasdan o‘lchaydi. Shovqinning ekvivalent quvvati (NEP) eng yaxshi issiqlik qabul qilgichlarda 10−18—10−19 Vt/Gts1/2.
Selektiv TGts qabul qilgichlari bo‘lgan kameralarda quyidagi hodisalardan foydalaniladi: fotoaralashtirish[inglizcha], Pokels effekti shuningdek, elektr maydonining tebranishlari (masalan, Gann diodlarida). Fotoaralashtirish metall antennalar yuzasida, yarimo‘tkazgich kristallarida va yupqa o‘ta o‘tkazuvchi pardalarda amalga oshiriladi. Natijada chastotalar farqiga teng chastotali signal olinadi va u odatiy usullar bilan tahlil qilinadi. Pokels effekti esa yarimo‘tkazgich kristallarida, masalan, galliy arsenidi (GaAs) kristalida yuzaga keltiriladi.
TGts nurlanish qabul qilgichlarining turlari ancha ko‘p bo‘lib, hozir ham uni aniqlashning muqobil prinsiplari izlanmoqda.
TGts spektroskopiyasi
Yaqin vaqtgacha TGts diapazonidan foydalanish qiyin edi, biroq TGts texnologiyalari rivojlanishi bilan vaziyat o‘zgardi. Hozir butun TGts diapazonida ishlaydigan TGts spektrometrlari[inglizcha] (Furye spektrometrlari va monoxromatorlar) mavjud.
Ularning tuzilishida yuqorida tavsiflangan ayrim manbalar va qabul qilgichlar, shuningdek, TGts diapazoni uchun mo‘ljallangan optik elementlar, jumladan difraksion TGts panjaralari, maxsus plastmassadan tayyorlangan linzalar[inglizcha], fokuslovchi ruporli antennalar va tor polosali rezonansli to‘rsimon filtrlar (mesh-filtrlar) ishlatiladi. Prizmalar va boshqa dispersiyalovchi elementlardan ham foydalanish mumkin. TGts spektroskopiyasi uskunalari qo‘shni mikroto‘lqinli va infraqizil diapazonlar texnikasiga xos jihatlarni mujassamlashtirgan bo‘lsa-da, o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
TGts nurlanish issiqlik nurlanishining turli makroskopik obyektlar chiqaradigan tarkibiy qismidir (odatda spektral taqsimotning uzun to‘lqinli qismida). TGts diapazonida ayrim noorganik moddalarning energiya sathlari orasidagi o‘tish chastotalari (masalan, suv, kislorod va CO spektral chiziqlari), ionli va molekulyar kristallar panjaralarining uzun to‘lqinli tebranishlari, shuningdek, uzun molekulalar, jumladan polimerlar va biopolimerlarning egilish tebranishlari kuzatiladi. Dielektriklardagi, shu jumladan lazer kristallaridagi aralashmalarga xos chastotalar; yarimo‘tkazgichlardagi aralashma komplekslari bog‘lanish energiyalari, eksitonlar hamda aralashmalarning qo‘zg‘algan holatlaridagi Zeyeman va Stark o‘tishlariga mos chastotalar ham shu diapazonga kiradi. Segnetoelektriklardagi yumshoq tebranish modalarining chastotalari va o‘ta o‘tkazgichlardagi energiya tirqishlariga mos chastotalar ham TGts diapazonida joylashgan.
Ushbu diapazondagi magnitotormozlanish (siklotron va sinxrotron nurlanishi), magnitodreyf va Cherenkov nurlanishini o‘rganish ham muhimdir. Muayyan sharoitlarda ular TGts nurlanishning umumiy spektriga sezilarli hissa qo‘shadi.
Xo‘jalik faoliyatida qo‘llanilishi
TGts nurlanish xo‘jalik faoliyatining ayrim turlari va odamlarning kundalik hayotida allaqachon qo‘llanilmoqda.
Masalan, xavfsizlik tizimlarida undan yuk va odamlarni skanerlash uchun foydalaniladi. Rentgen nurlanishidan farqli ravishda, TGts nurlanish organizmga zarar yetkazmaydi. Uning yordamida inson kiyimi ostiga yashirilgan metall, keramika, plastmassa va boshqa buyumlarni o‘nlab metr masofadan aniqlash mumkin, masalan, Tadar tizimi yordamida. Skanerlovchi nurlanishning to‘lqin uzunligi — 3 mm.
Maqolada TGts nurlanishdan foydalanib mikroskopik obyektlarning tasvirini olish usuli bayon qilingan. Ushbu usul mualliflarga sezgirlik va ajrata olish qobiliyati bo‘yicha rekord ko‘rsatkichlarga erishish imkonini bergan.
Tibbiyot amaliyotiga TGts tomograflari joriy etila boshlanmoqda. Ular yordamida tananing ustki qatlamlarini — teri, qon tomirlari va mushaklarni bir necha santimetr chuqurlikkacha tekshirish mumkin. Bu, masalan, o‘smalarning tasvirini olish uchun kerak.
TGts qabul qiluvchi kameralarining takomillashtirilishi suvoq yoki bo‘yoq qatlamlari ostida yashiringan yuzalarning tasvirini olish imkonini beradi. Bu esa tasviriy san’at asarlarining dastlabki ko‘rinishini «kontaktsiz» tiklashga yo‘l ochadi.
Ishlab chiqarishda TGts nurlanish mahsulot sifatini nazorat qilish va uskunalar holatini kuzatishda qo‘llanilishi mumkin. Masalan, ko‘rinadigan yorug‘likni o‘tkazmaydigan, ammo TGts diapazonida shaffof bo‘lgan plastmassa yoki qog‘oz qadoqlar ichidagi mahsulotlarni tekshirish mumkin.
Yuqori tezlikdagi TGts aloqa tizimlarini, shuningdek, katta balandliklar va kosmik fazo uchun TGts radiolokatsiya tizimlarini yaratish imkoniyatlari o‘rganilmoqda.
Istiqbolli tadqiqotlar
Turli moddalarning TGts spektroskopiyasi bo‘yicha tadqiqotlar juda muhim bo‘lib, bu ularni qo‘llashning yangi yo‘nalishlarini topish imkonini beradi.
Yer yuzasiga yetib keladigan TGts nurlanishning deyarli barchasi Quyoshdan keladi. Ammo atmosfera tarkibidagi suv bug‘lari uni kuchli yutgani sababli, Yer yuzasidagi quvvati nihoyatda kichik bo‘ladi. Shu bois TGts nurlanishning tirik organizmlarga ta’sirini o‘rganish alohida qiziqish uyg‘otadi.
Astrofizik obyektlardan kelayotgan TGts nurlanish spektrini o‘rganish ham muhim. Bu ular haqida ko‘proq ma’lumot olish imkonini beradi. Chili And tog‘larida, 5100 m balandlikda dunyodagi birinchi teleskop ishlamoqda; u Quyosh va boshqa osmon jismlaridan keladigan 0,2—1,5 mm diapazondagi nurlanishni qabul qiladi.
TGts diapazonidagi ellipsometriya va golografiya hamda TGts nurlanishning metallar va boshqa moddalar bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganish sohalarida izlanishlar olib borilmoqda. Turli tuzilishdagi to‘lqin o‘tkazgichlarda TGts plazmonlarining tarqalishi va o‘zaro ta’siri tadqiq etilmoqda. TGts elektron sxemalarini yaratishning asoslari ishlab chiqilmoqda; dastlabki TGts tranzistorlari allaqachon tayyorlangan. Bu tadqiqotlar, masalan, protsessorlarning ish chastotasini TGts diapazonigacha oshirish uchun zarur.[aniqlashtirish]
Magnitotormozlanish natijasidagi TGts nurlanishni o‘rganish kuchli magnit maydondagi (4—400 Tl) moddaning tuzilishi haqida ma’lumot olish imkonini beradi.
Harbiy tashkilotlar va maxsus xizmatlar buyurtmasi asosida teragers radiolokatsiya stansiyalari (RLS) hamda TGts diapazonida ishlovchi radiolokatsion-optik tasvirlash tizimlarini yaratish bo‘yicha ham faol izlanishlar olib borilmoqda. Bular jumlasiga shaxsiy foydalanish uchun mo‘ljallangan, teragers RLS asosida ishlaydigan va ekranida TGts diapazonida olingan tasvirni aks ettiradigan radiolokatsion-optik qurilmalar ham kiradi. TGts nurlanishdan radiolokatsion-optik tasvirlash vositalarida foydalanish tunda ko‘rish qurilmalarining yangi turini yaratishga xizmat qilishi mumkin. U bunday qurilmalarning boshqa texnologiyalari, jumladan elektron-optik kuchaytirgich, infraqizil kamera va ultrabinafsha kamera bilan bir qatorda qo‘llanishi mumkin.[manba 3749 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Adabiyotlar
- Bratman V. L., Litvak A. G., Suvorov Ye. V. Teragers diapazonini o‘zlashtirish: manbalar va qo‘llanilish sohalari // UFN. — 2011.
- A. A. Angeluts, A. V. Balakin, M. G. Yevdokimov, M. N. Yesaulkov, M. M. Nazarov, I. A. Ojeredov, D. A. Sapojnikov, P. M. Solyankin, O. P. Cherkasova, A. P. Shkurinov, «Teragers chastotalar diapazonida biologik va nanoo‘lchamli tizimlarning o‘ziga xos javoblari», Quantum Electronics, 44-j., 7-son, 614—632-b., 2014, DOI:10.1070/QE2014v044n07ABEH015565.
- Teragers diapazonidagi signallarni hosil qilish va kuchaytirish: jamoaviy monografiya / A. Ye. Xramov, A. G. Balanov, V. D. Yeremka, V. Ye. Zapevalov, A. A. Koronovskiy tahriri ostida. Saratov: Saratov davlat texnika universiteti, 2016. 460 b. ISBN 978-5-7433-3013-3
- Grigoryev A. D. Teragers elektronikasi. M.: FIZMATLIT, 2020. 308 b. ISBN 978-5-9221-1882-8
Havolalar
- Gareyev Gazinur Ziyatdinovich, Luchinin Viktor Viktorovich. Inson hayot faoliyatini ta’minlashda TGts nurlanishdan foydalanish // Biotexnosfera. — 2014. — 6 (36)-son. — 71–79-betlar. — ISSN 2073-4824.