Vinning siljish qonuni

Nurlanishning spektral zichligi absolyut qora jismlarning turli haroratlari uchun to‘lqin uzunligiga bog‘liqligini ko‘rsatuvchi egri chiziqlar. Harorat oshgan sari spektral zichlikning maksimumi spektrning qisqa to‘lqinli qismiga siljishi ko‘rinadi. Vin qonuni aynan shu xususiyatni tavsiflaydi.

Vinning siljish qonuni — maksimal nurlanish intensivligiga mos to‘lqin uzunligi (bunda nurlanish oqimining spektral zichligi qora jismda maksimumga erishadi) bilan shu jismning harorati orasidagi bog‘liqlikni ifodalovchi fizik qonun.

Vilgelm Vin bu qonunni birinchi marta 1893-yilda, termodinamika qonunlarini elektromagnit nurlanishga tatbiq etish orqali keltirib chiqargan. Nurlanish intensivligi cho‘qqisining haroratga bog‘liq ravishda siljishi tajribalarda ham kuzatilgan. Hozirgi paytda Vinning siljish qonunini matematik yo‘l bilan keltirib chiqarishda asos sifatida Plank qonuni olinadi.

Vinning siljish qonunining umumiy ko‘rinishi

Qonun quyidagi formula bilan ifodalanadi

λmax=b/T,

bu yerda λmax — nurlanish intensivligi maksimal bo‘ladigan to‘lqin uzunligi, T — harorat. Koeffitsiyent b=chkα (bu yerda c — vakuumdagi yorug‘lik tezligi, h — Plank doimiysi, k — Bolsman doimiysi, α ≈ 4,965114… — o‘zgarmas kattalik, quyidagi tenglamaning ildizi α/5=1−e−α), uni Vin doimiysideb atashadi; Xalqaro birliklar tizimi (SI) tizimida uning qiymati 0,002898 m·K.

Yorug‘lik chastotasi ν (u gersda ifodalanadi) uchun Vinning siljish qonuni quyidagi ko‘rinishga ega

νmax=αhkT≈5,879×1010⋅T,

bu yerda α ≈ 2,821439… — o‘zgarmas kattalik (quyidagi tenglamaning ildizi α/3=1−e−α), k — Bolsman doimiysi, h — Plank doimiysi, T — harorat ( kelvinlarda o‘lchanadi).

Bu yerdagi sonli doimiylarning farq qilishi to‘lqin uzunligi va nurlanish chastotasi bo‘yicha yozilgan Plank taqsimotida daraja ko‘rsatkichlari turlicha bo‘lishi bilan izohlanadi: birinchi holda λ−5, ikkinchi holda esa ω3∼λ−3. Bu farq, o‘z navbatida, chastota bilan to‘lqin uzunligi orasidagi bog‘lanishning nochiziqliligi tufayli yuzaga keladi:

ω=2πcλ,ddω=−λ22πcddλ.

Taxminiy hisoblash va baholashlarda eslab qolish oson bo‘lgan quyidagi formulalardan foydalanish qulay

λmax(μm)≈3000/T(K),
νmax(cm−1)≈2⋅T(K).

Qonunning keltirib chiqarilishi

Qonunni keltirib chiqarishda Plankning nurlanish qonunidan foydalaniladi. Uning nurlantirish qobiliyati ελ(λ,T) absolyut qora jismuchun to‘lqin uzunliklari bo‘yicha quyidagicha yoziladi:

ελ=2πhc2λ51ehc/λkT−1.

Ushbu funksiyaning to‘lqin uzunligiga bog‘liq ekstremumlarini topish uchun uni λ bo‘yicha differensiallab, hosilani nolga tenglashtirish kerak:

∂ελ∂λ=2πhc2λ61ehc/λkT−1(hckTλehc/λkT(ehc/λkT−1)−5)=0.

Bu formuladan darhol ko‘rinadiki, hosila nolga yaqinlashadi, agar λ→∞ yoki ehc/λkT→∞; bu esa λ→0shart bajarilganda yuz beradi. Biroq ikkala holat ham funksiya ελ(λ)ning minimumiga mos keladi, chunki bu to‘lqin uzunliklarida funksiya nolga yaqinlashadi (yuqoridagi rasmga qarang). Shuning uchun uchinchi mumkin bo‘lgan holatni tahlil qilish kerak, ya’ni

hckTλehc/λkT(ehc/λkT−1)−5=0.

O‘zgaruvchini x=hckTλdeb almashtirsak, ushbu tenglamani quyidagi ko‘rinishga keltirish mumkin

xexex−1−5=0.

Mazkur tenglamaning sonli yechimi quyidagini beradi

x=4,965114231744276…

Shunday qilib, o‘zgaruvchilarni almashtirish va Plank, Bolsman hamda yorug‘lik tezligidoimiylari qiymatlaridan foydalanib, absolyut qora jism nurlanishi intensivligi maksimal bo‘ladigan to‘lqin uzunligini topish mumkin:

λmax=hcx1kT=2,89776829…×10−3T,

bu yerda harorat kelvinlardao‘lchanadi, λmax — metrlarda.

Misollar

Kamroq qizigan cho‘g‘lanma lampochka qizil yorug‘lik, kuchliroq qizigani esa sarg‘ish-oq yorug‘lik chiqaradi.

Vinning siljish qonuniga ko‘ra, qora jismning harorati inson tanasinikiga teng (~310 K) bo‘lsa, uning issiqlik nurlanishi taxminan 10 mkmto‘lqin uzunligida maksimal qiymatga erishadi. Bu infraqizil spektr sohasiga to‘g‘ri keladi.

Relikt nurlanish uchun effektiv harorat 2,7 K bo‘lib, uning nurlanishi 1 mmto‘lqin uzunligida maksimumga erishadi. Demak, bu to‘lqin uzunligi radiodiapazonga tegishli.

Adabiyotlar

Havolalar