Berri fazasi nima

Berri fazasi — faza, kvant-mexanik tizim parametrlar fazosida yopiq trayektoriya bo‘ylab harakatlanganda va tizim davriy adiabatik g‘alayonlanishga uchraganda to‘planadigan fazadir. U, shuningdek, geometrik faza, topologik faza yoki Pancharatnam — Berri fazasi deb ham ataladi. Bu nom S. Pancharatnam va ser Maykl Berri sharafiga berilgan. Bu hodisa dastlab 1956-yilda aniqlangan va 1984-yilda qayta kashf etilgan. Berri fazasi Aharonov — Bom effektida hamda konussimon kesishuvchi potensial energiya sirtlarida kuzatilishi mumkin. Aharonov — Bom effektida adiabatik parametr magnit maydoni bo‘lib, u solenoidda joylashgan. Bu yerda davriylik o‘lchanadigan kattalikning yopiq trayektoriyaga mos kelishini va interferensiya orqali odatdagi usulda hisoblanishini anglatadi. Konussimon kesishish holatida esa adiabatik parametrlar — molekulyar koordinatalar. Kvant mexanikasidan tashqari, geometrik faza boshqa ko‘plab to‘lqinli tizimlarda, masalan, klassik optikada ham yuzaga keladi. Empirik qoida sifatida shuni aytish mumkinki, to‘lqinga ta’sir qiladigan kamida ikkita parametr mavjud bo‘lib, ular topologiyadagi o‘ziga xos nuqta yoki qandaydir teshik atrofida o‘zgarsa, Berri fazasi paydo bo‘ladi.

To‘lqinlar amplitudasi va fazasi bilan tavsiflanadi; bu ikkala xususiyat ham ayrim parametrlarga bog‘liq ravishda o‘zgarishi mumkin. Berri fazasi ikkala parametr bir vaqtda, ammo juda sekin (adiabatik tarzda) o‘zgarib, oxir-oqibat dastlabki holatiga qaytganda yuzaga keladi. Bir qarashda, tizimdagi to‘lqinlar o‘zining boshlang‘ich holatiga, ya’ni tegishli amplituda va fazalariga (o‘tgan vaqtni hisobga olganda) qaytgandek tuyuladi. Biroq parametr davriy yo‘l bo‘ylab o‘zgarsa, dastlabki holat to‘liq tiklanmasligi, boshlang‘ich va yakuniy holatlar fazasi jihatidan farqlanishi mumkin. Fazalarning ana shu farqi Berri fazasi deb ataladi. Uning yuzaga kelishi tizim holatining parametrlarga bog‘liqligi ayrim parametrlar kombinatsiyasida singulyar (aniq belgilanmagan) bo‘lishini ko‘rsatadi.

Geometrik fazaning eng sodda klassik analogi — Fuko mayatnigining tebranish tekisligining burilishidir. Mayatnikning bir sutka davomida Yer aylanishidan ortda qolishi, radianlarda ifodalanganda, Yer yuzasidagi mayatnik trayektoriyasi qamrab oladigan fazoviy burchakka teng (geometrik formula). Bu golonomiya (holonomy) hodisasiga misol bo‘lib, sferaga urinma vektorning parallel ko‘chirilishi natijasida yuzaga keladi.

Adabiyotlar

  • Molekulyar komplekslarda geometrik fazaning namoyon bo‘lishi — Ural davlat universitetining o‘quv qo‘llanmasi, Yu. D. Panov
  • Jiva Anandan, Joy Kristian va Kazimir Vanelik. GPP-1 ma’lumotnoma xati: Fizikadagi geometrik fazalar (ingliz tilida) // Am. J. Phys. : jurnal. — 1997. — 65-jild. — 180-bet. — doi:10.1119/1.18570.
  • V. Kantoni va L. Mistranjioli (1992), «Uch nuqtali faza, simplektik o‘lchov va Berri fazasi», Xalqaro nazariy fizika jurnali (International Journal of Theoretical Physics) 31-jild, 937-bet.
  • Richard Montgomeri, Sub-Riman geometriyalari (sub-Riemannian geometries), ularning geodezik chiziqlari va qo‘llanilishiga sayohat (Matematik sharhlar va monografiyalar, 91-jild), (2002) Amerika matematika jamiyati (American Mathematical Society), ISBN 0-8218-1391-9. (Matematik izoh uchun 13-bobga qarang)
  • Boshqa fizik hodisalar (masalan, Yan — Teller effekti) bilan bog‘liqliklar bu yerda muhokama qilinadi:
  • Kolgeyt universiteti professori Galvesning optikadagi geometrik fazani tavsiflovchi maqolasi:
  • Surya Ganguli, Klassik fizikada tolali bog‘lamlar (fibre bundles) va kalibrlash nazariyalari (gauge theories): qulayotgan mushuklar, magnit monopollar va Berri fazasining yagona tavsifi
  • Robert Batterman, Qulayotgan mushuklar, parallel to‘xtash va qutblangan yorug‘lik
  • Frenk Vilchek va Alfred Shapir, «Fizikadagi geometrik fazalar», World Scientific, 1989
  • Luiji Manjarotti va Gennadiy Sardanashvili, Kalibrlash mexanikasi (Gauge Mechanics). — World Scientific, 1998. — B. 281. — ISBN 9810236034.