Tellur nima

Tellur
Tellur
	← Surma \| Yod →
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
	Tellur namunasi
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Tellur / Tellurium (Te), 52
Guruh, davr, blok	16 (eski tasnif bo‘yicha 6), 5, ; p-element
Atom massasi ; (molyar massa)	127,60(3) a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Kr] 4d105s25p4
Atom radiusi	160 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radiusi	136 pm
Ion radiusi	(+6e) 56 211 (−2e) pm
Elektrmanfiylik	2,1 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	0
Oksidlanish darajalari	−2, +2, +4, +6
Ionlanish energiyasi ; (birinchi elektron)	869,0 (9,01) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichligi ( m. sh.)	6,24 g/sm3
Erish harorati	722,7 K (449,51 °C)
Qaynash harorati	1263 K (988 °C)
Molyar erish issiqligi	17,91 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	49,8 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	25,8 J/(K·mol)
Molyar hajm	20,5 sm3/mol
Kristall panjarasi oddiy moddaning
Panjara tuzilishi	Geksagonal
Panjara parametrlari	a = 4,457, c = 5,929
Nisbati c/a	1,330
Boshqa xususiyatlari
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 14,3 Vt/(m·K)
CAS raqami	13494-80-9

52

Tellur

Te

127,60

4d¹⁰5s²5p⁴

Tellur (kimyoviy belgisi — Te, lot. Tellurium) — kimyoviy element 16-guruh ( eskirgan tasnifga ko‘ra — oltinchi guruhning asosiy guruhchasi, VIA), beshinchi davr kimyoviy elementlar davriy jadvali D. I. Mendeleyev, atom raqami 52.

Oddiy modda tellur — mo‘rt, kamzaharli noyob yarimmetall (ba’zan uni metallmaslarga ham kiritishadi) kumushsimon oq rangga ega. Tellur kislorod, selen va oltingugurt, shuningdek, poloniyning elektron analogi hisoblanadi. U xalkogenlarga kiradi. Kimyoviy xossalari jihatidan selenga o‘xshaydi. Umuman olganda, tellur Yerga qaraganda Koinotda ancha keng tarqalgan. Uning Yer po‘stida platina kabi nihoyatda kam uchrashi qisman uchuvchan gidrid hosil qilishi bilan izohlanadi: shu sababli Yer shakllanishining yuqori haroratli bosqichida tellur gaz holida kosmosga uchib ketgan^{[manba 605 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Tarixi

Birinchi marta 1782-yilda Transilvaniyaning oltinli rudalaridan tog‘-kon inspektori Frans Yozef Myuller (keyinchalik fon Rayxenshteyn baroni) tomonidan, Avstriya-Vengriya hududida topilgan. 1798-yilda Martin Genrix Klaprot tellurni ajratib olgan va uning asosiy xossalarini aniqlagan^{[manba 605 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Nomining kelib chiqishi

Lotincha tellus, qaratqich kelishigi telluris — «Yer» (bu nomni Martin Klaprot taklif qilgan).

Tabiatda uchrashi

Yer po‘stidagi miqdori 1⋅10⁻⁶massa bo‘yicha %. Barqaror izotoplarga ega barcha metallmaslar ichida Yer po‘stida eng kam uchraydigani ( astat miqdori bundan ham kam, biroq u barqaror izotoplarga ega bo‘lmagan, kuchli radioaktiv elementdir). Tellurning 100 ga yaqin minerali ma’lum. Eng ko‘p uchraydiganlari telluridlar: mis, qo‘rg‘oshin, rux, kumush va oltin. Tellur izomorf aralashma sifatida ko‘plab sulfidlarda uchraydi, biroq Te — S izomorfizmi Se — S qatoridagiga qaraganda sustroq namoyon bo‘ladi va sulfidlarga faqat cheklangan miqdorda tellur aralashadi. Tellur minerallari orasida altait (PbTe), silvanit (AgAuTe₄), kalaverit (AuTe₂), gessit (Ag₂Te), krennerit [(Au, Ag)Te], petsit (Ag₃AuTe₂), mutmannit [(Ag, Au)Te], monbreyit (Au₂Te₃), nagiagit ([Pb₅Au(Te, Sb)]₄S₅), tetradimit (Bi₂Te₂S) alohida ahamiyatga ega. Tellurning kislorodli birikmalari ham uchraydi, masalan, TeO₂ — tellur oxrasi.

Sof holdagi tellur hamda selen va oltingugurt bilan birga uchraydi (Yaponiya tellurli oltingugurti tarkibida 0,17 % Te va 0,06 % Se)^{[manba 605 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Kon turlari

Yuqorida qayd etilgan minerallarning aksariyati past haroratli oltin-kumush konlarida tarqalgan bo‘lib, odatda sulfidlarning asosiy qismi ajralganidan keyin sof oltin, kumush va qo‘rg‘oshin sulfo-tuzlari hamda vismut minerallari bilan birga ajralib chiqadi. Tellur minerallari juda ko‘p bo‘lishiga qaramay, sanoatda olinadigan tellurning asosiy qismi boshqa metallarning sulfidlari tarkibida bo‘ladi. Xususan, tellur selenga qaraganda biroz kamroq miqdorda magmatik kelib chiqishli mis-nikel konlaridagi xalkopirit tarkibiga, shuningdek, gidrotermal mis-kolchedan konlarida tarqalgan xalkopirit tarkibiga kiradi. Tellur porfirli mis rudasi konlaridagi pirit, xalkopirit, molibdenit va galenit tarkibida ham uchraydi. U Oltoy tipidagi polimetall konlarida, skarnlar bilan bog‘liq qo‘rg‘oshin-rux konlaridagi galenitda, sulfid-kobalt, surma-simob va boshqa ayrim konlarda ham mavjud. Molibdenitdagi tellur miqdori 8—53 g/t, xalkopiritda 9—31 g/t, piritda esa 70 g/t gacha^{[manba 605 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Fizik xossalari

Tellur — metall yaltiroqligiga ega mo‘rt, kumushsimon oq modda. Yupqa qatlamlaridan yorug‘lik o‘tkazilganda qizg‘ish-jigarrang, bug‘ holatida esa oltinsimon sariq tusda ko‘rinadi. Qizdirilganda plastik xususiyat kasb etadi. Kristall panjarasi — geksagonal. Issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti — 1,68·10⁻⁵ K⁻¹. Diamagnetik. Yarimo‘tkazgich bo‘lib, taqiqlangan zona kengligi 0,34 eV. O‘tkazuvchanlik turi odatiy sharoitda va yuqori haroratda — p, past haroratda esa — n (o‘tish chegarasi tozaligiga qarab −80 °C dan −100 °C gacha).

Izotoplari

Tellurning 38 ta nuklidi va 18 ta yadro izomeri ma’lum; ularning massa sonlari 105 dan 142 gacha. Tellur — ma’lum izotoplari alfa-parchalanishga uchraydigan eng yengil element ( ¹⁰⁶Te dan ¹¹⁰Te gacha bo‘lgan izotoplar). Atom massasi (127,60 g/mol) undan keyingi element — yodning atom massasidan (126,90 g/mol) katta.

Tabiatda tellurning sakkizta izotopi uchraydi. Ulardan oltitasi — ¹²⁰Te, ¹²²Te, ¹²³Te, ¹²⁴Te, ¹²⁵Te va ¹²⁶Te — barqaror. Qolgan ikkitasi — ¹²⁸Te va ¹³⁰Te — radioaktiv bo‘lib, ikkalasi ham qo‘sh beta-parchalanishga uchraydi va mos ravishda ksenon izotoplariga ¹²⁸Xe va ¹³⁰Xe ga aylanadi. Barqaror izotoplar tabiatda uchraydigan barcha tellurning atigi 33,3 % ini tashkil etadi. Bu tabiiy radioaktiv izotoplarning yarim yemirilish davri nihoyatda uzunligi tufayli mumkin. Ularning yarim yemirilish davri 7,9⋅10²⁰ dan 2,2⋅10²⁴ yil. ¹²⁸Te izotopi barcha yarim yemirilish davri tasdiqlangan radionuklidlar orasida eng uzoq davrga ega — — 2,2⋅10²⁴ yil yoki 2,2 septillion yil. Bu Koinotning taxminiy yoshidan qariyb 160 trillion baravar katta (qarang: Koinot yoshi).

Kimyoviy xossalari

Kimyoviy birikmalarda tellur oksidlanish darajalarini −2; +2; +4; +6 namoyon qiladi. U oltingugurt va selenning analogidir, ammo kimyoviy faolligi oltingugurtnikidan past. Ishqorlarda eriydi, nitrat va sulfat kislotalar ta’siriga uchraydi, ammo suyultirilgan xlorid kislotada yomon eriydi. Metall holatidagi tellur suv bilan reaksiyaga kirisha boshlaydigan harorat — 100 °C.

Kislorod bilan TeO, TeO₂, TeO₃ birikmalarini hosil qiladi. Kukun holida xona haroratidayoq havoda oksidlanib, TeO₂ hosil qiladi. Havoda qizdirilganda yonib, TeO₂ hosil qiladi — bu tellurning o‘ziga qaraganda kamroq uchuvchan, barqaror birikmadir. Bu xossadan tellurni oksidlardan tozalashda foydalaniladi: oksidlar oqib o‘tayotgan vodorod bilan 500—600 °C haroratda qaytariladi. Tellur dioksidi suvda yomon, kislotali va ishqoriy eritmalarda esa yaxshi eriydi.

Suyuqlangan holatda tellur ancha inert bo‘lgani sababli uni eritishda grafit va kvarsdan tayyorlangan idishlar ishlatiladi.

Tellur qizdirilganda vodorod bilan birikma hosil qiladi, galogenlar bilan oson reaksiyaga kirishadi va oltingugurt, fosfor va metallar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Suyultirilgan sulfat kislota bilan reaksiyaga kirishganda sulfit hosil qiladi. Kuchsiz kislotalarni ham hosil qiladi: vodorod tellurid kislotasi (H₂Te), tellurit kislotasi (H₂TeO₃) va tellurat kislotasi (H₆TeO₆), ularning ko‘pchilik tuzlari suvda yomon eriydi.

Konsentrlangan sulfat kislotada erib, quyidagilarni hosil qiladi: tetratellurning dekaoksotrisulfat(VI) birikmasi, oltingugurt(IV) oksidi va suv:

{4\,\mathrm {Te} {}+{}4\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Te} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}\mathrm {S} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{10}}{}+{}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\uparrow {}{}+{}4\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }

Olinishi

Asosiy manba — shlamlar, ya’ni mis va qo‘rg‘oshinni elektrolitik tozalash qoldiqlaridir. Shlamlar kuydiriladi, tellur esa qovurish qoldig‘ida qoladi; bu qoldiq xlorid kislota bilan yuviladi. Hosil bo‘lgan xlorid kislotali eritmadan tellurni ajratib olish uchun uning ichidan oltingugurt(IV) oksidi gazi o‘tkaziladi — SO₂.

Selen va tellurni ajratish uchun sulfat kislota qo‘shiladi. Bunda tellur dioksidi TeO₂ cho‘kmaga tushadi, H₂SeO₃ esa eritmada qoladi.

TeO₂ oksididan tellur ko‘mir yordamida qaytarib olinadi.

Tellurni oltingugurt va selendan tozalashda uning ishqoriy muhitda qaytaruvchi (Al, Zn) ta’sirida eruvchan dinatriy ditellurid hosil qilish xossasidan foydalaniladi. Uning formulasi Na₂Te₂:

{6\,\mathrm {Te} {}+{}2\,\mathrm {Al} {}+{}8\,\mathrm {NaOH} {}\mathrel {\longrightarrow } {}3\,\mathrm {Na} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {Te} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}2\,\mathrm {Na} [\mathrm {Al} (\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}]}

Tellurni cho‘ktirish uchun eritmadan havo yoki kislorod o‘tkaziladi:

{2\,\mathrm {Na} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {Te} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}4\,\mathrm {Te} {}+{}4\,\mathrm {NaOH} }

O‘ta toza tellur olish uchun u xlorlanadi:

{\mathrm {Te} {}+{}2\,\mathrm {Cl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {TeCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}

Hosil bo‘lgan tetraxlorid distillash yoki rektifikatsiya yo‘li bilan tozalanadi. So‘ng tetraxlorid suv bilan gidroliz qilinadi:

{\mathrm {TeCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {TeO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}4\,\mathrm {HCl} {,}{\mkern {3mu}}}

hosil bo‘lgan TeO₂ esa vodorod bilan qaytariladi:

{\mathrm {TeO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Te} {}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }

Narxlar

Tellur noyob element bo‘lib, qazib olish hajmi kichik, talab esa katta bo‘lgani uchun uning narxi yuqori (tozaligiga qarab taxminan 200—300 USD/kg). Shunga qaramay, uning qo‘llanish sohalari muntazam kengayib bormoqda.

Qo‘llanilishi

Tellur elementar zarralar fizikasi bo‘yicha fundamental tadqiqotlarda qo‘sh β-parchalanishni o‘rganishda hamda neytrino massasini aniqlashda qo‘llaniladi^{[manba 1095 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Qotishmalar

Tellur qo‘rg‘oshinning plastikligi va mustahkamligi oshirilgan qotishmalarini ishlab chiqarishda (masalan, kabel tayyorlashda) qo‘llaniladi. 0,05 % tellur qo‘shilganda sulfat kislota ta’sirida qo‘rg‘oshinning erib yo‘qolishi 10 baravar kamayadi. Bu xossa qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyatorlar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Shuningdek, tellur bilan legirlangan qo‘rg‘oshin plastik deformatsiya usulida ishlov berilganda mustahkamligini yo‘qotmaydi. Bu akkumulyator plastinalarining tok chiqaruvchi qismlarini sovuq shtamplash bilan tayyorlashga, akkumulyatorning xizmat muddatini va solishtirma ko‘rsatkichlarini sezilarli oshirishga imkon beradi.

CZT qotishmasi (kadmiy-rux telluridi, CdZnTe) tarkibida xona haroratida ishlaydigan rentgen va gamma-nurlanish detektorlarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.

Termoelektr materiallar

Tellur yarimo‘tkazgich materiallar, xususan, qo‘rg‘oshin, vismut, surma, seziy telluridlarini ishlab chiqarishda ishlatiladi. Shuningdek, lantanoidlar telluridlari, ularning qotishmalari va metall selenidlari bilan qotishmalari asosida termoelektr generatorlar ishlab chiqarish ko‘rib chiqilmoqda; ularning juda yuqori (72—78 % gacha) foydali ish koeffitsiyenti ularni energetika va avtomobilsozlikda qo‘llash imkonini berishi mumkin^{[manba 2149 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Masalan, yaqinda^[qachon?] juda yuqori termoelektr yurituvchi kuch marganes telluridida (500 mkV/K) hamda uning vismut, surma va lantanoidlar selenidlari bilan birikmasida aniqlangan. Bu nafaqat termogeneratorlarda juda yuqori foydali ish koeffitsiyentiga erishish, balki bir bosqichli yarimo‘tkazgichli sovitkich yordamida kriogen haroratlarga (suyuq azotning qaynash harorati darajasigacha), hatto undan ham past haroratgacha sovitish imkonini beradi. So‘nggi yillarda yarimo‘tkazgichli sovitkichlar ishlab chiqarish uchun tellur asosidagi eng yaxshi material tellur, vismut va seziy qotishmasi bo‘lib, u −237 °C gacha rekord darajada sovitishga imkon bergan. Shu bilan birga, termoelektr material sifatida tellur–selen qotishmasi (70 % selen) istiqbolli hisoblanadi; uning termoelektr yurituvchi kuch koeffitsiyenti taxminan 1200 mkV/K^{[manba 2149 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Tor taqiqlangan zonali yarimo‘tkazgichlar

KRT (kadmiy-simob–tellur) qotishmalari termal tasvirlash qurilmalarida fotonlarni qabul qiluvchi sovitiladigan fotodetektorlar tayyorlash uchun eng ko‘p ishlatiladigan materiallardan biridir. KRT zamonaviy elektronika sanoatidagi eng qimmat materiallardan biri hisoblanadi^{[manba 2093 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Yuqori haroratli o‘ta o‘tkazuvchanlik

Tellur tarkibli ayrim tizimlarda o‘ta o‘tkazuvchanligi qaynash haroratidan biroz yuqori haroratda ham saqlanadigan fazalar aniqlangan; bu modda — suyuq azot^{[manba 2093 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Rezina ishlab chiqarish

Tellurdan foydalanishning alohida yo‘nalishi — kauchukni vulkanizatsiya qilish jarayonida uni qo‘llashdir.

Xalkogenid shishalar ishlab chiqarish

Tellur maxsus turdagi shishalarni tayyorlashda ishlatiladi (bunda u dioksid shaklida qo‘llaniladi). Nodir yer metallari bilan legirlangan maxsus shishalar optik kvant generatorlarining faol muhiti sifatida ishlatiladi.

Bundan tashqari, tellur asosidagi ayrim shishalar yarimo‘tkazgich bo‘lib, bu xossadan elektronikada foydalaniladi.

Tellur shishasining maxsus navlari (ularning afzalliklari — shaffofligi, oson erishi va elektr o‘tkazuvchanligi) maxsus kimyoviy apparatlarni loyihalashda ishlatiladi (reaktorlar).

Yorug‘lik manbalari

Tellur bug‘i asosidagi lampalar ishlab chiqarishda cheklangan miqdorda qo‘llaniladi. Ularning spektri Quyosh spektriga juda yaqin.

CD-RW

Tellur qotishmasi qayta yoziladigan kompakt-disklarda (xususan, Mitsubishi Chemical Corporation kompaniyasining «Verbatim» markali disklarida) deformatsiyalanadigan aks ettiruvchi qatlam hosil qilish uchun ishlatiladi.

Biologik roli

Tirik organizmlarda doimo juda oz miqdorda tellur bo‘ladi, ammo uning biologik roli aniqlanmagan^{[manba 4529 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Fiziologik ta’siri

Tellur va uning uchuvchan birikmalari zaharli. Organizmga tushganda ko‘ngil aynishi, bronxit, pnevmoniyani keltirib chiqaradi. Ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya havoda turli birikmalar uchun 0,007—0,01 mg/m³, suvda 0,001—0,01 mg/l. Tellurning kanserogenligi tasdiqlanmagan.

Umuman olganda, tellur birikmalari selen birikmalariga qaraganda kamroq zaharli^{[manba 4529 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Zaharlanishda tellur organizmdan yoqimsiz hidli uchuvchan tellurorganik birikmalar — alkiltelluridlar, asosan, dimetiltellurid (CH₃)₂Te shaklida chiqariladi. Ularning hidi sarimsoq hidiga o‘xshaydi. Shu bois organizmga tellurning juda oz miqdori kirsa ham, odam nafasidan shu hid keladi; bu tellurdan zaharlanishning muhim alomatidir.

ifazo.uz