Sunami nima

Kurort shaharchasi Ao Nangga sunamining kutilmaganda kirib kelishi aholini dovdiratib qo‘yadi
Sunamining geomorfologik tabiati

Sunami (yaponcha 津波 IPA: [t͡sɯnä́mí], bunda 津 — «bandargoh, qo‘ltiq», 波 — «to‘lqin») — seysmik to‘lqinlar bo‘lib, ular Yer yuzasidagi suv qatlamlarida yuzaga keladi va quruqlikdagi hamda dengizdagi zilzilalar (qo‘shma zilzilalar) ta’sirida hosil bo‘ladi. Bular okean yoki boshqa suv havzasidagi butun suv qatlamiga kuchli ta’sir ko‘rsatilishi natijasida yuzaga keladigan uzun to‘lqinlardir. Ochiq dengizda deyarli sezilmaydi, ammo qirg‘oq yaqinidagi sayoz suvlarda vayronkor suv devoriga aylanadi (yaponcha nomi ham so‘zma-so‘z «qo‘ltiqdagi to‘lqin» degan ma’noni bildiradi).

Ayrim mutaxassislarning fikricha, sunamilar solitonlar hisoblanadi. Sunamilarning aksariyatiga suvosti zilzilalari (dengiz zilzilalari) sabab bo‘ladi. Bunday zilzilalarda dengiz tubining bir qismi keskin siljib, ko‘tariladi yoki cho‘kadi. Sunami har qanday kuchdagi zilzilada paydo bo‘lishi mumkin, ammo kuchli zilzilalar (ayniqsa magnitudasi 7 dan yuqori bo‘lganlar) oqibatida yuzaga kelgan to‘lqinlar juda katta kuchga ega bo‘ladi. Zilzila natijasida bir nechta to‘lqin tarqaladi. Sunami okeandan tortib suv omborigacha bo‘lgan joylarda paydo bo‘lishi mumkin. Sunamilarning 80 % dan ortig‘i Tinch okeanining chekka hududlarida yuzaga keladi. Bu hodisaning ilk ilmiy tavsifini Xose de Akosta 1586-yilda bergan: Lima (Peru) shahridagi kuchli zilziladan so‘ng balandligi 25 metr bo‘lgan sunami quruqlik ichkarisiga 10 km masofagacha kirib borgan.

Rus manbalaridagi tavsiflar

S. P. Krasheninnikov o‘zining «Kamchatka yerining tavsifi» asarida Rossiyada birinchi bo‘lib 1737-yilda Kamchatka sohillarida sodir bo‘lgan «yer silkinishi»dan keyingi dengizning «ko‘tarilishi»ni sunami sifatida tasvirlagan. U, jumladan, suv ko‘tarilishidan avval dengiz tubi ochilib qolganini ham qayd etgan.

Sunami 1780-yilda birinchi rus manzilgohini vayron qilgan tabiiy ofat tavsifida ham tanib olinadi. Bu manzilgoh Kuril orollaridagi Urupda (orolning okean tomonidagi qo‘ltig‘ida) joylashgan edi: suv avval qo‘ltiqdan tezlik bilan chekinib, so‘ng «ulkan to‘lqin bo‘lib» qaytgan.

Nazariya

To‘lqin sayoz suvga yetib kelganda uning tezligi kamayadi, amplitudasi (balandligi) esa ortadi.

Ochiq okeanda sunami to‘lqinlari quyidagi tezlikda tarqaladi: g⋅H, bu yerda g — erkin tushish tezlanishi, H esa okeanning chuqurligi (bu sayoz suv yaqinlashuvi deb ataladi, ya’ni to‘lqin uzunligi suv chuqurligidan ancha katta bo‘lgan holat). O‘rtacha chuqurlik 4 km bo‘lganda tarqalish tezligi 200 m/s yoki 720 km/soatga teng. Ochiq okeanda to‘lqin balandligi odatda 50 sm dan oshmaydi. Shu bois u kemalar qatnovi uchun xavfli emas, hatto qayiq yoki kema bortidagi odamlar ham uni sezmasligi mumkin. To‘lqin davri bir necha daqiqadan bir soatgacha, uzunligi esa o‘nlab kilometrlardan bir necha yuz kilometrgacha bo‘lishi mumkin. Okeandagi tezligi 600—900 km/soatni, materik shelfi hududida esa 100—300 km/soatni tashkil etadi. Qirg‘oq yaqinidagi sayoz suvga chiqqanda to‘lqinning tezligi va uzunligi kamayadi, balandligi esa ortadi. Qirg‘oqda sunami balandligi 30 metrga yetishi mumkin, lekin bunday hol juda kam — o‘n yilda bir martadan ham siyrak kuzatiladi. Eng baland to‘lqinlar tik qirg‘oqlarda, ponasimon qo‘ltiqlarda va to‘lqin energiyasi bir joyga jamlanishi mumkin bo‘lgan hududlarda paydo bo‘ladi. Berk qo‘ltiqlari bor qirg‘oq hududlarida xavf nisbatan kamroq. Sunami odatda ketma-ket keladigan bir necha to‘lqin ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. To‘lqinlar uzun bo‘lgani uchun ularning kelishi orasida bir soatdan ortiq vaqt o‘tishi mumkin. Shuning uchun navbatdagi to‘lqin chekingach qirg‘oqqa qaytmasdan, bir necha soat kutish lozim.

Sunami to‘lqinlarining Tinch okeanida tarqalishi. Yaponiyadagi zilzila (2011)

Himoya inshootlari bo‘lmagan qirg‘oq yaqinidagi sayoz suvda to‘lqin balandligini (Hмелк.) quyidagi empirik formula bilan hisoblash mumkin:

Hмелк.=1,3⋅Hглуб.⋅(Bглуб./Bмелк.)1/4, m

bu yerda

  • Hглуб. — chuqur suvdagi to‘lqinning boshlang‘ich balandligi;
  • Bглуб. — chuqur joydagi suv chuqurligi;
  • Bмелк. — qirg‘oq sayozligidagi suv chuqurligi;

Sunami paydo bo‘lishining sabablari

Zilzilalar, vulqon otilishlari va boshqa suvosti portlashlari (jumladan, suvosti yadroviy qurilmalari portlashlari), ko‘chkilar, muzliklar, qor ko‘chkilarining qirg‘oqdan suvga qulashi, meteoritlar va suv sathining yuqorisida yoki ostida sodir bo‘ladigan boshqa vayronkor hodisalar — bularning barchasi sunamini yuzaga keltirish imkoniyatiga ega. Sunamining suvosti zilzilalari bilan bog‘liqligi haqidagi dastlabki taxmin muallifi qadimgi yunon tarixchisi Fukidid.

Eng keng tarqalgan sabablar

  • Suvosti zilzilasi (barcha sunamilarning qariyb 85 %i). Suvosti zilzilasi vaqtida dengiz tubining turli qismlari vertikal yo‘nalishda bir-biriga nisbatan siljiydi: bir qismi cho‘kadi, boshqasi ko‘tariladi. Suv yuzasi dastlabki, ya’ni dengizning o‘rtacha sathiga qaytishga intilib vertikal tebrana boshlaydi va bir qator to‘lqinlarni yuzaga keltiradi. Har bir suvosti zilzilasi ham sunami keltirib chiqarmaydi. Sunami hosil qiluvchi zilzila odatda o‘chog‘i sayoz chuqurlikda joylashgan zilzila bo‘ladi. Zilzilaning sunami hosil qilish ehtimolini oldindan aniqlash muammosi hanuz hal etilmagan, shu bois ogohlantirish xizmatlari zilzila magnitudasiga tayanadi. Eng kuchli sunamilar subduksiya zonalarida yuzaga keladi. Buning uchun suvosti silkinishi to‘lqin tebranishlari bilan rezonansga kirishi ham zarur.
  • Ko‘chkilar. Bunday sunamilar XX asrda taxmin qilinganidan ko‘ra ko‘proq uchraydi (barcha sunamilarning qariyb 7 %i). Ko‘pincha zilzila ko‘chkini yuzaga keltiradi va ko‘chki o‘z navbatida to‘lqin hosil qiladi. 9-iyul 1958-yilda Alyaskadagi Lituya qo‘ltig‘ida sodir bo‘lgan hodisa — ko‘chki edi. Muz va tog‘ jinslari massasi 1100 m balandlikdan qulab tushgan. Natijada qo‘ltiqning qarama-qarshi qirg‘og‘ida balandligi 524 m dan oshgan to‘lqin hosil bo‘lgan. Bunday hodisalar nihoyatda kam uchraydi va, albatta, odatiy namuna sifatida olinmaydi. Biroq daryo deltalarida suvosti ko‘chkilari ancha ko‘p sodir bo‘ladi va ular ham xavfli. Zilzila ko‘chkiga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, Indoneziyada shelf hududlarida cho‘kindilar juda ko‘p to‘plangani sababli ko‘chki sunamilari ayniqsa xavfli: ular muntazam sodir bo‘lib, balandligi 20 metrdan ortiq mahalliy to‘lqinlarni yuzaga keltiradi.
  • Vulqon otilishlari (barcha sunamilarning qariyb 5 %i). Suvosti vulqonlarining yirik otilishlari zilzilalarga o‘xshash ta’sir ko‘rsatadi. Kuchli vulqon portlashlarida nafaqat portlash to‘lqinlari paydo bo‘ladi, balki suv otilib chiqqan modda bo‘shliqlarini yoki hatto kalderani ham to‘ldiradi va natijada uzun to‘lqin hosil bo‘ladi. Bunga 1883-yilda Krakatau vulqonining otilishidan keyin yuzaga kelgan sunami klassik misoldir. Krakatau vulqonidan tarqalgan ulkan to‘lqinlar jami 5000 ta kemani yo‘q qilgan, 36 000 kishi halok bo‘lgan.
  • Meteosunami yoki meteorologik sunami — meteorologik kelib chiqishga ega, sunamiga o‘xshash dengiz to‘lqinidir. Meteosunami atmosfera bosimining tez o‘zgarishi suv yuzasi qatlamlarining siljishiga sabab bo‘lganida yuzaga keladi. U ko‘proq O‘rta yer dengizida Italiya, Ispaniya va Xorvatiya qirg‘oqlarida, shuningdek, Tinch okeanida Rossiya, Xitoy, Yaponiya va AQSH qirg‘oqlarida uchraydi. Rossiyada meteosunamilar vaqti-vaqti bilan Saxalin orolining janubiy qismidagi va Kuril orollaridagi portlarda kuzatiladi. 2000—2014-yillarda qayd etilgan sunamilarning qariyb 3 %i meteorologik kelib chiqishga ega bo‘lgan, biroq meteosunamilarning haqiqiy ulushi 10 % gacha yetishi mumkin.
  • Atmosfera sunamisi — suv ustidan turli kelib chiqishdagi kuchli portlashning zarba to‘lqini o‘tishi natijasida paydo bo‘ladi. To‘lqin hosil bo‘lish fizikasi jihatidan u meteosunamiga yaqin. Okeandagi suv sathining global miqyosda o‘zgarishi, masalan, Krakatau vulqonining 1883-yildagi otilishi natijasida ham yuz bergan. Klassik sunamidan asosiy farqi shundaki, bu holda to‘lqinlar atmosfera o‘zgarishlari tufayli hosil bo‘ladi va ularning tarqalishi uchun suv havzalari o‘zaro tutash bo‘lishi shart emas. Bundan tashqari, zarba to‘lqini ta’sirida yuzaga kelgan sunami ochiq dengizda zilziladan keyingi odatiy sunamiga qaraganda ancha tez harakatlanishi mumkin. Masalan, Hunga-Tonga vulqoni 2022-yil yanvarda portlaganidan keyingi to‘lqin klassik seysmik sunamilarga nisbatan 1,5–2,5 marta tezroq harakatlangan.
  • Muzliklardan kelib chiqadigan (glyatsiogen) sunami — katta maydonda joylashgan, gidrostatik muvozanati keskin buzilgan suzuvchi muzlik tili tufayli yuzaga keladi; masalan, uning suzdiruvchi kuch ta’sirida tez ko‘tarilishi yoki og‘irlik kuchi tufayli cho‘kishi oqibatida. Bunday to‘lqinlarni yuzaga keltiruvchi porshen mexanizmi suv massalarini siqib chiqarish fizikasi jihatidan zilzilalarda dengiz tubining vertikal tektonik siljishlariga o‘xshaydi[П1]. Bunday to‘lqinlar muzlik atrofidagi ko‘llarda va fyordlarda, muzliklar mavjud joylarda yuzaga kelishi mumkin.

Boshqa ehtimoliy sabablar

  • Inson faoliyati. Atom energetikasi davrida inson qo‘liga ilgari faqat tabiat yuzaga keltira olgan kuchli silkinishlarni hosil qilish vositasi tushdi. 1946-yilda AQSH 60 m chuqurlikdagi dengiz lagunasida trotil ekvivalenti 20 ming tonna bo‘lgan suvosti atom portlashini amalga oshirdi. Bunda hosil bo‘lgan to‘lqin portlash joyidan 300 m uzoqlikda 28,6 m balandlikka ko‘tarilgan, 6,5 km masofada ham — epitsentrdan hisoblaganda — uning balandligi 1,8 m bo‘lgan. Ammo to‘lqinning uzoqqa tarqalishi uchun ma’lum hajmdagi suvni siqib chiqarish yoki yutib yuborish kerak, shu sababli suvosti ko‘chkilari va portlashlaridan hosil bo‘ladigan to‘lqinlar doimo mahalliy xususiyatga ega. Agar okean tubida bir chiziq bo‘ylab bir nechta vodorod bombasi bir vaqtda portlatilsa, umumiy ta’sir tufayli balandroq to‘lqin paydo bo‘lishi mumkin. Biroq bu ham sunami toifasiga kirmaydi: sunami hosil bo‘lishi uchun butun suv qatlami siljishi kerak, portlash esa faqat sirt to‘lqinlarini hosil qiladi. Bunday tajribalar kompyuterda modellashtirilgan va qulayroq foydalaniladigan qurol turlariga nisbatan biror sezilarli ustunlik bermasligi aniqlangan. Hozirgi vaqtda yadroviy qurollarning har qanday suvosti sinovi bir qator xalqaro shartnomalar bilan taqiqlangan.
  • Diametri yuzlab metrga yetadigan yirik meteoritning qulashi nihoyatda baland to‘lqinni yuzaga keltiradi. Biroq nuqtaviy manbadan tarqalgan aylana shaklidagi to‘lqin energiyasini tez yo‘qotadi va quruqlikka katta zarar yetkazmasligi ehtimol. Yirik meteoritdan hosil bo‘lgan sunami meteorit qirg‘oq chizig‘idan 10-20 kilometr masofada qulagan taqdirdagina xavfli bo‘lishi mumkin.

O‘xshash hodisalar

  • «Qotil to‘lqinlar» (balandligi 20-30 m bo‘lgan yakka to‘lqinlar) kabi hodisalar ham mavjud. Biroq faqat sayoz suvda balandligi keskin ortadigan sunamidan farqli o‘laroq, bunday to‘lqinlar ochiq dengizda uchraydi va qirg‘oqni suv bosishiga olib kelmaydi.
  • Bo‘ron ko‘tarilishi (shamol haydagan suv to‘lqini) qo‘ltiqlar va daryo quyilish joylarida suv toshqinlarini keltirib chiqarib, suv sathining keskin ko‘tarilishiga o‘xshab ko‘rinishi mumkin. Ammo u qisqa muddatli hodisa emas.

Sunami yaqinlashayotganining belgilari

  • Suvning qirg‘oqdan to‘satdan, katta masofaga tez chekinishi va dengiz tubining ochilib qolishi. Dengiz qanchalik uzoqqa chekinsa, sunami to‘lqinlari shunchalik baland bo‘lishi mumkin. Xavfdan bexabar qirg‘oqdagilar qiziqish tufayli yoki baliq va chig‘anoqlarni yig‘ish uchun qolib ketishlari mumkin. Bunday holatda qirg‘oqni imkon qadar tez tark etib, undan imkon qadar uzoqlashish lozim. Masalan, Yaponiyada, Indoneziyaning Hind okeani qirg‘og‘ida va Kamchatkada shu qoidaga amal qilish zarur. Uzoq masofadan keladigan sunami[ingl.] holatida esa to‘lqin odatda suv oldindan chekinmasdan keladi.
  • Zilzila. Zilzila epitsentri, odatda, okeanda bo‘ladi. Qirg‘oqda silkinish ancha kuchsiz seziladi yoki umuman sezilmasligi ham mumkin. Sunami xavfi mavjud hududlarda zilzila sezilganda qirg‘oqdan uzoqlashib, balandroq tepalikka chiqish tavsiya etiladi. Bu to‘lqin kelishidan oldin xavfsiz joyga o‘tishga yordam beradi.
  • Muz va boshqa suzuvchi jismlarning noodatiy siljishi, qirg‘oqqa tutash qo‘zg‘almas muz qatlamida.
  • yoriqlar paydo bo‘lishi. Harakatsiz muz chetlari va riflarda ulkan muz ko‘tarilmalari yuzaga kelishi, muzlarning to‘qnashib uyulishi va oqimlarning paydo bo‘lishi.

Sunamidan ogohlantirish tizimlari

Sunamidan ogohlantirish tizimlari asosan seysmik ma’lumotlarni qayta ishlashga asoslanadi. Agar zilzila magnitudasi 7,0 dan yuqori bo‘lsa (matbuotda buni ko‘pincha Rixter shkalasi bo‘yicha ball deb atashadi, ammo bu xato: magnituda ballarda o‘lchanmaydi; ball bilan zilzila vaqtida yerning qanchalik kuchli silkinganini ifodalovchi intensivlik o‘lchanadi) va zilzila markazi suv ostida joylashsa, sunami xavfi haqida ogohlantirish beriladi. Hudud va qirg‘oqning aholi bilan zich joylashganlik darajasiga qarab, ogohlantirish berish shartlari farqlanishi mumkin.

Sunami haqida ogohlantirishning ikkinchi usuli — hodisa amalda kuzatilganidan so‘ng xabar berishdir. Bu usul ishonchliroq, chunki yolg‘on ogohlantirishlar deyarli bo‘lmaydi, ammo xabar kechikib qolishi mumkin. Amaliy kuzatuvga asoslangan ogohlantirish okeanning katta hududiga ta’sir ko‘rsatib, bir necha soatdan keyin qarama-qarshi qirg‘oqlarga yetib boradigan uzoq masofali sunamilar uchun foydali. Masalan, 2004-yil dekabrdagi Indoneziya sunamisi Afrika mamlakatlari uchun uzoq masofali sunami hisoblanadi. Aleut orollaridagi sunamilar bunga klassik misol: Aleut orollarida kuchli suv ko‘tarilishidan so‘ng Gavayi orollarida ham sezilarli to‘lqin bo‘lishini kutish mumkin. Ochiq okeanda sunami to‘lqinlarini aniqlash uchun dengiz tubiga yaqin joylashtirilgan gidrostatik bosim datchiklaridan foydalaniladi. AQSHda ishlab chiqilgan, suv yuzasiga yaqin suzuvchi buy orqali sun’iy yo‘ldosh bilan bog‘lanadigan bunday ogohlantirish tizimi DART (ingl. Deep-ocean Assessment and Reporting of Tsunamis) deb ataladi. To‘lqin aniqlangach, uning turli aholi punktlariga qachon yetib kelishini yetarlicha aniqlik bilan hisoblash mumkin.

Ogohlantirish tizimining muhim jihati — axborotni aholiga o‘z vaqtida yetkazishdir. Aholi sunami qanday xavf tug‘dirishini yaxshi tushunishi juda muhim. Yaponiyada tabiiy ofatlarga oid ko‘plab ta’lim dasturlari mavjud. Indoneziyada esa aholining katta qismi sunami haqida yetarli tasavvurga ega emas edi; bu 2004-yilda qurbonlar ko‘p bo‘lishining asosiy sabablaridan biri bo‘ldi. Qirg‘oq hududlarida qurilish ishlarini tartibga soluvchi qonunchilik ham katta ahamiyatga ega.

Eng yirik sunamilar

XX asr

Kuchli zilzila (zilzilaning magnitudasi turli manbalarda 8,3 dan 9 gacha baholanadi) natijasida yuzaga kelgan. Zilzila Tinch okeanida, qirg‘oqdan 130 kilometr narida, Kamchatka yaqinida sodir bo‘lgan. Balandligi 15—18 metrga yetgan uchta to‘lqin (turli manbalarga ko‘ra) Severo-Kurilsk shahrini vayron qilgan va yana bir qancha aholi punktlariga zarar yetkazgan. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, ikki mingdan ortiq odam halok bo‘lgan.

Magnitudasi 9,1 bo‘lgan zilzila Andreyanov orollarida (Alyaska) sodir bo‘lgan va o‘rtacha balandligi mos ravishda 15 va 8 metr bo‘lgan ikkita to‘lqinni yuzaga keltirgan. Bundan tashqari, zilzila oqibatida Umnak orolida joylashgan, qariyb 200 yil otilmagan Vsevidov vulqoni faollashgan. Falokatda 300 dan ortiq kishi halok bo‘lgan.

  • 9.07.1958, Lituya qo‘ltig‘i (Alyaskaning janubi-g‘arbiy qismi).

Qo‘ltiqning shimolida, Feyrueter yorig‘ida sodir bo‘lgan zilzila Lituya qo‘ltig‘i ustidagi tog‘ yonbag‘rida kuchli ko‘chkilarni keltirib chiqardi (taxminan 30 million kub metr tuproq, tosh va muz). Bu massa qo‘ltiqning shimoliy qismini bosib qoldi va ulkan to‘lqinni hosil qildi. To‘lqin qarama-qarshi tog‘ yonbag‘rida 500 metrdan yuqoridagi daraxtlargacha yetdi, suv oqimi tezligi 160 km/soatni tashkil etdi. To‘lqin keltirib chiqargan vayronalar qayd etilgan eng katta balandlik dengiz sathidan 524 metr (yoki 1720 fut).

  • 28.03.1964, Alyaska (AQSH).

Alyaskadagi eng kuchli zilzila (magnitudasi 9,2) Shahzoda Uilyam bo‘g‘ozida yuz berdi va bir necha to‘lqindan iborat sunamini keltirib chiqardi. To‘lqinlarning paydo bo‘lgan paytdagi qayd etilgan eng katta balandligi 67 metrga yetdi. Falokatda (asosan sunami sababli) turli baholashlarga ko‘ra 120 dan 150 kishigacha halok bo‘lgan.

Orolning shimoli-g‘arbiy qirg‘og‘ida 7,1 magnitudali zilzila sodir bo‘ldi; bu orol — Yangi Gvineya. Zilzila kuchli suvosti ko‘chkisini keltirib chiqardi. U yuzaga keltirgan sunami oqibatida 2000 dan ortiq odam halok bo‘ldi.

XXI asr

Sunamining Hind okeani bo‘ylab tarqalishi
  • 6-sentabr 2004-yil, Yaponiya qirg‘og‘i

Yarimorol sohilidan 110 km narida (Kii) va prefektura sohilidan 130 km narida (Koti) ikkita kuchli zilzila (mos ravishda magnitudasi 6,8 va 7,3 gacha) sodir bo‘ldi. Natijada balandligi bir metrgacha yetgan sunami yuzaga kelib, bir necha o‘nlab odam jabrlangan.

  • 26-dekabr 2004-yil, Janubi-Sharqiy Osiyo.

Soat 00:58 da nihoyatda kuchli zilzila sodir bo‘ldi. U qayd etilgan zilzilalar ichida kuchi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi (magnitudasi 9,3) va eng ko‘p odamning hayotiga zomin bo‘lgan sunamini keltirib chiqardi. Sunamidan Osiyo mamlakatlari (Indoneziya — 180 ming kishi, Shri-Lanka — 31—39 ming kishi, Tailand — 5 mingdan ortiq kishi va boshqalar) hamda Afrikadagi Somali ham jabr ko‘rdi. Qurbonlarning umumiy soni taxminan 230 ming kishini tashkil etdi.

Sunamiga Tinch okeanining janubiy qismida sodir bo‘lgan magnitudasi 8 bo‘lgan zilzila sabab bo‘lgan. Balandligi bir necha metr bo‘lgan to‘lqinlar Yangi Gvineyagacha yetib borgan. Sunami oqibatida 52 kishi halok bo‘lgan.

  • 11-mart 2011-yil, Yaponiya.

Magnitudasi 9,0 bo‘lgan, epitsentri Tokiodan 373 km shimoli-sharqda joylashgan kuchli zilzila balandligi 7 metrdan oshgan sunamini yuzaga keltirdi. Olingan ma’lumotlarga ko‘ra, gipotsentr 32 km chuqurlikda, Xonsyu orolining shimoliy qismidan sharqda joylashgan bo‘lib, zilzila o‘chog‘i taxminan 500 km masofaga cho‘zilgan. Buni aftershoklar xaritasidan ko‘rish mumkin. Bundan tashqari, zilzila va undan keyingi sunami Fukusima I atom elektr stansiyasidagi avariyaga ham sabab bo‘lgan.

2-iyul 2011-yil holatiga ko‘ra, Yaponiyadagi zilzila va sunami oqibatida halok bo‘lganlarning rasmiy soni 15 524 nafar, bedarak yo‘qolganlar 7 130 nafar, jarohatlanganlar esa 5 393 nafarni tashkil etgan.

Megasunami

Ba’zi mutaxassislarning fikricha, ayniqsa kuchli, supersunami deb ataladigan hodisalarning asosiy sababi osmon jismlarining sayyoramiz yuzasiga qulashi hisoblanadi. Ularning ta’kidlashicha, pleystotsen va golotsen chegarasidagi keskin iqlim o‘zgarishlari bilan yirik meteoritlarning Yer yuzasiga va okean suvlariga tushishi o‘rtasida ma’lum bog‘liqlik bor. Ularning tadqiqotlarida Yerda taxminan 12 900 yil oldin, 4300—4500 yil oldin va milodiy 536—540-yillarda yuz bergan bo‘lishi mumkin bo‘lgan uchta eng yirik iqlim falokatiga oid geologik, arxeologik va tarixiy dalillar keltiriladi. Kosmogen sunamilar muammosini o‘rganish uchun Holocene Impact Working Group xalqaro ilmiy guruhi tashkil etilgan.

Adabiyotlar

Havolalar