Sun’iy yo‘ldosh aloqasi

Aloqa sun’iy yo‘ldoshi Syncom-1

Sun’iy yo‘ldosh aloqasi — kosmik radioaloqaning bir turi bo‘lib, unda retranslyatorlar sifatida sun’iy yo‘ldoshlar, odatda maxsus aloqa sun’iy yo‘ldoshlaridan foydalaniladi. Sun’iy yo‘ldosh aloqasi yer usti stansiyalario‘rtasida amalga oshiriladi. Bu stansiyalar statsionar yoki harakatlanuvchi bo‘lishi mumkin.

Sun’iy yo‘ldosh aloqasi an’anaviy radioreleli aloqaning rivojlangan shakli bo‘lib, retranslyatorni juda katta balandlikka olib chiqishga asoslanadi. Bunday holatda uning maksimal ko‘rish hududi Yer sharining deyarli yarmiga teng bo‘lgani uchun retranslyatorlar zanjiriga ehtiyoj qolmaydi — aksariyat hollarda bitta retranslyatorning o‘zi kifoya.

Tarixi

1945-yilda «Yerdan tashqaridagi retranslyatorlar» («Extra-terrestrial Relays») nomli maqola Wireless World (inglizcha) jurnalining oktabr sonida chop etildi. Unda ingliz olimi, yozuvchisi va ixtirochisi Artur Klark global aloqa tizimini tashkil etish imkonini beradigan geostatsionar orbitalardagi aloqa sun’iy yo‘ldoshlari tizimini yaratish g‘oyasini ilgari surdi. Keyinchalik Klarkdan nega bu ixtironi patentlamagani (buning imkoni bor edi) so‘ralganda, u bunday tizim o‘z hayotligida amalga oshishiga ishonmaganini, shuningdek, bu g‘oya butun insoniyatga foyda keltirishi kerak deb hisoblaganini aytgan.

G‘arb mamlakatlarida fuqarolik sun’iy yo‘ldosh aloqasi sohasidagi dastlabki tadqiqotlar 1950-yillarning ikkinchi yarmida paydo bo‘la boshladi. AQSHda bunga transatlantik telefon aloqasiga talabning ortishi turtki bo‘ldi.

1957-yilda SSSRda Yerning birinchi sun’iy yo‘ldoshi uchirildi. Uning bortida radioapparatura mavjud edi.

Dunyodagi birinchi passiv qaytargichli aloqa sun’iy yo‘ldoshi — SCORE — 18-dekabr, 1958-yilda AQSHda uchirildi. U orbitada bir oydan sal ko‘proq vaqt ishladi.

Shar shaklidagi sun’iy yo‘ldosh «Echo-1»

12-avgust, 1960-yilda AQSH mutaxassislari 1500 km balandlikdagi orbitaga shishiriladigan sharni chiqardi. Bu kosmik apparat «Echo-1» deb ataldi. Uning diametri 30 m bo‘lgan metall qoplamali qobig‘i passiv retranslyator vazifasini bajargan. 4-oktabr, 1960-yilda orbitaga birinchi faol aloqa sun’iy yo‘ldoshi «Kuryer-1B», 10-iyul, 1962-yilda esa «Telstar» aloqa sun’iy yo‘ldoshi orbitaga chiqarildi. U 60 ta kanal orqali ikki tomonlama telefon aloqasini yoki bitta televizion dasturni uzatishni ta’minlagan.

Muhandislar dunyodagi birinchi tijoriy aloqa sun’iy yo‘ldoshi — Early Bird ustida ishlamoqda

20-avgust, 1964-yilda 11 ta mamlakat (SSSR ular qatoriga kirmagan) xalqaro sun’iy yo‘ldosh aloqasi tashkiloti — Intelsat (International Telecommunications Satellite Organization)ni tashkil etish to‘g‘risidagi bitimni imzoladi. O‘sha vaqtga kelib SSSRda o‘zining rivojlangan sun’iy yo‘ldosh aloqasi dasturi mavjud edi. Ushbu dastur doirasida 23-aprel, 1965-yilda Sovet Ittifoqining quyidagi aloqa sun’iy yo‘ldoshi muvaffaqiyatli uchirildi — «Molniya-1».

6-aprel, 1965-yilda Intelsat dasturi doirasida birinchi tijoriy aloqa sun’iy yo‘ldoshi — Early Bird (inglizcha) («erta qushcha») uchirildi. Uni COMSAT korporatsiyasi ishlab chiqargan. O‘tkazish polosasi 50 MHz bo‘lgani uchun u 240 tagacha telefon aloqa kanalini ta’minlay olgan. Muayyan vaqtda aloqa AQSHdagi yer usti stansiyasi bilan Yevropadagi uchta stansiyadan faqat bittasi (Buyuk Britaniya, Fransiya yoki Germaniya) o‘rtasida amalga oshirilishi mumkin edi. Bu stansiyalar o‘zaro kabel aloqa liniyalari orqali ulangan.

Sun’iy yo‘ldosh Intelsat IX allaqachon 3456 MHz o‘tkazish polosasiga ega edi.

SSSRda sun’iy yo‘ldosh aloqasi uzoq vaqt faqat SSSR Mudofaa vazirligi manfaatlari uchun rivojlantirildi. Kosmik dasturning ko‘proq yopiq bo‘lgani sababli sotsialistik mamlakatlarda sun’iy yo‘ldosh aloqasi G‘arb mamlakatlaridagidan boshqacha yo‘l bilan rivojlandi. Fuqarolik sun’iy yo‘ldosh aloqasining rivojlanishi sotsialistik blokning 9 mamlakati o‘rtasida «Intersputnik» aloqa tizimini yaratish bo‘yicha bitimdan boshlandi. Bu bitim faqat 1971-yilda imzolangan.

Sun’iy yo‘ldosh retranslyatorlari

Passiv aloqa sun’iy yo‘ldoshi Echo-2. Metall qoplamali shishiriladigan shar passiv retranslyator vazifasini bajargan

Dastlabki tadqiqot yillarida passiv sun’iy yo‘ldosh retranslyatorlaridan foydalanilgan (masalan, «Echo» va «Echo-2» yo‘ldoshlari). Bular bortida hech qanday qabul qiluvchi yoki uzatuvchi uskuna bo‘lmagan, radiosignalni aks ettiruvchi oddiy qaytargichlar edi (ko‘pincha metall yoki metall bilan qoplangan polimer sfera). Bunday yo‘ldoshlar keng tarqalmadi. Hozirgi barcha aloqa sun’iy yo‘ldoshlari faol hisoblanadi. Faol retranslyatorlar signalni qabul qilish, qayta ishlash, kuchaytirish va qayta uzatish uchun elektron uskunalar bilan jihozlangan.

Sun’iy yo‘ldosh retranslyatorlari regeneratsiyasiz yoki regeneratsiyali bo‘lishi mumkin. Regeneratsiyasiz yo‘ldosh bir yer usti stansiyasidan signalni qabul qilib, uning chastotasini o‘zgartiradi, kuchaytiradi va boshqa yer usti stansiyasiga uzatadi. Yo‘ldosh bu amallarni bajaruvchi bir nechta mustaqil kanaldan foydalanishi mumkin. Ularning har biri spektrning muayyan qismida ishlaydi (bunday qayta ishlash kanallari transponderlar deb ataladi).

Regeneratsiyali yo‘ldosh qo‘shimcha ravishda qabul qilingan signalni demodulyatsiya qiladi va uni qaytadan modulyatsiya qiladi. Shu tufayli uzatish jarayonida to‘planadigan xatolar ikki marta — yo‘ldoshda va qabul qiluvchi yer usti stansiyasida tuzatiladi. Bu usulning kamchiligi — murakkabligi (demak, sun’iy yo‘ldoshning ancha qimmatligi) va signal uzatishdagi kechikishning ortishidir.

Sun’iy yo‘ldosh retranslyatorlarining orbitalari

Orbitalar: 1 — ekvatorial, 2 — qiya, 3 — qutbiy

Sun’iy yo‘ldosh retranslyatorlari joylashtiriladigan orbitalar uch turga bo‘linadi:

  • ekvatorial;
  • qiya;
  • qutbiy.

Muhim turlardan biri — ekvatorial orbitaning geostatsionar turi. Unda sun’iy yo‘ldosh Yerning aylanish yo‘nalishiga mos ravishda, Yerning burchak tezligiga teng burchak tezlikda harakatlanadi. Geostatsionar orbitaning yaqqol afzalligi shundaki, xizmat ko‘rsatish hududidagi qabul qiluvchi sun’iy yo‘ldoshni doimo deyarli bir xil nuqtada «ko‘radi».

Biroq geostatsionar orbita yagona bo‘lib, uning sig‘imi ham cheklangan: u yo‘ldoshlar orasidagi «xavfsizlik oraliqlari»ni hisobga olgan holda orbita aylanasining uzunligini yo‘ldoshlarning o‘lchamiga bo‘lish orqali aniqlanadi. Shuning uchun bu orbitaga istalgancha sun’iy yo‘ldosh joylashtirib bo‘lmaydi[manba 5017 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Uning yana bir kamchiligi — balandligi katta (35 786 km), shu bois orbitaga yo‘ldosh chiqarish narxi ham yuqori. Geostatsionar orbitaning katta balandligi axborot uzatishda katta kechikishlarga ham sabab bo‘ladi (geostatsionar yo‘ldosh orqali bir yer usti stansiyasidan boshqasiga signal yetib borish vaqti nazariy jihatdan ham 240 ms dan kam bo‘la olmaydi: bu orbitaning ikki baravar balandligini yorug‘lik tezligiga bo‘lish orqali hisoblanadi). Bundan tashqari, signal qabul qilinayotgan nuqtada Yer sirtiga yetib keladigan quvvat oqimi zichligi ekvatordan qutblarga tomon kamayadi. Bunga elektromagnit energiya vektorining Yer sirtiga nisbatan qiyalik burchagi kichrayishi, shuningdek, signalning atmosferadan o‘tish yo‘li uzayishi va shu bilan bog‘liq yutilish sabab bo‘ladi. Shuning uchun geostatsionar orbitadagi yo‘ldosh qutbyoni hududlardagi yer usti stansiyalariga amalda xizmat ko‘rsata olmaydi.

Qiya orbita bu muammolarni hal qilish imkonini beradi, biroq sun’iy yo‘ldosh yerdagi kuzatuvchiga nisbatan siljib turishi sababli sutka davomida uzluksiz aloqa uchun bitta orbitaga kamida uchta yo‘ldosh chiqarish zarur.

Qutbiy orbita — qiya orbitaning chegaraviy holati (orbita qiyaligi 90º bo‘lganda).

Qiya orbitalardan foydalanilganda yer usti stansiyalari antennani yo‘ldoshga yo‘naltirish va uning harakatini kuzatib borish uchun kuzatuv tizimlari bilan jihozlanadi.

Geostatsionar orbitada ishlaydigan zamonaviy yo‘ldoshlar belgilangan nuqtadagi holatini ancha yuqori aniqlikda saqlaydi (odatda geografik uzunlik va orbita qiyaligi bo‘yicha xato 0.1 darajadan oshmaydi). Geostatsionar yo‘ldoshni qabul qiluvchi antenna bilan kuzatib borish faqat antennaning yo‘nalganlik diagrammasi kengligi yo‘ldoshning belgilangan nuqta atrofidagi tebranishlariga yaqin bo‘lgandagina zarur. Masalan, Ku diapazoni uchun bular diametri 5 metrdan katta antennalardir. Kichikroq antennani bir marta yo‘ldoshning turish nuqtasiga yo‘naltirish kifoya. Biroq yo‘ldosh avariyaoldi holatiga kelib, uning egasi turli sabablarga ko‘ra yo‘ldoshni belgilangan nuqtada ushlab turish tartibini bajarmasa (umuman yoki me’yorda belgilangan muddatlardan kamroq bajarsa), uni kuzatib borish baribir zarur bo‘ladi.

Chastotalardan takror foydalanish. Qamrov hududlari

Geostatsionar orbitadagi sun’iy yo‘ldoshning odatiy qamrov xaritasi

Radiochastota diapazoni cheklangan resurs bo‘lgani uchun turli yer usti stansiyalarining bir xil chastotalardan foydalanishini ta’minlash zarur. Buni ikki usulda amalga oshirish mumkin:

  • fazoviy ajratish — yo‘ldoshning har bir antennasi faqat Yer sirtining muayyan hududidan signal qabul qiladi; turli hududlar esa bir xil chastotalardan foydalanishi mumkin.
  • qutblanish bo‘yicha ajratish — turli antennalar ortogonal qutblanishdagi signallarni qabul qiladi va uzatadi (chiziqli qutblanish uchun o‘zaro perpendikulyar tekisliklarda, doiraviy qutblanish uchun esa mos ravishda o‘ngga va chapga aylanish bilan). Bunda bir xil chastotalardan ikki marta (har bir qutblanish uchun alohida) foydalanish mumkin.

Geostatsionar orbitadagi yo‘ldoshning odatiy qamrov xaritasi quyidagi qismlardan iborat:

  • global nur — butun qamrov hududidagi yer usti stansiyalari bilan aloqani ta’minlaydi; unga ushbu yo‘ldoshning boshqa nurlari bilan ustma-ust tushmaydigan chastotalar ajratiladi.
  • g‘arbiy va sharqiy yarimsharlar nurlari — bu nurlar A tekisligida qutblangan bo‘lib, g‘arbiy va sharqiy yarimsharlarda bir xil chastota diapazonidan foydalaniladi.
  • hududiy nurlar — B tekisligida (A ga perpendikulyar) qutblangan va yarimsharlar nurlari bilan bir xil chastotalardan foydalanadi. Shunday qilib, hududlardan birida joylashgan yer usti stansiyasi yarimsharlar nurlari va global nurdan ham foydalanishi mumkin.

Bunda barcha chastotalardan (global nur uchun ajratilganlaridan tashqari) ko‘p marta — g‘arbiy va sharqiy yarimsharlarda hamda hududlarning har birida foydalaniladi.

Chastota diapazonlari

Sun’iy yo‘ldosh televideniyesi signallarini qabul qilish antennasi (Ku diapazoni)
C diapazoni uchun sun’iy yo‘ldosh antennasi

Yer usti stansiyasidan yo‘ldoshga va yo‘ldoshdan yer usti stansiyasiga ma’lumot uzatish chastotasi tasodifiy tanlanmaydi. Masalan, radioto‘lqinlarning =atmosferada yutilishi, shuningdek, uzatuvchi va qabul qiluvchi antennalarning kerakli o‘lchami chastotaga bog‘liq. Yer usti stansiyasidan yo‘ldoshga uzatish chastotalari yo‘ldoshdan yer usti stansiyasiga uzatish chastotalaridan farq qiladi (odatda birinchisi yuqoriroq bo‘ladi).

Sun’iy yo‘ldosh aloqasida ishlatiladigan chastotalar harflar bilan belgilanadigan diapazonlarga bo‘linadi. Afsuski, turli adabiyotlarda diapazonlarning aniq chegaralari bir-biriga mos kelmasligi mumkin. Taxminiy qiymatlar ITU-R V.431-6 tavsiyasida berilgan:

Diapazon nomi Chastotalar (ITU-R V.431-6 bo‘yicha) Qo‘llanilishi
L 1,5 GHz Harakatlanuvchi sun’iy yo‘ldosh aloqasi
S 2,5 GHz Harakatlanuvchi sun’iy yo‘ldosh aloqasi
C 4 GHz, 6 GHz Statsionar sun’iy yo‘ldosh aloqasi
X Sun’iy yo‘ldosh aloqasi uchun chastotalar ITU-R tavsiyalarida belgilanmagan. Radiolokatsiya uchun 8—12 GHz diapazoni ko‘rsatilgan. Statsionar sun’iy yo‘ldosh aloqasi
Ku 11 GHz, 12 GHz, 14 GHz Statsionar sun’iy yo‘ldosh aloqasi, sun’iy yo‘ldosh orqali eshittirish
K 20 GHz Statsionar sun’iy yo‘ldosh aloqasi, sun’iy yo‘ldosh orqali eshittirish
Ka 30 GHz Statsionar sun’iy yo‘ldosh aloqasi, yo‘ldoshlararo aloqa

Bundan ham yuqori chastotalar qo‘llaniladi, ammo bu chastotalardagi radioto‘lqinlarning atmosferada kuchli yutilishi ularni oshirishni qiyinlashtiradi.Ku diapazoni nisbatan kichik antennalarda ham signal qabul qilish imkonini beradi, shuning uchun u sun’iy yo‘ldosh televideniyesi (DVB)da ishlatiladi. Biroq mazkur diapazonda ob-havo sharoitlari uzatish sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

Yirik foydalanuvchilar (tashkilotlar) ma’lumot uzatishda ko‘pincha C diapazonidan foydalanadi. Bu qabul qilish sifatini oshiradi, biroq ancha katta antenna talab etadi.

Modulyatsiya va xatolarga chidamli kodlash

Sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlarining o‘ziga xos jihati — nisbatan past signal/shovqin nisbati sharoitida ishlash zaruratidir. Bunga bir qancha omillar sabab bo‘ladi:

  • qabul qiluvchi bilan uzatuvchi orasidagi masofaning kattaligi;
  • yo‘ldosh quvvatining cheklanganligi (katta quvvatda uzatish imkoni yo‘qligi).

Shu sababli sun’iy yo‘ldosh aloqasi analog signallarni uzatish uchun uncha mos emas. Shuning uchun nutqni uzatishdan oldin, masalan, raqamlashtirish amalga oshiriladi va bunda impuls-kodli modulyatsiya (IKM)dan foydalanish mumkin.

Raqamli ma’lumotlarni sun’iy yo‘ldosh aloqa kanali orqali uzatish uchun avval ularni muayyan chastota diapazonini egallovchi radiosignalga aylantirish kerak. Buning uchun modulyatsiya qo‘llaniladi (raqamli modulyatsiya manipulyatsiya deb ham ataladi). Sun’iy yo‘ldosh aloqasida raqamli modulyatsiyaning eng keng tarqalgan turlari — fazaviy manipulyatsiya va kvadraturali amplituda modulyatsiyasi. Masalan, DVB-S2 standarti asosidagi tizimlarda QPSK, 8-PSK, 16-APSK va 32-APSK qo‘llaniladi.

Modulyatsiya yer usti stansiyasida bajariladi. Modulyatsiyalangan signal kuchaytiriladi, kerakli chastotaga o‘tkaziladi va uzatuvchi antennaga yuboriladi. Yo‘ldosh signalni qabul qiladi, kuchaytiradi, ba’zan regeneratsiya qiladi, boshqa chastotaga o‘tkazadi va belgilangan uzatuvchi antenna yordamida Yerga uzatadi.

Signal quvvati past bo‘lgani uchun xatolarni tuzatuvchi tizimlar zarur. Buning uchun turli xalaqitlarga chidamli kodlash sxemalari, ko‘pincha o‘rama kodlarning turli ko‘rinishlari (ba’zan Rid–Solomon kodlari bilan birgalikda), shuningdek, turbo-kodlar va LDPC kodlari.

Ko‘p foydalanuvchili kirish

Bir nechta foydalanuvchi sun’iy yo‘ldosh retranslyatoridan bir vaqtning o‘zida foydalanishi uchun ko‘p foydalanuvchili kirish tizimlari qo‘llaniladi:

  • kod bo‘yicha ajratilgan ko‘p foydalanuvchili kirish — bunda har bir foydalanuvchiga boshqalarning kod ketma-ketliklariga ortogonal bo‘lgan kod ketma-ketligi beriladi. Foydalanuvchi ma’lumotlari kod ketma-ketligiga shunday biriktiriladiki, turli foydalanuvchilarning signallari bir xil chastotalarda uzatilsa ham bir-biriga xalaqit bermaydi.

Bundan tashqari, ko‘plab foydalanuvchilarga sun’iy yo‘ldosh aloqasidan doimiy foydalanish shart emas. Bunday foydalanuvchilarga aloqa kanali (vaqt sloti) talab bo‘yicha DAMA (Demand Assigned Multiple Access — talab bo‘yicha kanallar ajratiladigan ko‘p foydalanuvchili kirish) texnologiyasi yordamida beriladi.

Sun’iy yo‘ldosh aloqasining qo‘llanilishi

VSAT terminalining antennasi VSAT

Magistral sun’iy yo‘ldosh aloqasi

Dastlab sun’iy yo‘ldosh aloqasining paydo bo‘lishiga katta hajmdagi axborotni uzatish ehtiyoji sabab bo‘lgan. Birinchi sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimi Intelsat bo‘ldi, keyin unga o‘xshash mintaqaviy tashkilotlar (Eutelsat, Arabsat va boshqalar) tashkil etildi. Vaqt o‘tishi bilan magistral trafikning umumiy hajmida nutq uzatish ulushi uzluksiz kamayib, uning o‘rnini ma’lumot uzatish egallay boshladi.

Optik tolali tarmoqlar rivojlanishi bilan ular magistral aloqa bozorida sun’iy yo‘ldosh aloqasini siqib chiqara boshladi.

VSAT tizimlari

Mazkur VSAT (Very Small Aperture Terminal — juda kichik aperturali terminal) tizimlari yuqori kanal o‘tkazish qobiliyati talab qilinmaydigan mijozlarga (odatda kichik tashkilotlarga) sun’iy yo‘ldosh aloqa xizmatlarini taqdim etadi. VSAT terminalida ma’lumot uzatish tezligi odatda 2048 kbit/s dan oshmaydi.

«Juda kichik apertura» deganda magistral aloqa tizimlarining eski antennalariga nisbatan terminal antennalarining o‘lchami nazarda tutiladi. C diapazonida ishlaydigan VSAT terminallari odatda diametri 1,8—2,4 m, Ku diapazonida esa 0,75—1,8 m bo‘lgan antennalardan foydalanadi.

VSAT tizimlarida kanallarni talab bo‘yicha ajratish texnologiyasi qo‘llaniladi.

Harakatlanuvchi sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlari

Harakatlanuvchi sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlarining aksariyatida terminal antennasi kichik bo‘ladi, bu esa signalni qabul qilishni qiyinlashtiradi. Qabul qiluvchiga yetib keladigan signal quvvati yetarli bo‘lishi uchun ikki usuldan biri qo‘llaniladi:

  • Yo‘ldoshlar geostatsionar orbitaga joylashtiriladi. Ushbu orbita Yerdan 35786 km uzoqlikda bo‘lgani uchun yo‘ldoshga kuchli uzatkich o‘rnatish kerak. Bunday yondashuvdan Inmarsat tizimi (uning asosiy vazifasi dengiz kemalarini aloqa bilan ta’minlash) va ayrim mintaqaviy shaxsiy sun’iy yo‘ldosh aloqa operatorlari foydalanadi (masalan, Thuraya).
  • Ko‘plab sun’iy yo‘ldoshlar qiya yoki qutbiy orbitalarga joylashtiriladi. Bunda uzatkichning zarur quvvati uncha yuqori bo‘lmaydi va yo‘ldoshni orbitaga chiqarish xarajati kamroq bo‘ladi. Ammo bu usul ko‘p sonli yo‘ldoshlar bilan birga yer usti kommutatorlarining keng tarmog‘ini ham talab etadi. Bunday usulni qo‘llaydigan operatorlar: Iridium, Globalstar va Gonets.

Shaxsiy sun’iy yo‘ldosh aloqa operatorlari bilan uyali aloqa operatorlari raqobatlashadi. Globalstar ham, Iridium ham jiddiy moliyaviy qiyinchiliklarni boshdan kechirgan. Ular Iridium kompaniyasini qayta tashkil etish bilan bog‘liq bankrotlikka 1999-yilda olib keldi. Ammo hozir kompaniya vaziyatni o‘nglagan va ikkinchi avlod sun’iy yo‘ldoshlar guruhini orbitaga chiqarishga tayyorlanmoqda.

2006-yil dekabrda tajriba tariqasida yirik antenna yuzasiga ega geostatsionar sun’iy yo‘ldosh — Kiku-8 uchirildi. Undan o‘lchamlari uyali telefonlardan katta bo‘lmagan mobil qurilmalar bilan sun’iy yo‘ldosh aloqasi texnologiyasini sinovdan o‘tkazishda foydalanish rejalashtirilgan.

Sun’iy yo‘ldosh interneti

Sun’iy yo‘ldosh aloqasidan «so‘nggi mil»ni (ya’ni internet-provayder bilan mijoz o‘rtasidagi aloqa kanalini) tashkil etishda, ayniqsa infratuzilma yaxshi rivojlanmagan joylarda foydalaniladi.

Bunday ulanish turining xususiyatlari:

  • Kiruvchi va chiquvchi trafikni ajratish hamda ularni birlashtirish uchun qo‘shimcha texnologiyalardan foydalanish. Shu sababli bunday ulanishlar asimmetrik deb ataladi.
  • Bir nechta (masalan, 200 ta) foydalanuvchining kiruvchi sun’iy yo‘ldosh kanalidan bir vaqtda foydalanishi: yo‘ldosh orqali barcha mijozlarga mo‘ljallangan ma’lumotlar birgalikda, «aralash» holda uzatiladi; keraksiz ma’lumotlarni saralashni mijoz terminali bajaradi (shu sababli «Sun’iy yo‘ldoshdan ma’lumot tutish»).

Chiquvchi kanal turiga ko‘ra quyidagilar farqlanadi:

  • Faqat signal qabul qiladigan terminallar (ulanishning eng arzon turi). Bunda chiquvchi trafik uchun internetga boshqa ulanish kerak bo‘ladi, uni taqdim etuvchi kompaniya yer usti provayderi deb ataladi. Ushbu sxemada odatda terminal bilan birga beriladigan tunnellash dasturiy ta’minotidan foydalaniladi. Murakkabligiga (jumladan, sozlash qiyinligiga) qaramay, bunday texnologiya nisbatan arzon narxda dial-up ulanishiga qaraganda yuqori tezlikni ta’minlashi bilan jozibali.
  • Qabul qiluvchi va uzatuvchi terminallar. Chiquvchi kanal kiruvchi kanalga nisbatan torroq qilib tashkil etiladi. Ikkala yo‘nalishni bitta qurilma ta’minlaydi, shu sababli bunday tizimni sozlash ancha oson (ayniqsa, terminal tashqi bo‘lsa va kompyuterga Ethernet interfeysi orqali ulansa). Bu sxemada antennaga murakkabroq (qabul qiluvchi va uzatuvchi) konvertor o‘rnatilishi talab etiladi.

Har ikkala holatda ham provayderdan mijozga ma’lumotlar odatda raqamli uzatishning DVB standarti asosida yetkaziladi. Bu esa bir xil uskunadan tarmoqqa ulanish va sun’iy yo‘ldosh televideniyesini qabul qilish uchun foydalanish imkonini beradi.

Sun’iy yo‘ldosh aloqasining kamchiliklari

Xalaqitlarga chidamlilikning pastligi

Yer usti stansiyalari bilan yo‘ldosh orasidagi juda katta masofalar qabul qiluvchidagi signal/shovqin nisbatining juda past bo‘lishiga sabab bo‘ladi (ko‘pgina radioreleli aloqa liniyalaridagidan ancha past). Bunday sharoitda xatolik ehtimolini maqbul darajada saqlash uchun katta antennalar, shovqini kam elementlar va murakkab xalaqitlarga chidamli kodlar ishlatiladi. Ayniqsa, harakatlanuvchi aloqa tizimlarida bu muammo dolzarb, chunki ularda antenna o‘lchami, uning yo‘nalganlik xususiyatlari va odatda uzatkich quvvati cheklangan.

Atmosferaning ta’siri

Sun’iy yo‘ldosh aloqasi sifatiga troposferada va ionosferada sodir bo‘ladigan jarayonlar kuchli ta’sir ko‘rsatadi.

Troposferada yutilish

Signalning atmosferada yutilish darajasi uning chastotasiga bog‘liq. Eng yuqori yutilish 22,3 GHz (suv bug‘lari rezonansi) va 60 GHz (kislorod rezonansi) chastotalariga to‘g‘ri keladi. Umuman olganda, yutilish 10 GHz dan yuqori chastotali signallarning (ya’ni Ku diapazonidan boshlab) tarqalishiga sezilarli ta’sir qiladi. Yutilishdan tashqari, radioto‘lqinlar atmosferada tarqalganda so‘nish hodisasi ham yuz beradi. Bunga atmosfera turli qatlamlarining sinish ko‘rsatkichlari bir-biridan farq qilishi sabab bo‘ladi.

Ionosfera ta’sirlari

Ionosferadagi hodisalar erkin elektronlar taqsimotining fluktuatsiyalari bilan bog‘liq. Radioto‘lqinlar tarqalishiga ta’sir qiladigan ionosfera hodisalariga quyidagilar kiradi: miltillash, yutilish, tarqalishdagi kechikish, dispersiya, chastotaning o‘zgarishi, qutblanish tekisligining aylanishi. Chastota ortishi bilan bu ta’sirlarning barchasi kamayadi. Chastotasi 10 GHz dan yuqori signallar uchun ularning ta’siri uncha katta emas.

Ta’sir 100 MHz 300 MHz 1 GHz 3 GHz 10 GHz
Qutblanish tekisligining aylanishi 30 marta aylanish 3,3 marta aylanish 108° 12° 1,1°
Signalning qo‘shimcha kechikishi 25 ms 2,8 ms 0,25 ms 28 ns 2,5 ns
Ionosferada yutilish (qutbda) 5 dB 1,1 dB 0,05 dB 0,006 dB 0,0005 dB
Ionosferada yutilish (o‘rta kengliklarda) <1 dB 0,1 dB <0,01 dB <0,001 dB <0,0001 dB

Nisbatan past chastotali signallar (L diapazoni va qisman C diapazoni) ionosfera miltillashi ta’siriga uchraydi. Bunga ionosferadagi bir jinsli bo‘lmagan hududlar sabab bo‘ladi. Miltillash natijasida signal quvvati doimiy ravishda o‘zgarib turadi.

Signal tarqalishidagi kechikish

Signal tarqalishidagi kechikish muammosi u yoki bu darajada barcha sun’iy yo‘ldosh aloqa tizimlariga ta’sir qiladi. Eng katta kechikish geostatsionar orbitadagi retranslyatorlardan foydalanadigan tizimlarda kuzatiladi. Bunda radioto‘lqinlar tarqalish tezligining cheklanganligi sababli kechikish taxminan 250 ms bo‘ladi; multiplekslash, kommutatsiya va signalni qayta ishlash kechikishlari hisobga olinsa, umumiy kechikish 400 ms gacha yetishi mumkin.

Kechikish, ayniqsa, real vaqt rejimidagi ilovalarda, masalan, telefon va videoaloqada noqulaylik tug‘diradi. Agar sun’iy yo‘ldosh aloqa kanalida signalning tarqalish vaqti 250 ms bo‘lsa, abonentlar javoblari orasidagi vaqt farqi 500 ms dan kam bo‘la olmaydi.

Ayrim tizimlarda (masalan, «yulduz» topologiyasidagi VSAT tizimlarida) signal sun’iy yo‘ldosh aloqa kanali orqali ikki marta (terminaldan markaziy tugunga va markaziy tugundan boshqa terminalga) o‘tadi. Bunday holatda umumiy kechikish ikki baravar ortadi.

Quyosh interferensiyasining ta’siri

Agar Quyosh «sun’iy yo‘ldosh — yer usti stansiyasi» o‘qiga yaqinlashsa, yer usti stansiyasi sun’iy yo‘ldoshdan qabul qiladigan hamda yo‘ldoshga uzatadigan radiosignallar interferensiya tufayli buziladi.

Adabiyotlar

  • INTELSAT sun’iy yo‘ldosh yer usti stansiyalari bo‘yicha qo‘llanma
  • Dennis Roddi. Sun’iy yo‘ldosh aloqasi. — McGraw-Hill Telecommunications, 2001.
  • Bryus R. Elbert. Sun’iy yo‘ldosh aloqasining qo‘llanilishi bo‘yicha qo‘llanma. — Artech House, Inc., 2004. — ISBN 1-58053-490-2.
  • Orbitaga ko‘tarilish: ilmiy avtobiografiya. Artur K. Klarkning texnik asarlari. — Nyu-York: John Wiley & Sons, 1984.
  • Bixovskiy M. A. Telekommunikatsiyalar rivojlanishi. Axborot jamiyati sari yo‘lda. Sun’iy yo‘ldosh telekommunikatsiya tizimlarining rivojlanishi. — M.: Goryachaya liniya − Telekom, 2014. — 436 bet — ISBN 9785991204057.
  • Kukk K. I. Sun’iy yo‘ldosh aloqasi: o‘tmishi, buguni va kelajagi. — M.: Goryachaya liniya − Telekom, 2015. — 256 bet — ISBN 9785991205122.

Havolalar