Optik yoki fotonli hisoblash mashinalari — faraziy hisoblash qurilmalari, ularda hisoblashlar fotonlar yordamida amalga oshiriladi. Fotonlar lazerlar yoki yorug‘lik chiqaruvchi diodlar tomonidan chiqariladi.
Zamonaviy tadqiqotlarning aksariyati kompyuterlarning an’anaviy (elektron) qismlarini ularning optik muqobillari bilan almashtirishga qaratilgan.
Ushbu tadqiqotlar natijasida ikkilik ma’lumotlarni qayta ishlashga mo‘ljallangan yangi raqamli kompyuter texnologiyasi yaratilishi kutilmoqda. Elementlar bazasini shu tarzda almashtirish yaqin istiqbolda tijoratda qo‘llash mumkin bo‘lgan texnologiyalarni ishlab chiqishga imkon beradi. Chunki optik qismlardan an’anaviy kompyuterlarda ham foydalanish mumkin: dastlab gibrid elektron-fotonli tizimlarda, keyinchalik esa to‘liq fotonli tizimlarda.
Biroq optoelektron qurilmalar elektr energiyasini yorug‘likka va yorug‘likni elektr energiyasiga aylantirishda energiyaning 30 % ini yo‘qotadi. Bu optoelektron takrorlagichlarda axborot uzatish tezligini ham pasaytiradi. Faraziy to‘liq optik kompyuterda bunday o‘zgartirishlar bo‘lmaydi: signalning optik shakldan elektr shaklga o‘tishi va elektr shakldan optik signalga qaytishi.
Axborotni qayta ishlash uchun optik komponentlar
Elektron kompyuterlarning asosiy elementi boshqariladigan elektron kalit bo‘lib, bu vazifani odatda tranzistor bajaradi. Mavjud mantiqiy sxemalarni tuzish tamoyilini saqlagan holda elektron mantiqni optik mantiq bilan almashtirish uchun quyidagini yaratish kerak: optik tranzistor[inglizcha].
Mumkin bo‘lgan yo‘llardan biri — nochiziqli optik effektlarga ega materiallardan foydalanish, jumladan, sindirish ko‘rsatkichining nochiziqli o‘zgarishidan foydalanish.
Tushayotgan nurlanish intensivligi o‘tayotgan nurlanish intensivligiga ta’sir ko‘rsatadigan ayrim materiallar allaqachon topilgan. Bu xususiyatni shartli ravishda volt-amper xarakteristikalari (VAX) oilasi bilan ifodalanuvchi yarimo‘tkazgich tranzistorning ishlashiga qiyoslashadi. Bunday «optik tranzistorlar» yordamida optik mantiqiy elementlarni yaratish va ulardan murakkabroq mantiqiy sxemalarni yig‘ish mumkin bo‘lar edi. Ammo ko‘plab nochiziqli effektlarning yuzaga kelishi uchun boshqaruvchi signallarning juda katta intensivligi talab etiladi.
Fazoviy modulyatorlardan foydalanadigan optik kompyuterlar
Bir qancha kompaniya elektr signallari bilan boshqariladigan fazoviy modulyatorlardan foydalanuvchi analog optoelektrik tizimlarning prototiplarini namoyish etgan. Ushbu qurilmalar mualliflari bunday tizimlar yordamida yechish mumkin bo‘lgan masalalar uchun bir nechta yechim variantini taklif qilgan.
Optik kompyuter: «Bell Labs»
Optik kompyuterning dastlabki maketi 1990 yilda Alan Xuang (Alan Huang) boshchiligidagi guruh tomonidan Bell Labs laboratoriyasida yaratilgan va turlicha baholarga sazovor bo‘lgan.
DOC-II
1991 yilda yaratilgan keyingi prototip «DOC-II» (inglizcha Digital Optical Computer — raqamli optik kompyuter) deb atalgan. Unda 64 ta lazer, 64х128 o‘lchamli matritsali fazoviy modulyator (matritsa elementlari — Bregg yacheykalari bo‘lib, ular galliy fosfididan tayyorlangan) va 128 ta fotodetektor ishlatilgan. Optik sxema Bul vektorlari va matritsalarini ko‘paytirish amalini bajara olgan.
Mualliflarning ta’kidlashicha, bu kompyuter so‘z qidirish buyrug‘i bajarilganda 80 mingtagacha matn sahifasini bir soniyada tekshira olgan[manba 3979 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Optik kompyuter: «Lenslet»
Aynan «Lenslet» kompaniyasi 2003 yilda optik raqamli signal protsessori — EnLight256 ni namoyish etdi. Uning arxitekturasining o‘ziga xos jihati shundaki, protsessor yadrosi analog optik texnologiyalarga asoslangan, biroq barcha kirish va chiqish qismlari hamda boshqaruv sxemalari elektron shaklda ishlaydi. Mualliflar ma’lumotiga ko‘ra, protsessor soniyasiga 8×1012 ta 8 bitli butun sonlar ustida elementar amalni bajara oladi. 256 ta lazer elektron boshqariladigan, 256x256 yacheykali MQWSLM fazoviy yorug‘lik modulyatorini yoritadi; 256 ta fotodetektor esa analog natijani o‘qiydi. Shunday qilib, protsessor vektor-matritsa amalini bajaradi. MQWSLM boshqaruv matritsasini yangi ma’lumotlar uchun soniyasiga bir necha million marta qayta sozlash mumkin.
EnLight Alpha
64x64 modulyatorli namoyish protsessori EnLight Alpha ORNL laboratoriyasida o‘rganildi. Unda diskret Furye almashtirishining 8 bitli aniqlikda ishlashi tekshirildi. Qayta ishlash jarayonida amplitudasi kichik ma’lumotlar uchun ikkilik so‘zlarning qisqaligi sabab kvantlash shovqinlari yuzaga kelgan bo‘lsa-da, tizim barcha spektral maksimumlarni muvaffaqiyatli aniqladi.
Foton mantiqi

A — boshqaruvchi bit;
B — natija biti;
D1—D4 — fotodetektorlar;
М1—М5 — ko‘zgular;
PBS1, PBS2 — yorug‘lik dastasini qutblanishiga ko‘ra qisman ajratuvchi qurilmalar;
F1—F4 — yorug‘lik filtrlari;
P1—P6 — qutblagichlar;
BBO — nochiziqli optik element, bariy beta-borati (β-BaB2O4);
b1—b4, a1—a4 — yorug‘lik dastalari;
λ/2 — yarim to‘lqinli plastinkalar.
Nazariy jihatdan foton mantiqi yorug‘likning alohida fotonlaridan foydalanishi kerak[aniqlashtirish kerak] va ularni mantiqiy elementlarda (masalan, NOT, AND, OR, NAND, NOR, XOR, XNOR) qo‘llashi lozim. Kommutatsiya funksiyalarini bir boshqaruvchi optik signalning boshqa optik signalga ta’siri natijasida yuzaga keladigan nochiziqli optik effektlar yordamida amalga oshirish mumkin bo‘lardi[ishonchli bo‘lmagan manba][manbada yo‘q].
Foton mantiqini amalga oshirishda optik rezonatorlar zarur bo‘lishi mumkin. Ular bir fazadagi to‘lqinlar interferensiyasi hisobiga energiya zichligini oshirib, nochiziqli effektlarning yuzaga kelishini osonlashtiradi.
Alohida molekulalarning fotolyuminessensiya effektiga asoslangan foton mantiqi ham o‘rganilmoqda. 2011 yilda Vitlitski (Witlicki) va hamkasblari molekulalar yordamida mantiqiy amallarni bajarish mumkinligini tajribada namoyish etdi. Tajribada foydalanilgan usul — Raman spektroskopiyasi (SERS)[inglizcha].
Yondosh texnologiyalar va komponentlarni ishlab chiqish
Xususan, 2008 yilda IBM kompaniyasi tadqiqotchilari kremniyli qaytaruvchi rezonatorlardan foydalanadigan eksperimental chipdagi optik kommutatorni taqdim etdi. U ma’lumotlar paketlarini 1 Tbit/s dan yuqori tezlikda uzatishni ta’minlagan.
Keyinchalik, 2009 yilda Massachusets texnologiya instituti professorlari Vladimir Stoyanovich va Rajiv Rem yarimo‘tkazgich protsessorlari joylashgan kremniyli chiplarda optik to‘lqin o‘tkazgichlarni bevosita yaratish usulini taklif etishdi. Shuningdek, ular chipga birlashtirilgan boshqariladigan kremniy rezonatorlarini namoyish etdi. Bu rezonatorlar kiruvchi signaldan turli to‘lqin uzunliklaridagi nurlanishni ajratib oladi.
Optik texnologiyalarning kamchiliklari
2009 yil holatiga ko‘ra, to‘liq optik tizimlarda xotira qurilmalari hamda alohida bitlar ustida amallarni bajarish yetarlicha yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan edi. Shu sababli bunday texnologiyalar hozircha optik signallarni nurlanishning to‘lqin uzunligiga qarab yoki turli optik tolalar o‘rtasida kommutatsiya qilishda qo‘llanmoqda (xususan, OADM[inglizcha]).
Noto‘g‘ri tasavvurlar, muammolar va istiqbollar
Ko‘pincha optik kompyuterlardan foydalanish energiyani tejaydi, deb aytiladi. Biroq optik tizimlarda axborotni qisqa masofaga uzatish uchun ko‘pincha elektr va elektron tizimlardagidan ko‘proq quvvat talab etiladi. Buning sababi shundaki, optik kanallardagi diskret zarralar shovqini (shot noise) elektr kanallardagi issiqlik shovqinidan yuqori bo‘ladi. Shu bois yuqori tezlikdagi kanal uchun signal/shovqin nisbatini saqlash maqsadida kuchliroq signal talab etiladi. Aloqa kanali uzaygandagina elektr kanallardagi yo‘qotishlar optik kanallardagiga nisbatan tezroq ortadi. Shu sababli uzoq masofali, yuqori tezlikdagi aloqa kanallari allaqachon optik aloqa asosida qurilmoqda. Axborot uzatish tezligi oshgani sari tobora qisqaroq elektron aloqa kanallarini ham optik kanallar bilan almashtirish tendensiyasi kuzatilmoqda. Xususan, Ethernetning yuqori tezlikdagi (10G, 40G, 100G) turlarida hatto 10 metrdan oshmaydigan masofalarda ham optik kabellar elektr kabellariga qaraganda ommalashib bormoqda.
Axborotni butunlay optik usulda qayta ishlashdagi jiddiy muammolardan biri — bir nechta optik signalning o‘zaro juda zaif ta’sirlashishidir. Yorug‘lik elektromagnit to‘lqin bo‘lib, chiziqlilik xususiyati tufayli vakuumda boshqa elektromagnit to‘lqin bilan o‘zaro ta’sirlasha olmaydi. Bu holat superpozitsiya prinsipi bilan ifodalanadi. Yorug‘lik dastalari faqat optik jihatdan nochiziqli materiallarda o‘zaro ta’sirlashishi mumkin. Bunda elektromagnit to‘lqinlarning o‘zaro ta’siri an’anaviy kompyuterlardagi elektr signallari ta’siriga nisbatan ancha zaif bo‘ladi. Shu sababli optik kompyuterning kommutatsiya elementlari kuchliroq signallarni talab qiladi va mavjud elektron sxemalarga qaraganda kattaroq bo‘ladi.
Tanqid
Optik kompyuterlarning imkoniyatlari haqida shubhalar mavjud[kim tomonidan?]. Ularning tezkorlik, energiya samaradorligi, narx va ixchamlik jihatidan yarimo‘tkazgichli elektron tizimlar bilan raqobatlasha olishi ham savol ostida. Tanqidchilar mantiqiy tizimlar nochiziqli elementlar bazasidan quyidagi imkoniyatlarni talab qilishini ta’kidlashadi: dastlabki mantiqiy sathlarni tiklash, kaskadli ulanish imkoniyati, bir nechta kirish signalini bitta elementning kirishiga birlashtirish (fan-in) va bitta elementning chiqish signalini bir nechta elementning kirishiga tarmoqlash (fan-out), shuningdek, kirishlar va chiqishlar o‘rtasidagi izolyatsiya. Bu xususiyatlarning barchasi tranzistorli sxemalarda texnik jihatdan oson amalga oshiriladi. Mikroelektron ko‘rinishda bunday sxemalar juda arzon, kam issiqlik ajratadi va yuqori kommutatsiya tezligiga ega.
2010 yil holatiga ko‘ra, zarur funksiyalarga ega bo‘lgan va tranzistorli sxemalardek ixcham hamda energiya tejamkor ishlaydigan optik elementlar yoki sxemalar (passiv yoxud aktiv) hali taqdim etilmagan edi. Optik komponentlarga asoslangan mantiq raqobatbardosh bo‘lishi uchun optik elementlarning funksiyalari, energiya sarfi va ixchamligi sohasida tub yutuqlar, shuningdek, optik xotira hamda ommaviy ishlab chiqarish texnologiyalarini rivojlantirish zarur. Bundan tashqari, optik hisoblash tizimlari axborotni qayta ishlashni tezlashtirmasligi ham taxmin qilinmoqda. Chunki tranzistorli mantiqda bo‘lgani kabi, kommutatsiya chastotasi ham, ehtimol, energiya sarfi bilan cheklanadi.
Optik elementlar faqat ayrim maxsus sohalarda, masalan, signalni optik tolali aloqa liniyalari orqali uzoq masofalarga uzatishda qo‘llanadi (tarqalish vaqtida signalning kam so‘nishi tufayli). Biroq bunday optik tizimlarda hisoblash amallari optik usullar bilan bajarilmaydi.
Adabiyotlar
- Kornyushenko G. V., Chexlovaya T. K., Anikina V. I. To‘lqin o‘tkazgichli optoelektronika. / T. Tamir tahriri ostida. Ingliz tilidan A. P. Gorobets tarjimasi. — Moskva: «Mir», 1991.
- Axborotni qayta ishlash tizimlari. Ma’lumotlarni uzatish uchun optik tolali taqsimlangan interfeys (VORIPD). — Moskva: Rossiya davlat standarti, 1997. — 120 bet.
- Grebnev A. K., Gridin V. N., Dmitriyev V. P. Optoelektron elementlar va qurilmalar. — «Radio i svyaz» nashriyoti, 1998.
- Yushin A. M. Optoelektron asboblar va ularning xorijiy muqobillari. Ma’lumotnoma. — 1-jild, «Radiosoft». — Moskva, 1998.
- P. A. Belov, V. G. Bespalov, V. N. Vasilyev, S. A. Kozlov, A. V. Pavlov, K. R. Simovskiy, Yu. A. Shpolyanskiy. Optik protsessorlar: yutuqlar va yangi g‘oyalar // «Kogerent va nochiziqli optika muammolari» kitobida. — Sankt-Peterburg, 2006. — 6—36-betlar.
- K.-H. Brenner, Alan Xuang: «Raqamli optik kompyuterlar uchun mantiq va arxitekturalar (A)» (Logic and architectures for digital optical computers (A)), J. Opt. Soc. Am., A 3, 62, (1986)
- Faytelson, Dror G. Optik hisoblash: kompyuter fanlari mutaxassislari uchun umumiy sharh (Optical Computing: A Survey for Computer Scientists) (inglizcha). — Kembrij, Massachusets: MIT Press, 1988. — ISBN 0-262-06112-0.
- Makoley, Alaster D. Optik kompyuter arxitekturalari: keyingi avlod kompyuterlarida optik tushunchalarning qo‘llanilishi (Optical Computer Architectures: The Application of Optical Concepts to Next Generation Computers) (inglizcha). — Nyu-York, Nyu-York: John Wiley & Sons, 1991. — ISBN 0-471-63242-2.
- Optik hisoblash apparat vositalari: optik hisoblash (Optical Computing Hardware: Optical Computing) (inglizcha) / Yans, J.; Li, S. H. — Elsevier Science, 1993. — ISBN 978-1-4832-1844-1.
- Gosvami D. «Optik hisoblash» (Optical Computing), Resonance, 2003-yil iyun; o‘sha nashr, 2003-yil iyul. www.iisc.ernet.in/academy/resonance/July2003/July2003p8-21.html sahifasining veb-arxivi
Havolalar
- Belleman R., Kuyppers T., Luttik B. Optik hisoblash (Optical Computing) (inglizcha). Amsterdam universiteti (1995). — Amsterdam universiteti Matematika va kompyuter fanlari fakultetining «Arxitektura va parallel hisoblash» kursiga qo‘shimcha material. Murojaat qilingan sana: 5-aprel, 2011-yil. Quyidagidan arxivlangan: asl nusxa, 17-mart 2013-yil.
- Devid A. B. Miller, Optik tranzistorlar mantiqiy rivojlanishning navbatdagi bosqichimi? (Are optical transistors the logical next step?) Arxivlangan nusxa (3-yanvar 2020-yil), Wayback Machine / Nature Photonics 4, 3 — 5 Arxivlangan nusxa (23-yanvar 2010-yil), Wayback Machine (2010) doi:10.1038/nphoton.2009.240