
Sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi (GNSS, ingl. Global Navigation Satellite System, GNSS) — joylashuvni (geografik koordinatalarni) aniqlashga mo‘ljallangan tizim bo‘lib, u yer usti, suv va havo obyektlari hamda past orbitali kosmik apparatlar uchun ishlatiladi. Sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlari, shuningdek, signal qabul qilgichining harakat tezligi va yo‘nalishini aniqlash imkonini beradi. Bundan tashqari, aniq vaqtni olishda foydalaniladi. Bunday tizimlar kosmik uskunalar va yer usti segmentidan (boshqaruv tizimlaridan) iborat.
2020-yil holatiga ko‘ra, uchta sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi butun Yer yuzini to‘liq qamrab olib, uzluksiz ishlashni ta’minlaydi — GPS, GLONASS, «Beydou».
Ishlash prinsipi
Sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlarining ishlash prinsipi obyekt bilan sun’iy yo‘ldoshlar orasidagi masofani o‘lchashga asoslanadi. Obyektdagi antenna (uning koordinatalari aniqlanishi kerak) va sun’iy yo‘ldoshlar orasidagi masofa yo‘ldoshlarning fazodagi joylashuvi yuqori aniqlik bilan ma’lumligi tufayli hisoblanadi. Barcha sun’iy yo‘ldoshlarning joylashuv jadvali almanax deb ataladi va har qanday sun’iy yo‘ldosh signali qabul qilgichi o‘lchashlar boshlanishidan oldin unga ega bo‘lishi kerak. Odatda, qabul qilgich almanaxni oxirgi o‘chirilgan paytdan boshlab xotirada saqlaydi va u eskirmagan bo‘lsa, darhol foydalanadi. Har bir sun’iy yo‘ldosh o‘z signalida butun almanaxni uzatadi. Shunday qilib, tizimning bir nechta sun’iy yo‘ldoshigacha bo‘lgan masofalarni bilgan holda, almanax asosida oddiy geometrik hisoblashlar yordamida obyektning fazodagi joylashuvini aniqlash mumkin.
Sun’iy yo‘ldoshdan qabul qilgich antennasigacha bo‘lgan masofani o‘lchash usuli radioto‘lqinlarning tarqalish tezligi ma’lum deb hisoblanishiga asoslanadi (aslida bu juda murakkab masala: tezlikka ionosfera qatlamining xususiyatlari kabi oldindan aniq bashorat qilish qiyin bo‘lgan ko‘plab omillar ta’sir qiladi). Radiosignalning tarqalish vaqtini o‘lchash uchun navigatsiya tizimidagi har bir sun’iy yo‘ldosh tizim vaqti bilan aniq sinxronlashtirilgan atom soatlaridan foydalanib, aniq vaqt signallarini tarqatadi. Sun’iy yo‘ldosh signali qabul qilgichi ishlaganda uning soati tizim vaqti bilan sinxronlashtiriladi. Keyin signallar qabul qilinganda, signalning o‘zida ko‘rsatilgan uzatish vaqti bilan qabul qilish vaqti o‘rtasidagi kechikish hisoblanadi. Navigatsiya qabul qilgichi shu ma’lumotlar asosida antennaning koordinatalarini hisoblaydi. Harakatning boshqa barcha ko‘rsatkichlari (tezlik, yo‘nalish va bosib o‘tilgan masofa) obyektning koordinatalari ma’lum bo‘lgan ikki yoki undan ortiq nuqta orasida harakatlanishiga ketgan vaqtni o‘lchash asosida aniqlanadi.
Asosiy tarkibiy qismlar
Sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimining asosiy tarkibiy qismlari:
- orbital guruh (sun’iy yo‘ldoshlar guruhi) — undagi sun’iy yo‘ldoshlar maxsus radiosignallar tarqatadi;
- yer usti boshqaruv va nazorat tizimi (yer usti segmenti), sun’iy yo‘ldoshlarning joriy joylashuvini o‘lchash hamda olingan ma’lumotlarni ularga uzatish qurilmalarini o‘z ichiga oladi; bu axborot yo‘ldoshlarning orbitalari haqidagi ma’lumotlarni tuzatish uchun xizmat qiladi;
- sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlari foydalanuvchilarining qurilmalari («sun’iy yo‘ldosh navigatorlari») koordinatalarni aniqlash uchun ishlatiladi;
- ixtiyoriy: yer usti radiomayoqlari tizimi, koordinatalarni aniqlash aniqligini sezilarli darajada oshiradi;[1]
- ixtiyoriy: foydalanuvchilarga koordinatalarni aniqlash aniqligini ancha oshiradigan tuzatishlarni uzatuvchi axborot radiotizimi[2].
Ro‘yxatga izohlar:
- 1 Quyidagi tizimning yer usti (ajralmas) segmenti hisoblanadi: Differensial tuzatish tizimlari (SSDK)
- 2 2010-yillarning o‘rtalaridan boshlab GNSSning ajralmas qismiga aylangan.
Sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlari sharhi
Tarixiy tizimlar
- Transit — dunyodagi birinchi sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi, AQSH, 1960-yillar — 1996-yil.
- Siklon — SSSRdagi birinchi sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi, 1976—2010-yillar.
- Sikada — past orbitali «kosmik navigatsiya tizimi»* (KNT), «Siklon» dengiz sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimining fuqarolik varianti, Transit tizimining analogi — 1976—2008-yillar.
- Parus — past orbitali KNT (1976-yilda aynan shu nom bilan qurollanishga qabul qilingan) — harbiy maqsadlar uchun mo‘ljallangan Rossiya (sobiq Sovet) navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari turkumi.
Ishlayotgan va yaratilayotgan sun’iy yo‘ldosh tizimlari
- GPS. GPS navigatsiyasini qo‘llab-quvvatlovchi qurilmalar dunyoda eng ko‘p tarqalgan. Bu tizim NAVSTAR degan avvalgi nomi bilan ham tanilgan.
- GLONASS. Tizimni ishlab chiqish rasman 1976-yilda boshlangan, to‘liq ishga tushirilishi esa 1995-yilda yakunlangan. 1996-yildan keyin sun’iy yo‘ldoshlar guruhi qisqarib, 2002-yilga kelib inqirozga uchragan. 2011-yil oxiriga kelib tiklangan. Hozir orbitada 26 ta sun’iy yo‘ldosh bo‘lib, shulardan 24 tasi o‘z vazifasini bajarmoqda. 2025-yilgacha tizimni tubdan modernizatsiya qilish rejalashtirilgan.
- «Beydou» — Xitoyning global sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi bo‘lib, u geostatsionar, geosinxron va o‘rta balandlikdagi orbitalarda harakatlanuvchi sun’iy yo‘ldoshlarga asoslanadi. Dasturni amalga oshirish 1994-yilda boshlangan. Birinchi sun’iy yo‘ldosh 2000-yilda orbitaga chiqarilgan. 2015-yil holatiga ko‘ra, tizimda 4 ta ishlayotgan sun’iy yo‘ldosh mavjud edi: 2 tasi geostatsionar, 3 tasi geosinxron orbitalarda va 4 tasi o‘rta balandlikdagi Yer orbitalarida. 23-iyun, 2020-yilda «Beydou» tizimining 15-sun’iy yo‘ldoshi uchirildi va shu bilan global sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimini yaratish yakunlandi. 31-iyul kuni, 2020-yilda, Xitoy Xalq Respublikasi raisi Si Szinpin «Beydou» tizimi ishga tushirilganini e’lon qildi.
- DORIS — Fransiyaning navigatsiya tizimi. Uning ishlash prinsipi Doppler effektidan foydalanishga asoslangan. Boshqa sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlaridan farqli ravishda, bu tizim yerda joylashgan qo‘zg‘almas uzatkichlarga asoslanadi, qabul qilgichlar esa sun’iy yo‘ldoshlarda o‘rnatiladi. Sun’iy yo‘ldoshning aniq joylashuvi aniqlangach, tizim Yer yuzasidagi radiomayoqning koordinatalari va balandligini aniq belgilay oladi. Dastlab okeanlar va materiklarning siljishini kuzatish uchun mo‘ljallangan.
- Galileo — Yevropaning sun’iy yo‘ldoshlar guruhini shakllantirish bosqichidagi tizimi. 2016-yil noyabr holatiga ko‘ra, orbitada 16 ta sun’iy yo‘ldosh bo‘lgan: 9 tasi ishlayotgan, 7 tasi sinovdan o‘tayotgan. Sun’iy yo‘ldoshlar guruhini 2020-yilgacha to‘liq joylashtirish rejalashtirilgan.
Yaratilayotgan mintaqaviy sun’iy yo‘ldosh tizimlari
- IRNSS — Hindistonning ishlab chiqilayotgan navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimi. Faqat Hindiston hududida foydalanish uchun mo‘ljallangan. Birinchi sun’iy yo‘ldosh 2008-yilda uchirilgan. IRNSS tizimidagi sun’iy yo‘ldoshlarning umumiy soni — 7 ta.
- QZSS — Yaponiyaning kvazizenit sun’iy yo‘ldosh tizimi (Quasi-Zenith Satellite System, QZSS) 2002-yilda Yaponiya va unga qo‘shni Janubi-Sharqiy Osiyo hududlarida mobil aloqa, radioeshittirish hamda navigatsiyadan keng foydalanish xizmatlarini ko‘rsatuvchi tijoriy tizim sifatida rejalashtirilgan. Birinchi QZSS sun’iy yo‘ldoshi 2010-yilda uchirilgan. Uchta sun’iy yo‘ldoshdan iborat guruhni geosinxron orbitalarga joylashtirish, shuningdek, tizimning o‘z differensial tuzatish tizimini yaratish ko‘zda tutilgan.
Navigatsiya tizimlarining qo‘llanilishi
Sun’iy yo‘ldosh tizimlari yordamida olingan koordinatalar quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:
- Geodeziya: navigatsiya tizimlari yordamida nuqtalarning aniq koordinatalari aniqlanadi
- Navigatsiya: navigatsiya tizimlari dengiz va avtomobil yo‘llari navigatsiyasida qo‘llaniladi
- Transport vositalarining sun’iy yo‘ldosh orqali monitoringi: navigatsiya tizimlari yordamida avtomobillarning joylashuvi va tezligi kuzatiladi, ularning harakati nazorat qilinadi
- Uyali aloqa: GPS tizimiga ega dastlabki mobil telefonlar 90-yillarda paydo bo‘lgan. Ayrim mamlakatlarda (masalan, AQSHda) bu imkoniyat 911 xizmatiga qo‘ng‘iroq qilgan odamning joylashuvini tezkor aniqlash uchun qo‘llanadi. Rossiyada 2010-yilda shunga o‘xshash loyiha — Era-GLONASS.
- Tektonika, litosfera plitalari tektonikasi: navigatsiya tizimlari yordamida plitalarning siljishi va tebranishlari kuzatiladi
- Faol dam olish: navigatsiya tizimlaridan foydalaniladigan turli o‘yinlar mavjud, masalan, geokeshing va boshqalar
- Geoteglash: ma’lumotlar, masalan, fotosuratlar, ichki yoki tashqi GPS qabul qilgichlari yordamida koordinatalarga bog‘lanadi
Navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari tizimlarining asosiy xususiyatlari
| Ko‘rsatkich, usul | GPS NAVSTAR | GLONASS sun’iy yo‘ldosh radionavigatsiya tizimi | TEN GALILEO | BDS COMPASS |
|---|---|---|---|---|
| Ishlab chiqish boshlangan vaqt | 1973 | 1976 | 2001 | 1983 |
| Birinchi uchirish | 22-fevral, 1978-yil | 12-oktabr, 1982-yil | 28-dekabr, 2005-yil | 30-oktabr, 2000-yil |
| Navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari soni (zaxiradagilar) | 24 (3) | 24 (3) | 27 (3) | 30 (5) |
| Orbital tekisliklar soni | 6 | 3 | 3 | 3 |
| Orbital tekislikdagi navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari soni (zaxiradagilar) | 4 | 8 (1) | 9 (1) | 9 |
| Orbita turi | Aylana | Aylana (e=0±0,01) | Aylana | Aylana |
| Orbita balandligi (hisobiy), km | 20183 | 19100 | 23224 | 21528 |
| Orbita og‘ish burchagi, gradus | ~55 (63) | 64,8±0,3 | 56 | ~55 |
| O‘rtacha Quyosh vaqtiga ko‘ra nominal aylanish davri | ~11 soat 58 daqiqa | 11 soat 15 daqiqa 44 ± 5 soniya | 14 soat 4 daqiqa va 42 soniya | 12 soat 53 daqiqa 24 soniya |
| Signal xususiyatlari | CDMA | FDMA (CDMA rejalashtirilgan) | CDMA | CDMA |
| Navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari signallarini ajratish usuli | Kod bo‘yicha | Kod va chastota bo‘yicha (sinovlarda kod bo‘yicha) | Kod va chastota bo‘yicha | Ma’lumot yo‘q |
| Chastotalar soni | 2 + 1 rejalashtirilgan | 24 + 12 rejalashtirilgan | 5 | 2 + 1 rejalashtirilgan |
| Radiosignallarning tashuvchi chastotalari, MGs | L1=1575,42
L2=1227,60 L5=1176,45 |
L1=1602,5625…1615,5 L2=1246,4375…1256,5
L3= 1207,2420…1201,7430, L5 signali 1176,45 MGs chastotada (rejalashtirilgan) |
E1=1575,42 (L1)
E6=1278,750 E5=L5+L3 E5=1191,795 E5A=1176,46 (L5) E5B=1207,14 E6=12787,75 |
B1=1575,42 (L1)
B2=1191,79 (E5) B3=1268,52 B1-2=1589,742 B1-2=1589,742 B1=1561,098 B2=1207,14 B3=1268,52 |
| Masofa o‘lchash kodi (yoki uning segmenti) takrorlanish davri | 1 ms (C/A-kod) | 1 ms | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q |
| Masofa o‘lchash kodi turi | Gold kodi (C/A-kod, 1023 belgi) | M-ketma-ketlik (ST-kod, 511 belgi) | M-ketma-ketlik | Ma’lumot yo‘q |
| Masofa o‘lchash kodi takt chastotasi, MGs | 1,023 (C/A-kod) 10,23 (P,Y-kod) | 0,511 | E1=1,023 E5=10,23 E6=5,115 | Ma’lumot yo‘q |
| Raqamli axborot uzatish tezligi (mos ravishda SI- va D-kodlar) | 50 belgi/s (50 Gs) | 50 belgi/s (50 Gs) | 25, 50, 125, 500, 100 Gs | 50/100 25/50
500 |
| Superkadr davomiyligi, daqiqa | 12,5 | 2,5 | 5 | Ma’lumot yo‘q |
| Superkadrdagi kadrlar soni | 25 | 5 | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q |
| Kadrdagi qatorlar soni | 5 | 15 | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q |
| Vaqt hisoblash tizimi | UTC (USNO) | UTC (SU) | UTC (GST) | UTC (BDT) |
| Koordinatalar hisoblash tizimi | WGS-84 | PZ-90/PZ-90.02/PZ-90.11 | ETRF-00 | CGCS −2000 |
| Efemerida turi | O‘zgartirilgan Kepler elementlari | Geotsentrik koordinatalar va ularning hosilalari | O‘zgartirilgan Kepler elementlari | Ma’lumot yo‘q |
| Yer markazi yo‘nalishiga nisbatan nurlanish sektori | L1=±21 v 0 L2=±23,5 v 0 | ±19 v 0 | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q |
| Yer sektori | ±13,5 v 0 | ±14,1 v 0 | Ma’lumot yo‘q | Ma’lumot yo‘q |
| Differensial tuzatish tizimi | WAAS | SDKM | EGNOS | SNAS |
| Yuqori orbitali geosinxron segment | Yo‘q | Ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda | Ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda | 3 ta navigatsiya sun’iy yo‘ldoshi |
| Geostatsionar segment | Yo‘q | Ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda | Ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda | 5 ta navigatsiya sun’iy yo‘ldoshi |
| Aniqlik | 5 m (DGPSsiz) | 4,5 m — 7,4 m (DGPSsiz) | 1 m (ochiq signal), 0,01 m (yopiq signal) | 10 m (ochiq signal), 0,1 m (yopiq signal) |
Differensial o‘lchash
Ayrim sun’iy yo‘ldosh signali qabul qilgichlari modellari ikki nuqta orasidagi masofani juda yuqori aniqlikda (santimetr darajasida) «differensial o‘lchash» deb ataluvchi usul bilan o‘lchash imkonini beradi. Buning uchun navigatorning ikki nuqtadagi holati qisqa vaqt oralig‘ida o‘lchanadi. Yer usti tuzatish tizimi bo‘lmaganda har bir o‘lchash 10-15 metr, bunday tizim bo‘lganda esa 10-50 sm xatolikka ega bo‘lsa-da, ikki nuqta orasidagi o‘lchangan masofaning xatoligi bundan ancha kichik bo‘ladi. Chunki o‘lchashga ta’sir qiluvchi omillar (sun’iy yo‘ldoshlar orbitalaridagi xatolar, Yerning mazkur hududidagi atmosferaning bir jinsli emasligi va boshqalar) bu holatda o‘zaro ayiriladi.
Bundan tashqari, foydalanuvchiga aniqlashtiruvchi ma’lumotlarni («koordinatalarga differensial tuzatish»ni) yuboradigan bir nechta tizim mavjud. Ular qabul qilgich koordinatalarini o‘lchash aniqligini 10 santimetrgacha oshirishga yordam beradi. Differensial tuzatishlar geostatsionar sun’iy yo‘ldoshlardan yoki yer ustidagi bazaviy stansiyalardan uzatiladi; ular pullik (signalni faqat «xizmatga obuna» uchun to‘lov qilinganidan keyin ma’lum bir qabul qilgichda dekodlash mumkin) yoki bepul bo‘lishi mumkin.
2009-yil holatiga ko‘ra, tuzatishlarni taqdim etadigan quyidagi bepul tizimlar mavjud edi: Amerikaning WAAS tizimi (GPS), Yevropaning EGNOS tizimi (Galileo), Yaponiyaning MSAS tizimi (QZSS). Ular tuzatishlarni uzatuvchi bir nechta geostatsionar sun’iy yo‘ldoshga asoslangan bo‘lib, yuqori aniqlikka (30 sm gacha) erishish imkonini beradi.
GLONASS uchun SDKM deb ataluvchi tuzatish tizimini yaratish 2016-yilgacha yakunlangan.
Adabiyotlar
- B. B. Serapinas Global joylashuvni aniqlash tizimlari. — Moskva : IKF «Katalog», 2002. — 106 bet
- K. M. Antonovich Geodeziyada sun’iy yo‘ldosh radionavigatsiya tizimlaridan foydalanish : monografiya : 2 jildda. — Moskva : Kartgeotsentr, 2005. — J. 1.
- K. M. Antonovich Geodeziyada sun’iy yo‘ldosh radionavigatsiya tizimlaridan foydalanish : monografiya : 2 jildda. — Moskva : Kartgeotsentr, 2006. — J. 2.
- A. A. Genike, G. G. Pobedinskiy Global sun’iy yo‘ldosh joylashuvni aniqlash tizimlari va ulardan geodeziyada foydalanish. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva : Kartgeotsentr, 2004. — 355 bet — ISBN 5-86066-063-4.
Havolalar
- Sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasi bo‘yicha xalqaro forum Sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasi masalalariga bag‘ishlangan tadbir
- GPS va GLONASS navigatsiya tizimlari qanday ishlaydi (video)