
Bioinformatika — umumiy biologiya, molekulyar biologiya, kibernetika, genetika, kimyo, kompyuter fanlari, matematika va statistika fanlarini birlashtiradigan fanlararo sohadir. Katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilishni talab etadigan keng ko‘lamli biologik masalalar bioinformatikada hisoblash usullari yordamida hal etiladi. Bioinformatika, asosan, kompyuter usullarini o‘rganish va ishlab chiqishni qamrab oladi hamda biologik ma’lumotlarni olish, tahlil qilish, saqlash, tartibga solish va vizuallashtirishga yo‘naltirilgan.
Shunga yaqin mazmunda hisoblash biologiyasi atamasi ham tez-tez uchraydi. Bu sohada algoritmlar ishlab chiqish hamda ijtimoiy, xulq-atvor va biologik tizimlarni matematik modellashtirishga alohida e’tibor qaratiladi. Bioinformatika hisoblash biologiyasining, asosan, biologik ma’lumotlarga statistik ishlov berishga ixtisoslashgan yo‘nalishi deb qaraladi. Yondashuvlar orasidagi farq quyidagicha: bioinformatiklar — biologik masalalarni yechishda hisoblash tizimlari va vositalaridan foydalanishga ixtisoslashgan biologlar, hisoblash biologlari esa bunday hisoblashlar uchun vositalar ishlab chiquvchi kompyuter mutaxassislari, matematiklar, statistiklar va muhandislardir.
Keng ma’noda bioinformatika biologik ma’lumotlarning har qanday turi bilan ishlashni, jumladan, elektron mikrofotosuratlarni o‘rganish, biologik adabiyotlardan kalit so‘zlarni qidirish va boshqa ishlarni anglatadi. Bioinformatikani ma’lumotlar bilan ishlashga mo‘ljallangan yondashuvlar va usullar majmui deb olsak, texnik vazifalarning turiga qarab u quyidagilarni qamrab oladi:
- Ma’lumotlar bilan samaraliroq ishlash uchun algoritm va dasturlar ishlab chiqish
- Axborotni saqlash va uzatish yoki ma’lumotlar bazalari bilan ishlash
Biroq bioinformatik tahlil usullari aniq biologik savollarga javob izlashni nazarda tutadigan ko‘plab ilmiy sohalar bilan ham uzviy bog‘liq. Bunday holda asosiy yo‘nalishlarni o‘rganilayotgan obyektlar bo‘yicha ajratish mumkin:
- Ketma-ketliklar bioinformatikasi
- Ekspressiyani tahlil qilish
- Strukturaviy bioinformatika
- Hujayra tuzilishini o‘rganish
- Tizimli biologiya
Sanab o‘tilgan har bir bo‘lim uchun o‘ziga xos standart ma’lumot turlari, ularni qayta ishlash usullari, bioinformatik algoritmlar va ma’lumotlar bazalarini ajratish mumkin.
Bioinformatikada amaliy matematika, statistika va informatika usullaridan foydalaniladi. Bioinformatika biokimyo, biofizika, ekologiya va boshqa sohalarda qo‘llaniladi. Bu sohada eng ko‘p ishlatiladigan vosita va texnologiyalar quyidagilardir: Python, R, Java, C#, C++ dasturlash tillari; belgilash tili — XML; ma’lumotlar bazalariga tuzilmali so‘rovlar tili — SQL; parallel hisoblash uchun dasturiy-apparat arxitekturasi — CUDA; texnik hisoblash masalalarini yechishga mo‘ljallangan amaliy dasturlar paketi va shu paketda qo‘llanadigan bir xil nomdagi dasturlash tili — MATLAB hamda elektron jadvallar.
Kirish
Bioinformatika biologiyaning ko‘plab sohalarida muhim o‘rin egalladi. Bioinformatik tahlil usullari katta hajmdagi eksperimental ma’lumotlarni talqin qilish imkonini beradi; bu soha rivojlanishidan oldin bunday ish deyarli imkonsiz edi. Masalan, eksperimental molekulyar biologiyada tasvirlar va signallarga ishlov berish kabi bioinformatika usullari ko‘p qo‘llaniladi. Genetika va genomikada bioinformatika genomlarga funksional annotatsiya berish, mutatsiyalarni aniqlash va tahlil qilishga yordam beradi. Genlar ekspressiyasi va uni boshqarish usullarini o‘rganish muhim vazifalardan biridir. Bundan tashqari, bioinformatika vositalari genom ma’lumotlarini taqqoslash imkonini beradi; bu esa molekulyar evolyutsiya tamoyillarini o‘rganish uchun zarur shartdir.
Umuman olganda, bioinformatika tizimli biologiyaning muhim qismi bo‘lgan biokimyoviy yo‘llar va tarmoqlarni tahlil qilish hamda kataloglashtirishga yordam beradi. Strukturaviy biologiyada esa u DNK, RNK va oqsillarning tuzilmalarini, shuningdek, molekulyar o‘zaro ta’sirlarni modellashtirishga ko‘maklashadi.
Biologik ma’lumotlarni qayta ishlashdagi so‘nggi yutuqlar biotibbiyot sohasida katta o‘zgarishlarga olib keldi. Bioinformatikaning rivojlanishi tufayli olimlar irsiy va orttirilgan kasalliklar asosida yotuvchi molekulyar mexanizmlarni aniqlash imkoniga ega bo‘ldilar. Bu samarali davolash usullarini va kasalliklarni tashxislash uchun yanada aniq testlarni ishlab chiqishga yordam bermoqda. Dori vositalarining bemorlardagi samaradorligi va nojo‘ya ta’sirlarini oldindan bashorat qilish imkonini beradigan tadqiqot yo‘nalishi farmakogenetika deb ataladi; uning asosida ham bioinformatik usullar yotadi.
Bioinformatika biologiyaga oid ilmiy adabiyotlarni tahlil qilishda, shuningdek, biologik ma’lumotlarni tartibga solishga xizmat qiladigan biologik va genetik ontologiyalarni rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega.
Tarix
Biologik tizimlarda axborotni uzatish, saqlash va qayta ishlashning muhim roli e’tirof etilganiga tayangan holda, 1970-yilda Polina Xogeveg «bioinformatika» atamasini kiritib, unga «biotik tizimlardagi axborot jarayonlarini o‘rganish» deb ta’rif berdi. Bu ta’rif bioinformatikani biofizika (biologik tizimlardagi fizik jarayonlarni o‘rganuvchi fan) yoki biokimyo (biologik tizimlardagi kimyoviy jarayonlarni o‘rganuvchi fan) bilan qiyoslaydi.
Ketma-ketliklar
Ketma-ketliklar bioinformatikasi tarixini 1950-yillardagi yutuqlardan boshlash mumkin. 1953-yil fevralida Uotson va Krik quyidagi molekulaning tuzilish modelini taklif etdilar — DNK. 1953-yil mayida esa Nature jurnalida DNK genetik axborot kodini tashuvchi molekula ekani haqidagi maqolani e’lon qildilar. Bundan tashqari, 1950-yillarning oxirida Senger ilk bor bir oqsilning, ya’ni insulinning aminokislota ketma-ketligini e’lon qildi.
Aminokislota ketma-ketliklarini sekvenirlashda eng ko‘p qo‘llanilgan usul Edman degradatsiyasi bo‘ldi. Uning asosiy kamchiligi uzun oqsil ketma-ketliklarini olish qiyinligida edi: nazariy jihatdan bir reaksiyada ko‘pi bilan 50—60 ta aminokislotani aniqlash mumkin bo‘lgan. Shu sababli oqsillarni avval mayda bo‘laklarga ajratish, keyin esa yuzlab qisqa zanjirlardan oqsil ketma-ketligini qayta yig‘ish talab etilardi; buni har doim ham to‘g‘ri bajarib bo‘lmasdi. Ushbu muammoning yechimini Margaret Deyxoff (1925—1983) — amerikalik olima va fizik-kimyogar taklif etdi. Deyxoff o‘z ishida kompyuter usullaridan faol foydalandi va ularni biologiya hamda tibbiyotda qo‘llash imkoniyatlarini ko‘ra oldi. 1962-yilda u Edman usulida peptidlarni sekvenirlash ma’lumotlari asosida oqsilning birlamchi tuzilishini aniqlaydigan COMPROTEIN vositasini ishlab chiqishni yakunladi. COMPROTEIN dasturida aminokislota ketma-ketliklari uch harfli qisqartmalar bilan kiritilar va chiqarilar edi. Oqsil ketma-ketliklari haqidagi ma’lumotlarni qayta ishlashni soddalashtirish uchun Deyxoff keyinchalik aminokislotalarning bir harfli kodini yaratdi; bu kod hozirgacha ishlatiladi. Deyxoffning sohaga qo‘shgan hissasi shu qadar katta ediki, Milliy biotexnologik axborot markazi (NCBI)ning sobiq direktori Devid J. Lipman uni «bioinformatikaning ham onasi, ham otasi» deb atagan.
Yangi oqsil ketma-ketliklari to‘plangani sari ularda muayyan qonuniyatlar ko‘zga tashlana boshladi. Masalan, Sukerkandl va Poling umurtqali hayvonlarning ortologik oqsillari (masalan, gemoglobin) ketma-ketliklari konvergent evolyutsiya natijasi deb tushuntirish uchun haddan tashqari o‘xshash ekanini ta’kidladilar. Yangi evolyutsion farazlarni tasdiqlash uchun yangi matematik va kompyuter usullari zarur edi. Birinchi algoritm — dinamik dasturlashga asoslangan juftlab tekislash usuli — 1970-yilda Nidlman va Vunsh tomonidan ishlab chiqildi. Bir nechta ketma-ketlikni tekislash algoritmlari ancha keyin paydo bo‘ldi: amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan birinchi algoritm 1987-yilda Da-Fey Fen va Rassell F. Dulitl tomonidan yaratildi. Uning soddalashtirilgan shakli — CLUSTAL algoritmi — hozirgacha ishlatiladi. Bundan tashqari, 1978-yilda Deyxoff qatnashgan olimlar guruhi oqsillarning 71 ta oilasidagi 85 % dan ortiq o‘xshashlikka ega ketma-ketliklarning filogenetik daraxtlarida kuzatilgan qabul qilingan nuqtaviy mutatsiyalar (PAMs) asosida birinchi almashinish modelini yaratdi. Natijada aminokislotalarning o‘zaro almashinish ehtimollari qiymatlarini o‘z ichiga olgan matritsa hosil qilindi.
Molekulyar biologiyaning markaziy dogmasi 1970-yilda Frensis Krik tomonidan e’lon qilinishi, shuningdek, 68 ta kodon kodlaydigan barcha aminokislotalarning bosqichma-bosqich aniqlanishi 1970—1980-yillarda ilmiy qarashlarning oqsil evolyutsiyasidan DNK evolyutsiyasiga o‘zgarishiga olib keldi. DNK ketma-ketliklarini o‘qishni o‘rganish zarurati tug‘ildi. Keng tarqalgan birinchi DNK sekvenirlash usuli 1976-yilda yaratilgan Maksam — Gilbert usuli bo‘ldi. Biroq 1977-yilda Frederik Senger laboratoriyasida ishlab chiqilgan usul eng ko‘p tarqaldi va u hozirgacha qo‘llaniladi. Senger usuli o‘sha davr uchun anchagina katta hajmdagi axborotni olish imkonini berdi, ammo sekvenirlash mumkin bo‘lgan fragmentlar uzunligi bir necha yuz nukleotid bilan cheklangan edi. Bu esa faqat bakteriofaglar genomlari kabi kichik genomlarni o‘rganish uchun yetardi. Senger usulida olingan ketma-ketliklarni tahlil qilishga mo‘ljallangan birinchi dasturiy ta’minot 1979-yilda Rojer Staden tomonidan e’lon qilindi. Ushbu kompyuter dasturlari paketi ketma-ketliklarni kontiglarga yig‘ishdan tashqari, ularni tekshirish, tahrirlash va annotatsiya qilish imkonini ham berdi.
Genomlar
XXI asr boshida inson genomi e’lon qilinishi bilan bioinformatikaning genomika davri boshlandi. Loyiha 1991-yilda AQShda boshlangan. Unga 2,7 milliard dollar sarflandi va ish 13 yildan ko‘proq davom etdi. 1998-yilda Celera Genomics inson genomini sekvenirlash va yig‘ish bo‘yicha raqobatlashuvchi xususiy tadqiqotni amalga oshirdi. Tadqiqot uchun 10 baravar kamroq mablag‘ kerak bo‘ldi va u 454 hamda Illumina kabi yangi eksperimental sekvenirlash strategiyalarining rivojlanishini tezlashtirdi. DNKni sekvenirlash narxi bir necha darajaga arzonlashdi; natijada ochiq ma’lumotlar bazalaridagi ketma-ketliklar soni nihoyatda ko‘paydi. Biologik ma’lumotlarni saqlash va tez qayta ishlash usullarini ishlab chiqish zarurati paydo bo‘ldi. 2005-yilda Genom standartlari konsorsiumi tashkil etilib, genom ketma-ketligini e’lon qilish uchun zarur bo‘lgan eng kam ma’lumotni belgilaydigan talablar qabul qilindi. Genomni o‘rganish texnologiyalarini rivojlantirishdan maqsad bitta genomni o‘qish narxini taxminan 100$ gacha tushirishdir. Bu xarajatlarni sezilarli kamaytirib, bunday jarayonlarni kundalik hayotga joriy etishga yordam beradi.
Maqsadlar
Bioinformatikaning bosh maqsadi — biologik jarayonlarni tushunishga yordam berish. U boshqa yondashuvlardan shu maqsad yo‘lida intensiv hisoblash usullarini yaratish va qo‘llashga e’tibor qaratishi bilan farq qiladi. Bunday usullarga andozalarni tanib olish, ma’lumotlarni intellektual tahlil qilish (data mining), mashinaviy o‘rganish algoritmlari va biologik ma’lumotlarni vizuallashtirish kiradi. Tadqiqotchilarning asosiy sa’y-harakatlari ketma-ketliklarni tekislash, genlarni aniqlash (DNKning gen kodlaydigan qismlarini qidirish), genomni o‘qish, dori vositalarini loyihalash va ishlab chiqish, oqsil tuzilishlarini tekislash, oqsil tuzilishini bashorat qilish, gen ekspressiyasi va «oqsil–oqsil» o‘zaro ta’sirlarini bashorat qilish, genom bo‘ylab assotsiatsiyalarni qidirish hamda evolyutsiyani modellashtirishga qaratilgan.
Bugungi bioinformatika biologik ma’lumotlarni boshqarish va tahlil qilishda yuzaga keladigan amaliy hamda nazariy muammolarni hal etish uchun ma’lumotlar bazalari, algoritmlar, hisoblash va statistik usullar hamda nazariyalarni yaratish va takomillashtirishni nazarda tutadi.
Asosiy tadqiqot yo‘nalishlari
Genetik ketma-ketliklarni tahlil qilish

Aynan 1977-yilda birinchi marta sekvenirlangan bakteriofag Phi-X174[inglizcha], genomining DNK ketma-ketligi aniqlanganidan buyon tobora ko‘proq organizmlarning DNK ketma-ketliklari o‘qilib, ma’lumotlar bazalarida saqlana boshlandi. Bu ma’lumotlar oqsillar va boshqaruvchi hududlar ketma-ketligini aniqlashda ishlatiladi. Bir yoki turli turlar genlarini taqqoslash oqsillar funksiyalarining o‘xshashligini yoxud turlar o‘rtasidagi qarindoshlik munosabatlarini ko‘rsatishi mumkin (shu yo‘l bilan filogenetik daraxtlar tuziladi). Ma’lumotlar hajmi oshgani sari ketma-ketliklarni qo‘lda tahlil qilish allaqachon imkonsiz bo‘lib qoldi. Hozir minglab organizmlarning genomlari ichida milliardlab juft nukleotidlar orasidan izlash uchun kompyuter dasturlari ishlatiladi. Dasturlar turli turlar genomidagi o‘xshash DNK ketma-ketliklarini aniq moslashtirishi (tekislashi) mumkin. Bunday ketma-ketliklar ko‘pincha o‘xshash vazifani bajaradi; ularning farqlari alohida nukleotidlarning almashishi, nukleotidlar qo‘shilishi yoki tushib qolishi (delesiya) kabi kichik mutatsiyalar natijasida paydo bo‘ladi. Bunday tekislashning bir turi sekvenirlash jarayonining o‘zida ham qo‘llaniladi. «Fragmentlarga ajratib sekvenirlash» usuli (masalan, birinchi bakteriya genomini sekvenirlashda Genetik tadqiqotlar instituti[inglizcha] tomonidan aynan Haemophilus influenzae uchun qo‘llanilgan) butun nukleotid ketma-ketligi o‘rniga DNKning qisqa fragmentlari (har biri taxminan 600—800 ta nukleotiddan iborat) ketma-ketligini beradi. Fragmentlarning uchlari bir-birini qoplaydi va ular to‘g‘ri birlashtirilsa, to‘liq genom hosil bo‘ladi. Bu usul sekvenirlash natijalarini tez beradi, ammo fragmentlarni yig‘ish katta genomlar uchun juda murakkab masala bo‘lishi mumkin. Inson genomini o‘qish loyihasida yig‘ish jarayoni bir necha oylik kompyuter vaqtini talab qilgan. Hozir bu usul deyarli barcha genomlar uchun qo‘llaniladi va genom yig‘ish algoritmlari hozirgi bioinformatikaning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi.
Ketma-ketliklarni kompyuterda tahlil qilishning yana bir qo‘llanilishi genomdagi genlar va boshqaruvchi ketma-ketliklarni avtomatik qidirishdir. Genomdagi hamma nukleotidlar ham oqsil ketma-ketliklarini belgilamaydi. Masalan, yuqori organizmlar genomidagi DNKning katta qismlari oqsil kodlamasligi aniq va ularning funksional roli noma’lum. Genomning oqsil kodlaydigan hududlarini aniqlash algoritmlarini ishlab chiqish zamonaviy bioinformatikaning muhim vazifasidir.
Bioinformatika genomika va proteomika loyihalarini bog‘lashga, masalan, DNK ketma-ketligidan oqsillarni aniqlash uchun foydalanishga yordam beradi.
Genomlarni annotatsiya qilish
Mazkur sohada, ya’ni genomikada annotatsiya — DNK ketma-ketligidagi genlar va boshqa obyektlarni belgilash jarayonidir. Genomlarni annotatsiya qiluvchi birinchi dasturiy tizim genomlarni tahlil qilishga mo‘ljallab 1995-yilda Ouen Uayt[inglizcha] tomonidan yaratilgan. U (inglizcha The Institute for Genomic Research) Genom tadqiqotlari instituti jamoasida ishlagan. Bu jamoa erkin yashovchi organizmlardan biri — Haemophilus influenzae bakteriyasining birinchi to‘liq o‘qilgan genomini sekvenirlagan va tahlil qilgan. Doktor Uayt genlarni (ma’lum bir polipeptid yoki funksional RNK ketma-ketligini belgilaydigan DNK qismlarini), transport RNKni (tRNK) hamda DNKdagi boshqa obyektlarni topish tizimini yaratdi va bu genlarning vazifalarini birinchi bo‘lib belgiladi. Zamonaviy genom annotatsiyasi tizimlarining aksariyati ham shunga o‘xshash ishlaydi, ammo genom DNKsini tahlil qilish uchun mo‘ljallangan GeneMark[inglizcha] kabi dasturlar, xususan Haemophilus influenzae bakteriyasidagi oqsil kodlaydigan genlarni aniqlashga xizmat qiladigan vositalar doimiy ravishda o‘zgartirilib, takomillashtirilmoqda.
Hisoblash evolyutsion biologiyasi
Evolyutsion biologiya turli turlarning kelib chiqishi, paydo bo‘lishi va vaqt o‘tishi bilan rivojlanishini o‘rganadi. Informatika evolyutsion biologlarga bir necha yo‘nalishda yordam beradi:
- ko‘plab organizmlarning evolyutsiyasini ularning DNKsidagi o‘zgarishlarni o‘lchab o‘rganish; bunda faqat tashqi tuzilish yoki fiziologiya belgilariga tayanib qolinmaydi;;
- butun genomlarni taqqoslash (qarang: BLAST); bu genlarning ko‘payib nusxalanishi, ya’ni genlar duplikatsiyasi, genlarning gorizontal uzatilishi kabi murakkabroq evolyutsion hodisalarni o‘rganish va bakteriyalarning ixtisoslashuv omillarini bashorat qilish imkonini beradi;
- tizimning vaqt o‘tishi bilan qanday harakat qilishini bashorat qilish uchun populyatsiyalarning kompyuter modellarini yaratish;
- ko‘p sonli turlar haqida ma’lumot beruvchi ilmiy nashrlarning paydo bo‘lishini kuzatib borish.
Quyidagi yo‘nalish kompyuter fanlarida mavjud bo‘lib, unda genetik algoritmlar qo‘llaniladi; u ko‘pincha hisoblash evolyutsion biologiyasi bilan chalkashtiriladi, biroq bu ikki soha doimo ham o‘zaro bog‘liq emas. Bu yo‘nalishda algoritm va hisoblashlarni takomillashtirish uchun maxsus dasturiy ta’minot qo‘llaniladi; u evolyutsiya tamoyillariga asoslanadi, jumladan, replikatsiya, diversifikatsiyaning rekombinatsiya yoki mutatsiyalar orqali yuz berishi hamda tabiiy tanlanish sharoitida yashab qolish.
Biologik xilma-xillikni baholash
Biologik xilma-xillik ma’lum bir ekotizimda yashovchi barcha turlarning umumiy genetik majmui sifatida ta’riflanishi mumkin. Bu ekotizim tashlandiq shaxtadagi bioplyonka, bir tomchi dengiz suvi, bir hovuch tuproq yoki butun biosfera — Yer sayyorasi ham bo‘lishi mumkin. Turlarning nomlari, tavsiflari, tarqalish hududlari va genetik ma’lumotlarini yig‘ish uchun ma’lumotlar bazalaridan foydalaniladi. Maxsus dasturlar axborotni qidirish, vizuallashtirish, tahlil qilish va, eng muhimi, uni boshqa odamlarga yetkazish uchun qo‘llaniladi. Kompyuter simulyatorlari populyatsiyalar dinamikasini modellashtiradi yoki agronomiyada yetishtiriladigan ekinlarning umumiy genetik holatini hisoblab beradi. Bu sohaning eng muhim imkoniyatlaridan biri — yo‘qolib borayotgan butun turlarning DNK ketma-ketliklari yoki to‘liq genomlarini tahlil qilishdir. Bu tabiatning genetik tajribasi natijalarini kompyuterda saqlab qolish va, ehtimol, mazkur turlar butunlay yo‘q bo‘lib ketsa ham, ulardan kelajakda yana foydalanish imkonini beradi.
Ko‘pincha bioinformatika doirasidan biologik xilma-xillikning boshqa tarkibiy qismlari — taksonlar (avvalo, turlar) va ekotizimlarni baholash usullari chetda qoladi. Hozir taksonlarga oid bioinformatik usullarning matematik asoslari fenetika yoki sonli taksonomiya deb ataladigan ilmiy yo‘nalishda ko‘rib chiqiladi. Ekotizimlar tuzilishini tahlil qilish esa tizimli ekologiya va biotsenometriya yo‘nalishlarida amalga oshiriladi.
Asosiy bioinformatika dasturlari
- ACT (Artemis Comparison Tool) — genom tahlili
- Arlequin — populyatsion-genetik ma’lumotlarni tahlil qilish
- Bioconductor — bioinformatika tadqiqotlariga mo‘ljallangan ko‘plab alohida paketlarni taqdim etuvchi yirik FLOSS loyihasi bo‘lib, uning dasturlari R tilida yozilgan.
- BioEdit — nukleotid va aminokislota ketma-ketliklarini ko‘p martalik tekislash muharriri
- BioNumerics — tijorat asosidagi universal dasturiy paket
- BLAST — qarindosh ketma-ketliklarni qidirish — nukleotid va aminokislota ketma-ketliklari ma’lumotlar bazasida
- Clustal — bir nechta ketma-ketlikni tekislash (nukleotid va aminokislota ketma-ketliklari)
- DnaSP — DNK ketma-ketliklari polimorfizmini tahlil qilish
- FigTree — filogenetik daraxtlar muharriri
- Genepop — populyatsion-genetik tahlil
- Genetix — populyatsion-genetik tahlil (dastur faqat fransuz tilida mavjud)
- JalView — nukleotid va aminokislota ketma-ketliklarini ko‘p martalik tekislash muharriri
- MacClade — ma’lumotlarni interaktiv evolyutsion tahlil qilish uchun tijorat dasturi
- MEGA — molekulyar-evolyutsion genetik tahlil
- Mesquite — Java tilida yozilgan qiyosiy biologiya dasturi
- Muscle — nukleotid va aminokislota ketma-ketliklarini ko‘p martalik taqqoslash. Quyidagi dasturga nisbatan tezroq va aniqroq ishlaydi: ClustalW
- PAUP — parsimoniyaga (va boshqa usullarga) asoslangan filogenetik tahlil
- PHYLIP — filogenetik dasturlar paketi
- Phylo_win — filogenetik tahlil. Dastur grafik interfeysga ega.
- PopGene — populyatsiyalarning genetik xilma-xilligini tahlil qilish
- Populations — populyatsion-genetik tahlil
- PSI Protein Classifier — quyidagi dasturdan olingan natijalarni umumlashtirish: PSI-BLAST
- Seaview — filogenetik tahlil (grafik interfeysli)
- Sequin — ketma-ketliklarni quyidagi ma’lumotlar bazalariga topshirish: GenBank, EMBL, DDBJ
- SPAdes — bakteriya genomlarini yig‘ish dasturi
- SplitsTree — filogenetik daraxtlarni tuzish dasturi
- T-Coffee — bir nechta ketma-ketlikni progressiv tekislash (nukleotid va aminokislota ketma-ketliklari). Quyidagi dasturlarga qaraganda sezgirroq: ClustalW/ClustalX.
- UGENE — rus tilidagi erkin dasturiy vosita; nukleotid va aminokislota ketma-ketliklarini ko‘p martalik tekislash, filogenetik tahlil, annotatsiya qilish va ma’lumotlar bazalari bilan ishlash imkonini beradi.
- Velvet — genomlarni yig‘ish dasturi
- ZENBU — natijalarni umumlashtirish
Strukturaviy bioinformatika
Strukturaviy bioinformatika oqsillarning fazoviy tuzilishini bashorat qilish algoritmlari va dasturlarini ishlab chiqishni qamrab oladi. Strukturaviy bioinformatikadagi tadqiqot mavzulari:
- Makromolekulalarni rentgenostrukturaviy tahlil qilish (RSA)
- RSA ma’lumotlari asosida yaratilgan makromolekula modelining sifat ko‘rsatkichlari
- Makromolekula sirtini hisoblash algoritmlari
- Oqsil molekulasining gidrofob yadrosini aniqlash algoritmlari
- Oqsillarning strukturaviy domenlarini aniqlash algoritmlari
- Oqsil tuzilmalarini fazoviy tekislash usullari
- SCOP va CATH domenlarining strukturaviy tasniflari
- Molekulyar dinamika
Adabiyotlar
- Jonatan Pevsner (2013). Bioinformatika va funksional genomika (Bioinformatics and Functional Genomics)
- Jan-Mishel Klaveri, Ph.D. (2007). Boshlovchilar uchun bioinformatika (Bioinformatics For Dummies). 2-nashr.
- R. Durbin, Sh. Eddi, A. Krog, G. Mitchison. «Biologik ketma-ketliklarni tahlil qilish». — Moskva–Ijevsk: «Muntazam va xaotik dinamika» ilmiy-tadqiqot markazi, 2006. — 480 bet. — ISBN 5-93972-559-7
- M. Borodovskiy, S. Yekisheva. «Biologik ketma-ketliklarni tahlil qilishga oid masalalar va yechimlar». — Moskva–Ijevsk: «Muntazam va xaotik dinamika» ilmiy-tadqiqot markazi, 2008. — 420 bet. — ISBN 978-5-93972-644-3
- J. Setubal, J. Meydanis. «Hisoblash molekulyar biologiyasiga kirish». — Moskva–Ijevsk: «Muntazam va xaotik dinamika» ilmiy-tadqiqot markazi, 2007. — 420 bet. — ISBN 978-5-93972-623-8
- V. A. Talanov, Peptid zanjirlari sintezining matematik modellari va genetik matnlarni dekodlashda graflar nazariyasi usullari
Havolalar
- Bioinformatika. «Fan» rukni. TASS. — Mavzuga oid barcha so‘nggi yangiliklarni o‘qish. Murojaat qilingan sana: 7-avgust 2023-yil. Arxivlangan 7-avgust 2023-yil.