





Shakar — shirin ta’mli, keng tarqalgan oziq-ovqat mahsuloti. Uning asosini saxaroza tashkil etadi, biroq mahsulot tarkibida boshqa aralashmalar ham bo‘lishi mumkin. Oq shakarda ularning miqdori 0,25 % gacha, rafinad shakarda esa 0,1 % gacha bo‘lishiga ruxsat etiladi.
Shakar ishlab chiqarish uchun xomashyo — tarkibida shakar bo‘lgan o‘simliklar (qand lavlagi va shakarqamish).
Shakarlar — quyi molekulyar massali uglevodlar (mono- va oligosaxaridlar) bilan bir xil tushunchadir. Ulardan ayrimlari shirin ta’mga ega.
«Shakar» so‘zi qadimgi hind tilidan kelib chiqqan, chunki shakarning vatani — Hindiston (qad. hind. शर्करः (IAST: śarkaraḥ) — «qum donasi, shag‘al, shakar»); rus tiliga bu so‘z yunon. σάκχαρον (saxaron).
Shakar tarixi
Qadimgi davr va o‘rta asrlar
Aynan Yevropada shakar rimliklarga ham ma’lum bo‘lgan. Jigarrang shakar donachalari shakarqamish sharbatidan olinib, Hindistondan Yevropaga olib kelingan. Misr — Rim imperiyasining viloyati — Hindiston bilan savdoda vositachilik qilgan.
Nearx — Aleksandr Makedonskiyning admirali — Aleksandr boshchiligidagi Hindiston yurishida qatnashgani tufayli miloddan avvalgi 325-yilda shakar haqida bilib olgan va uni tasvirlagan.
Yunon tabibi Pedaniy Dioskorid milodiy I asrda o‘zining «De Materia Medica» tibbiy risolasida shakarni tavsiflagan. Rimlik Katta Pliniy ham o‘zining «Tabiiy tarix» asarida shunga o‘xshash ta’rifni keltiradi:
Shakar Arabistonda ham tayyorlanadi, ammo hind shakari yaxshiroq. Bu qamishda uchraydigan, smoladek oq va tish orasida g‘ijirlaydigan asalning bir turidir. U o‘rmon yong‘og‘idek kattalikdagi bo‘laklar shaklida sotiladi. Shakar faqat tibbiy maqsadlarda ishlatiladi.
Keyinchalik shakarqamish Sitsiliya va Janubiy Ispaniyada ham paydo bo‘lgan, biroq Rim imperiyasi qulagach, bu an’ana yo‘qolgan.
Salibchilar yurishlaridan keyin Yevropaga shakar olib kelgan. Ular Muqaddas zaminda «shirin tuz» ortilgan karvonlarni uchratishgan. XII asr boshlarida Venetsiya bir necha qishloqni qo‘lga kiritgan; ular Sur yaqinida joylashgan edi. Venetsiya u yerlarda Yevropaga eksport qilish uchun shakar ishlab chiqaruvchi xo‘jaliklar tashkil etgan. Shakar ilgari mavjud yagona shirinlashtiruvchi vosita bo‘lgan asalga qo‘shimcha tarzida ishlatila boshlagan. Salib yurishlari davri yilnomachisi Vilgelm (Giyom) Tirlik XII asr oxirida shakar «inson manfaati va salomatligi uchun juda zarur» ekanini yozgan. XV asrda Venetsiya Yevropada shakarni qayta ishlash va tarqatishning asosiy markazi bo‘lgan.
Yevropada
Dastlab shakar olish uchun shakarqamish poyalari ishlatilgan. Bu o‘simlik yovvoyi holda Hindistonda o‘sgan. Yevropada qamish shakari miloddan avvalgi davrlardayoq dorivor vosita sifatida ma’lum edi. IX asrda arablar hukmronligi davrida shakarqamish yetishtirish Misr, Sitsiliya va Janubiy Ispaniyada rivojlangan. X asr oxirida Venetsiyada konussimon shakar kallalari tayyorlana boshlagan, ammo Yevropada shakarning keng ommalashuviga asosiy turtki salib yurishlari bo‘lgan.
1493-yilda Kolumb shakarqamishni Kanar orollaridan Santo-Domingoga (Gaiti) olib kelgan. Shundan so‘ng uni Vest-Indiyada va Markaziy Amerikada yetishtirish jadal rivojlangan. Mustamlakalardan keltiriladigan shakar Yevropaning umumiy ehtiyojini qoplay boshlagan, u yerda XVI asrdan boshlab shakarni tozalash uchun rafinad zavodlari paydo bo‘lgan.
Flamand xaritashunosi Abraham Orteliy 1572-yilda shunday yozgan: «Bir zamonlar shakarni faqat bemorlar uchun asrab qo‘yadigan dorixona egalaridan olish mumkin edi; hozir esa uni hamma joyda iste’mol qilishadi. Ilgari dori bo‘lgan narsa oddiy oziq-ovqatga aylandi».
Shunga qaramay, shakar XIX asrgacha uzoq vaqt hashamat mahsuloti bo‘lib qolgan. Hozirgi dunyoda iste’mol qilinadigan shakarning katta qismi shakarqamishdan olinadi.
1747-yilda Andreas Marggraf o‘z ilmiy kuzatuvlarini Berlin fanlar akademiyasi to‘plamida e’lon qilgan. Ularda shakarni ildizmevadan ajratib olish imkoniyati bayon qilingan. Bu ildizmeva — lavlagi (Beta vulgaris) — bo‘lib, tadqiqotchi shakar olish tartibini ham ko‘rsatgan. Uning asosiy jihatlari hozirgacha saqlanib qolgan. Lavlagidan shakar oladigan birinchi zavodni Marggrafning shogirdi Axard tashkil etgan. Biroq dastlabki sanoat tajribalari muvaffaqiyatsiz kechgan; lavlagi shakari ishlab chiqarish 1806-yilda Napoleon tomonidan mustahkam asosga qo‘yilgan (qand lavlagi yetishtirish uchun yer ajratish, zavodlar huzurida maktablar ochish, mukofotlar berish). Napoleon buni kontinental tizimni qo‘llab-quvvatlash va tashqi shakar importiga qaramlikni kamaytirish vositasi deb bilgan; asosiy import manbai esa Britaniya imperiyasi.
Mustamlakalardan keltirilgan qamish shakarining yuqori narxi (kilogrammi taxminan 8 frank) mahalliy shakar ishlab chiqarishni foydali qilgan. Fransiyada ishlab chiqarishga kiritilgan takomillashtirishlar (qirg‘ichlar, gidravlik presslar, suyak ko‘miri orqali filtrlash, sharbatni bug‘ yordamida isitish va quyuqlashtirish) sohaning tez rivojlanishiga olib kelgan: 1828-yilda Fransiyada 103 ta zavod ishlab, yiliga 5 ming tonnagacha shakar ishlab chiqargan. Fransiyada yaratilgan texnologiya keyinchalik Germaniya va Yevropaning boshqa mamlakatlariga tarqalgan.
Rossiyada
Hozirgi Rossiya hududida shakar tarixi taxminan XI—XII asrlardan boshlanadi. Shakar ilk bor olib kelinganida undan faqat zodagonlar foydalanishi mumkin edi. Rossiyadagi birinchi «shakar palatasi» Pyotr I tomonidan XVIII asr boshlarida ochilgan, shakar uchun xomashyo esa chetdan keltirilgan. 1809-yilda mahalliy xomashyodan shakar ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yila boshlagan. Bu xomashyo — qand lavlagi.
1799-yilda Moskva universitetining farmatsevtik kimyo va farmatsiya professori Iogann Yakov Bindgeym shakar olish usulini ishlab chiqqan. Buning uchun oq lavlagi dan foydalanishni taklif qilgan va shakar zavodlari qurish rejasini taqdim etgan. U «Rossiyada, ayniqsa, lavlagidan uy sharoitida shakar tayyorlashga oid tajriba va kuzatishlar» maqolasida shakar ishlab chiqarishning asosiy bosqichlarini tavsiflagan.
1799–1801-yillarda Yakov Stepanovich Yesipov lavlagidan sanoat sharoitida shakar olish texnologiyasini ishlab chiqqan. U lavlagi sharbatini ohak bilan tozalash usulidan birinchi bo‘lib foydalangan; bu usul hozir ham qo‘llanadi.

Rossiyada lavlagi sharbatini asosan spirt ishlab chiqarish uchun qayta ishlagan dastlabki zavodga hamkorlar — general-mayor Ye. I. Blankenagel va Ya. S. Yesipov 1802-yilda Tula guberniyasida asos solgan. Keyinchalik shakar zavodini I. A. Malsov 1809-yilda qurgan. Rossiyada lavlagi shakari ishlab chiqarishning keyingi rivojiga Bobrinskiylar graflari oilasi katta hissa qo‘shgan. 1897-yilda Rossiyada 236 ta zavod bo‘lib, ularning ishlab chiqarish quvvati 45 million pud ni yiliga tashkil etgan.
Jigarrang shakar

Jigarrang shakar — qamishdan olingan tozalanmagan shakar.
Jigarrang shakar tabiiy hid va rangga ega qamish melassasi bilan qoplangan saxaroza kristallaridan iborat. U shakar siropini maxsus texnologiya asosida qaynatib quyuqlashtirish orqali ishlab chiqariladi. Jigarrang shakarning ko‘plab turlari mavjud bo‘lib, ular asosan tarkibidagi qiyom — melassa miqdori bilan farqlanadi.
To‘q rangli qamish shakari och ranglisiga qaraganda to‘qroq tusli va melassaning hidi kuchliroq bo‘ladi. Ba’zan jigarrang shakar «choy» yoki «qahva» shakari deb ataladi. Ishlab chiqaruvchi va sotuvchilar jigarrang shakarni qimmat, yuqori toifali, ekologik toza tanqis va tansiq mahsulot sifatida taqdim etishadi. Biroq dietologlarning ta’kidlashicha, tozalanmagan shakar tarkibida nomaqbul, hatto zararli aralashmalar bo‘lishi mumkin, kaloriyaliligi esa oddiy shakarnikiga deyarli teng.
Tashqi ko‘rinishidan lavlagi yoki qamishdan ishlab chiqariladigan maydalangan utfel (shakar ishlab chiqarishdagi oraliq mahsulot) ham jigarrang shakarga o‘xshaydi. U shirin ta’mli bo‘lib, qiyom va melassaning kuchli hidiga ega.
Bozorda soxta jigarrang shakar ham uchraydi: uni rafinad shakarga jigarrang bo‘yoq qo‘shish orqali tayyorlashlari mumkin.
Xomashyosiga ko‘ra shakar turlari
Qamish shakari

Shakarqamish — ko‘p yillik o‘t o‘simlik bo‘lib, tropik va subtropik hududlarda yetishtiriladi. Uni yetishtirish uchun o‘suv davrida yetarli yog‘in bo‘ladigan iliq iqlim zarur; shunda o‘simlik o‘sish salohiyatidan to‘liq foydalanadi. Hosil mexanizatsiya yordamida yoki qo‘lda yig‘iladi, poyalar bo‘laklarga kesilib, tezda qayta ishlash zavodiga yetkaziladi. Zavodda xomashyo maydalanib, sharbat suv bilan ajratib olinadi yoki shakar diffuziya yo‘li bilan ajratiladi. Keyin sharbat so‘ndirilgan ohak yordamida tozalanadi (defekatsiya) va fermentlar faolligini to‘xtatish uchun isitiladi. Hosil bo‘lgan suyuq sirop bir qator bug‘latkichlardan o‘tkaziladi, so‘ng qolgan suv vakuum apparatida chiqarib yuboriladi. Shundan keyin o‘ta to‘yingan eritmadan saxaroza kristallari ajralib chiqadi.
Qiyom shakar ishlab chiqarish jarayonining qo‘shimcha mahsulotidir. Poyaning bagassa (tolali qoldiq) deb ataladigan tolalari shakar ajratib olish jarayonini energiya bilan ta’minlash uchun yoqiladi. Utfel (xom shakar) kristallari ustida yopishqoq jigarrang qatlam bo‘lib, ularni shu holicha iste’mol qilish yoki oltingugurt dioksidi yoki karbonat kislotasi (saturatsiya jarayoni) bilan oqartirish mumkin.
Lavlagi shakari

Qand lavlagi (Beta vulgaris) — ikki yillik o‘simlik bo‘lib, uning etli ildizmevasi birinchi yilda shakllanadi. U yog‘ingarchiligi o‘rtacha bo‘lgan mo‘tadil iqlimli hududlarda yetishtiriladi va unumdor tuproq talab qiladi. Hosil kuzda yig‘ib olinadi, barglari va yopishgan tuprog‘i tozalanadi. Ildizmevalar saxarozani yo‘qotmasdan bir necha hafta saqlanishi mumkin. So‘ng ular qayta ishlash zavodiga yuboriladi. U yerda lavlagi yuviladi, kesiladi va shakar siropini olish uchun diffuziya apparatlariga beriladi. Diffuziya apparatlaridan chiqqan sharbat o‘lchagich idishlardan o‘tadi, so‘ng uni et qismlaridan ajratish uchun yog‘och qirindisi yoki dag‘al matodan yasalgan filtrlar yoxud metall elaklardan o‘tkazishadi. Keyin sharbat +60 °C gacha reshoferlarda — ichidagi quvurlardan sharbat, quvurlar orasidan esa bug‘ o‘tadigan qozonlarda isitiladi. Shundan so‘ng sharbat defekator(lar)ga uzatilib, bir necha marta ohak yordamida (defekatsiya jarayoni), so‘ng karbonat angidrid gazi bilan (saturatsiya jarayoni) tozalanadi.
Defekatsiya va saturatsiya jarayonlarida ohak qizdirilganda kuchsiz organik asoslarni cho‘ktiradi va ikki asosli organik kislotalar bilan erimaydigan kalsiy tuzlarini hosil qiladi, invertlangan shakarni parchalaydi, legumin oqsillari bilan erimaydigan birikmalar hosil qiladi. Nihoyat, ohakning ortiqcha qismi sharbatdagi muallaq zarrachalarni ham cho‘ktiradi. Bunda organik kislota tuzlaridan ajralib chiqqan ishqoriy asoslar saxaroza bilan reaksiyaga kirishib, ishqoriy saxaratlar hosil qiladi; ortiqcha ohak esa kalsiy saxaratni hosil qiladi. Shu bilan birga, azotli moddalar qisman parchalanib, ammiak ajralib chiqadi. Keyingi bosqichda defekatsiyadan o‘tgan sharbat karbonat angidrid bilan ishlanadi. Bunda asosiy maqsad ortiqcha ohakni kalsiy karbonat holida cho‘ktirish, sharbatni yanada tiniqlashtirish va rangsizlantirish, shuningdek, ishqoriy va kalsiy saxaratlarni parchalashdir. Sharbat mikroorganizmlar ta’sirida parchalanmasligi uchun saturatsiya sharbatning ma’lum ishqoriylik darajasida to‘xtatiladi (ishqoriylikning bir qismi ishqoriy metallarning karbonat tuzlariga bog‘liq). Bundan tashqari, ohak va karbonat kislotasi o‘rnini bosadigan sharbatni tozalashning ko‘plab vosita va usullari taklif qilingan, biroq ular amaliyotda qo‘llanilmagan.
Ushbu usullar bilan tozalangan sharbat aralashmalardan shu qadar xoli bo‘ladiki, uni oddiy bug‘latish orqali quyuqlashtirib, qaynatilgan massadan shakar kristallari ajraladigan konsentratsiyaga yetkazish mumkin.
Quyuqlashtirilgan sharbat yoki sirop utfel (nem. Hutfüllmasse) deb ataladi. U filtrlangach, vakuum apparatlarida yakuniy quyuqlashtirishdan o‘tkaziladi. Shakar kristallari qiyomdan sentrifugalar yordamida ajratiladi. Bunda yangi olingan utfel sentrifuganing aylanayotgan barabaniga beriladi (issiq holda oqartirish) yoki avval sovitiladi (sovuq holda oqartirish). Sovitilganda utfel qattiq massaga aylanadi; sentrifuga bir tekis yuklanishi uchun uni bir jinsli holga keltirish zarur. Buning uchun utfel aralashtirgichlardan foydalaniladi. Utfel bilan to‘ldirilgan sentrifuga barabani to‘rli devorlari orqali qiyomni (birinchi oqimni) chiqaradi, shakar kristallari esa ichida qoladi. Kristallar avval kler (shakar eritmasi) yoki bevosita bug‘ bilan yuvilib, sirtidagi qiyomdan tozalanadi; oqib tushadigan bu suyuqlik odatda alohida yig‘iladi (ikkinchi oqim). Oqartirish yakunlangach, «oq shakar» yoki «birinchi mahsulot» deb ataladigan kristallar sentrifugadan chiqarib olinadi va ulardan issiq havo oqimi o‘tadigan aylanuvchi silindrlarda quritiladi. Issiq holda oqartirishda 100 qism utfeldan 50 qismgacha birinchi mahsulot, sovuq holda esa 53–55 qismgacha, biroq biroz kamroq toza mahsulot olinadi. Oq shakar tarkibida 99,0–99,8 % shakar bo‘ladi.
Birinchi mahsulotdan ajralgan suyuqliklar qayta ishlanib, qiyomdan ajratiladi. Shu tariqa 90-95 % shakar tutgan ikkinchi mahsulot yoki birinchi sariq shakar olinadi. Ikkinchi mahsulotdan ajralgan qiyom qayta ishlanganda shakar miqdori 85 % dan 90 % gacha bo‘lgan uchinchi mahsulot (ikkinchi sariq shakar) hosil bo‘ladi. Odatda uchinchi mahsulot kristallari ajratilgach, tarkibida shakar bo‘lmagan moddalar shu qadar ko‘p qiyom qoladiki, uni qora yoki yem-xashak qiyomi deb atashadi. U ko‘p miqdorda spirt ishlab chiqarishda xomashyo va chorva uchun ozuqa sifatida ishlatiladi.
Zarang shakari
- Shuningdek qarang: Zarang siropi
Zarang shakari — an’anaviy mahalliy shakar bo‘lib, u Kanadaning sharqiy viloyatlarida XVII asrdan buyon shakar zarangi shirasidan olinadi. Buning uchun fevral va mart oylarida daraxt tanasi teshiladi, teshiklardan tarkibida 3 % gacha shakar bo‘lgan shira oqa boshlaydi. Shira oqishi bir necha hafta davom etadi, shu sabab har bir daraxtdan katta miqdorda shira olish mumkin. Shira bug‘latilib, «zarang siropi» olinadi, so‘ng undan shakar ajratib olinadi (har bir daraxtdan yiliga 3–6 funtgacha ). Mahalliy aholi undan oddiy qamish shakari o‘rnida foydalanadi. Zarang siropi sanoati 1989-yilda zarang siropi sanoati 100 million dollardan ortiq foyda keltirgan.
Palma shakari
Palma shakari yoki yagre — qadimdan turli hududlarda ishlab chiqariladigan shakar, jumladan, Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda, Molukka orollari da hamda Hind okeani ning ko‘plab orollarida turli palma turlarining yosh to‘pgullarida qilingan kesiklardan ko‘p miqdorda oqib chiqadigan shirin shiradan olinadigan shakar. Hindistonning Koromandel sohillarida, Maldiv va Molukka orollarida, qisman Shri-Lanka da u asosan kokos palmasi shirasidan (ya’ni kokos shakari) olinadi. Bitta kokos palmasi yiliga 250 kg dan ko‘proq, tarkibida 20 % gacha saxaroza bo‘lgan shira berishi mumkin. Daraxtlarga jiddiy zarar yetkazmasdan to‘g‘ri foydalanilsa, ko‘p yillar davomida yaxshi hosil olish mumkin. Palma shirasini bug‘latib olingan shakar kokos yong‘og‘i po‘stlog‘ida qoliplanib, bozorda yumaloq non shaklida sotiladi. U asosan ishlab chiqarilgan hududning o‘zida iste’mol qilinadi. Palma shakari, shuningdek, xurmo palmasi, , arenga va boshqa palma turlaridan ham olinadi.
Jo‘xori shakari
Poyasidan shakar olinadigan shakar jo‘xorisi (Sorghum saccharatum (L.) Pers.) qadim zamonlardan beri Xitoyda keng qo‘llanilgan. Keyinchalik bu usul AQSHdagi shimoliy shtatlarda fuqarolar urushi davrida tarqalgan. O‘sha paytda Angliya dengiz orqali qamish shakari olib kelinishini to‘sib qo‘ygan edi. Ammo jo‘xori shakari keng tarqalmagan, chunki jo‘xori shakar olish uchun qulay xomashyo sifatida kutilgan natijani bermagan. Buning sababi shundaki, jo‘xori sharbati saxarozaga juda boy bo‘lsa-da, tarkibidagi mineral tuzlar, yelimsimon moddalar va invertlangan shakar miqdori ko‘pligi sababli sof saxarozani ajratib olish ancha qiyin. Shuning uchun toza kristall shakar unumi juda kam. Jo‘xoridan shakar olishda, jumladan, diffuziya usuli ham qo‘llanadi. Maydalangan jo‘xori tarkibida 5-11 % oddiy va 1-9 % invertlangan shakar mavjud. Bir utfel tarkibi, masalan, quyidagicha bo‘lgan: saxaroza — 53,5 %, invertlangan shakar — 13,6 %, organik moddalar (shakar bo‘lmagan) — 5,1 %, kul — 4,7 % va suv — 23,1 %. Jo‘xori spirt ishlab chiqarishda ancha foydaliroq. Shunga qaramay, jo‘xoridan shakar olish qishloq xo‘jaligida istiqbolli bo‘lib qolmoqda, chunki uni boshqa shakarli ekinlarni yetishtirish mumkin bo‘lmagan yoki foydasiz bo‘lgan qurg‘oqchil hududlarda ham ekish mumkin. Shakar jo‘xorisi uchun maxsus mashina yoki alohida agrotexnik usullar ham talab etilmaydi; uni yetishtirishda makkajo‘xori uchun qo‘llanadigan usul va mexanizmlardan foydalanish mumkin..
Shakarning oziqaviy qiymati
Shakar uglevodlar turkumiga kiradi. Kraxmal ham uglevoddir, biroq organizm uni nisbatan sekin o‘zlashtiradi. Saxaroza esa ovqat hazm qilish yo‘lida tezda glyukoza va fruktozaga parchalanadi, so‘ng ular qon oqimiga o‘tadi.
Glyukoza organizmning energiya sarfining yarmidan ko‘prog‘ini ta’minlaydi. Qondagi glyukozaning me’yoriy konsentratsiyasi 80—120 milligramm shakarni 100 millilitr qonda (0,08 dan 0,12 % gacha) tashkil etadi. Glyukoza jigarda juftlashgan glyukuron kislotalarining hosil bo‘lishida qatnashishi tufayli jigarni zaharli moddalardan himoyalovchi to‘siq vazifasini qo‘llab-quvvatlaydi. Ayrim jigar kasalliklari va zaharlanishlarda shakarni og‘iz orqali qabul qilish yoki glyukozani vena ichiga yuborish tavsiya etiladi.
1 choy qoshiq = 4 g shakar = 16 kkal.
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Shakar ishlab chiqarish


Quyidagi shakar turlari ishlab chiqariladi:
- oq shakar;
- bo‘lakli shakar (presslangan yoki qolipga quyilgan);
- shakar kukuni;
- kandis shakari;
- sirop — shakarning suvdagi eritmasi;
- Ilgari shakar konussimon kalla shaklida ham ishlab chiqarilgan.
Jahonda shakar ishlab chiqarish statistikasi
Yevropada aholi jon boshiga o‘rtacha yillik shakar iste’moli: XIX asr o‘rtalari — 2 kg, 1920-yil — 17 kg, 2000-yillar — 37 kg.
2001-yildan 2018-yilgacha dunyoda shakar iste’moli 123,454 million tonnadan 172,441 million tonnagacha oshgan, bu yiliga o‘rtacha 2,01 % o‘sishga teng.
2015-yilda dunyoda 167,5 million tonna shakar ishlab chiqarilgan. Shuning 88 % shakarqamishdan, 12 % esa qand lavlagidan olingan. 2015-yilda shakar ishlab chiqaruvchi beshta eng yirik hudud va mamlakat qatoriga Braziliya, Hindiston, Yevropa Ittifoqi, Tailand va Xitoy kirgan. O‘sha yili shakarning eng yirik eksportchisi Braziliya bo‘lgan, undan keyingi o‘rinlarni Tailand va Hindiston egallagan. Eng yirik importchilar Xitoy, Amerika Qo‘shma Shtatlari va Indoneziya bo‘lgan. Hozirda aholi jon boshiga shakar iste’moli eng yuqori mamlakat Braziliya bo‘lib, undan keyin Avstraliya, Tailand va Yevropa Ittifoqi turadi.
2019-yilda jahon shakar savdosi hajmi 2017 va 2018-yillarga nisbatan kamayib, 57,74 million tonnaga yetgan. Bu 4,43 million tonnaga 2018-yildagidan va 7,80 million tonnaga 2017-yildagidan kam. Bu tendensiya import qiluvchi mamlakatlar shakar eksporti bozorida ortiqcha taklif mavjudligiga ishonayotganini aks ettiradi, deb hisoblanadi.
| Eng yirik shakar ishlab chiqaruvchilar (million tonna) | |||
|---|---|---|---|
| Mamlakat | 2016-yil | ||
| 35,0 | |||
| 27,0 | |||
| 13,8 | |||
| 11,5 | |||
| 9,8 | |||
| 7,4 | |||
| 6,7 | |||
| 6,0 | |||
| 5,2 | |||
| 4,8 | |||
| Mamlakat | 2007/08 | 2008/09 | 2009/10 | 2010/11 | 2011/12 |
|---|---|---|---|---|---|
| 31 600 | 31 850 | 36 400 | 38 350 | 35 750 | |
| 28 630 | 15 950 | 20 637 | 26 650 | 28 300 | |
| 15 614 | 14 014 | 16 687 | 15 090 | 16 740 | |
| 15 898 | 13 317 | 11 429 | 11 199 | 11 840 | |
| 7820 | 7200 | 6930 | 9663 | 10 170 | |
| 7396 | 6833 | 7224 | 7110 | 7153 | |
| 5852 | 5260 | 5115 | 5495 | 5650 | |
| 3200 | 3481 | 3444 | 2996 | 4800 | |
| 4163 | 3512 | 3420 | 3920 | 4220 | |
| 4939 | 4814 | 4700 | 3700 | 4150 | |
| Boshqa mamlakatlar | 38 424 | 37 913 | 37 701 | 37 264 | 39 474 |
| Jami | 163 536 | 144 144 | 153 687 | 161 437 | 168 247 |
| Eng yirik shakar eksportchilari (million tonna) | |||
|---|---|---|---|
| Mamlakat | 2015-yil | ||
| 24,0 | |||
| 7,6 | |||
| 3,1 | |||
| 2,3 | |||
| 2,1 | |||
| 1,4 | |||
| 1,1 | |||
| 0,8 | |||
| 0,7 | |||
| 0,6 | |||
| Eng yirik shakar importchilari (million tonna) | |||
|---|---|---|---|
| Mamlakat | 2015-yil | ||
| 4,8 | |||
| 3,4 | |||
| 3,2 | |||
| 2,6 | |||
| 1,9 | |||
| 1,9 | |||
| 1,8 | |||
| 1,7 | |||
| 1,5 | |||
| 1,1 | |||
Kubik shakldagi shakar
Kubik shakldagi rafinad shakar 1843-yilda Chexiyada ixtiro qilingan. Uning ixtirochisi shveysariyalik Yakov Kristof Rad shakar zavodi boshqaruvchisi bo‘lgan. Zavod joylashgan shahar — Dachitse edi. Zavod joylashgan hududda hozir oppoq shakar kubigini ifodalovchi yodgorlik o‘rnatilgan.
Salomatlikka ta’siri
Shirinlashtirilgan ichimliklarni (jumladan, meva sharbatlari, alkogolsiz ichimliklar, mevali ichimliklar, sport ichimliklari, energetik ichimliklar, sovuq choy va limonadni) haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish metabolik sindrom rivojlanish xavfini oshiradi. Bu sindrom semizlik va 2-tur qandli diabetni ham o‘z ichiga oladi. Ushbu kasalliklar oziq-ovqatning umumiy kaloriyaliligi oshishi hisobiga kattalarda ham, bolalarda ham yuzaga kelishi mumkin. Ovqat va ichimliklar tarkibidagi shakarni haddan ortiq iste’mol qiladigan bolalarda ortiqcha vazn orttirish xavfi yuqori. Ilmiy sharhlar bolalar va kattalar orasida semizlik tarqalishining oldini olish uchun davlat siyosati[ingl.] doirasida sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirishga qaratilishi kerakligini ko‘rsatadi. Kaloriyalilikning ortishidan tashqari, shakarni ko‘p iste’mol qilish semizlikka olib keladigan boshqa mexanizmlar ham bor. Bu mexanizmlar klinik tadqiqotlardagi cheklovlar sababli hali to‘liq tushuntirilmagan, chunki natijalarga maxsus parhez, jismoniy faollik va boshqa nazorat qilinmaydigan omillar, jumladan, kamharakat turmush tarzi.
Uzoq vaqt davomida shakar iste’moli va glyukozaning konsentrlangan eritmalarini vena ichiga yuborish yurak-qon tomir, nerv va ovqat hazm qilish tizimlarining turli kasalliklarida samarali vosita hisoblangan.[manba 1543 kundan beri ko‘rsatilmagan].
So‘nggi yillarda dietologlar ushbu mahsulot iste’molini cheklash zarur deb hisoblay boshlashgan.[manba 1543 kundan beri ko‘rsatilmagan]Keksalikda shakarning ortiqcha iste’moli yog‘ almashinuvini buzishi, qonda xolesterin va glyukoza miqdorini oshirishi, hujayralar faoliyatini izdan chiqarishi mumkin, deb taxmin qilinadi.[manba 1543 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Qondagi xolesterin miqdorining oshishiga oziq-ovqat bilan qabul qilinadigan boshqa shakarlarning turi ham ta’sir qiladi. Bu borada laktoza eng faol bo‘lib, u saxarozadan kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi; saxaroza esa glyukozaga qaraganda giperxolesterinemiyaga ko‘proq sabab bo‘ladi.[manba 1543 kundan beri ko‘rsatilmagan]Qondagi glyukoza konsentratsiyasining oshishi arteriya devorlari o‘tkazuvchanligini o‘zgartirib, unda lipidlar to‘planishi uchun qulay sharoit yaratadi va trombotsitlar[ning o‘zaro yopishishini kuchaytiradi. manba 1543 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti butun umr davomida shakar iste’molini cheklashni tavsiya qiladi. Ratsiondagi qo‘shilgan shakarning kunlik ulushi umumiy kaloriya miqdorining 10 % idan oshmasligi kerak; bu kuniga taxminan 50 grammga teng. Organizm uchun qo‘shimcha foyda olish maqsadida shakar iste’molini kunlik kaloriyaning 5 % igacha kamaytirish zarur. Sog‘liqni saqlash vazirligi ishlab chiqqan oziq-ovqat iste’molining oqilona me’yorlariga ko‘ra, Rossiya aholisiga yiliga 24 kg shakar iste’mol qilish tavsiya etiladi. Bu bir sutkada taxminan 66 gramm.
Dietologlar keksa kishilar, ayniqsa semizlikka moyil bo‘lganlar ratsionida shakar miqdori sutkalik uglevodlarning jami 15 % idan oshmasligini tavsiya etishlari bejiz emas.[manba 1543 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Kardiologlarning ta’kidlashicha, jismoniy mehnat bilan shug‘ullanmaydigan odamlarda shakar hisobiga ovqat kaloriyaliligining oshishi ortiqcha tana vazni va aterosklerozning tez rivojlanishi uchun sharoit yaratadi.[manba 1543 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Bat universiteti (University of Bath) tadqiqotchilari shakarni haddan tashqari ko‘p iste’mol qiladigan odamlarda Alsgeymer kasalligi alomatlarining paydo bo‘lish xavfi yuqoriroq ekanini aniqlashgan. Olimlar qondagi shakar miqdori bilan degenerativ nevrologik kasallik o‘rtasida aniq bog‘liqlik borligini ko‘rsatishgan: glyukozaning ortiqcha miqdori kasallikning dastlabki bosqichida uning oldini olishga yordam beradigan ferment ishlab chiqarilishini buzadi. Olimlar bu xulosaga Alsgeymer kasalligiga chalingan kishilarning miya to‘qimasi namunalarini tekshirgach kelishgan.[manba 1543 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Shakar o‘rnini bosuvchi mahsulotlar

Shakar o‘rniga asal yoki tarkibida fruktoza hamda glyukoza bo‘lgan mevalarni ishlatish mumkin. Jigar hujayralarida fruktoza fosforillanadi, so‘ng triozalarga parchalanadi. Ular yog‘ kislotalari sinteziga sarflanishi mumkin va bu semizlikka, shuningdek, yog‘lar miqdorining oshishiga olib kelishi mumkin (bu esa o‘z navbatida ateroskleroz xavfini oshiradi). Yoki ular glikogen sinteziga sarflanadi (bir qismi glyukozaga ham aylanadi; bu jarayon glyukoneogenez).
Meva va rezavorlar tarkibidagi vitaminlar, organik kislotalar va mineral tuzlar tufayli ayniqsa foydalidir. Asalari asali ham vitaminlar, organik kislotalar, tuzlar, fermentlar va oqsillarni o‘z ichiga oladi, biroq undagi saxaroza miqdori (2 % gacha) va kaloriyaliligi yuqoriligi sababli asal iste’molini ham kuniga 50—60 gramm bilan cheklash kerak. Bundan tashqari, ayrim odamlarda asal allergen.
hisoblanadi. Shakarga muqobil sifatida shirin oqsillar — tabiiy o‘simlik oqsillari guruhi ham ishlatiladi. Ular shirin ta’mli bo‘lib, asosan Afrika va Osiyoda o‘sadigan tropik o‘simliklarning urug‘lari va mevalaridan olinadi. Shirin oqsillar massa bo‘yicha oddiy shakardan 100-3000 marta shirinroq, shu bilan birga kaloriyaliligi past.
Shirin oqsillar semizlikka olib kelmaydi va insulin ishlab chiqarilishini qo‘zg‘atmaydi. Oqsil asosidagi shirinlashtiruvchi moddalar diabet va semizlikda tavsiya etiladigan parhez mahsulotlarini tayyorlashda ishlatiladi.
Shirin oqsillar shirinlashtiruvchi va ta’mni moslashtiruvchi moddalar sifatida AQSH, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, Yaponiya va Rossiyada foydalanish uchun ma’qullangan. Ular mustaqil ravishda hamda boshqa tabiiy va sun’iy shakar o‘rnini bosuvchi moddalar bilan birgalikda qo‘llanadi.
Shakarning oziq-ovqatdan boshqa maqsadlarda qo‘llanilishi
Daryo va boshqa suv havzalarining qirg‘og‘i yaqinidagi tubga o‘rnatiladigan desantga qarshi minada, ikki metrgacha chuqurlikda, saqlagich sifatida presslangan shakar tiqin qo‘llanadi. Mina o‘rnatilgach, suvning tiqinga yetib borishini to‘sib turgan qopqoq ochiladi. Ko‘pi bilan ikki soat ichida (bu muddat suv haroratiga kuchli bog‘liq) shakar tiqin erib ketadi va mina jangovar holatga keladi. Bu moslama avval o‘rnatilgan minalarda portlash xavfisiz shunday minalardan iborat mina maydonini tashkil etish imkonini beradi.
Shakardan, shuningdek, haykallar ham tayyorlanadi.
Galereya
- Shakar saqlash idishi. Ukraina SSR
- Shakarqamish plantatsiyasi
- Shakarqamish tezlashtirgan mustamlakalashtirish jarayoni
- «La Fortuna» asiyendasi. Puerto-Rikodagi shakar zavodi majmuasi tasvirlangan. Asar muallifi Fransisko Oller[ingl.] tomonidan 1885-yilda ishlangan, Bruklin muzeyi
- Misri kristallari
- Qattiq karamel konfetlari yashil rangga bo‘yalgan.
- Shakar kublari
- Jigarrang shakar namunalari: muskovado (yuqorida), to‘q jigarrang (chapda), och jigarrang (o‘ngda)
- Butun xurmo shakari
- Vakuumda quritilgan butun qamish shakari (jigarrang)
- Tozalanmagan va oqartirilmagan shakarning xom kristallari
Adabiyotlar
- Rendolf Nessi. Yaxshi yomon hislar. Nima uchun evolyutsiya xavotir, depressiya va boshqa ruhiy buzilishlarga yo‘l qo‘yadi = Randolph M. Nesse. Good Reasons for Bad Feelings: Insights from the Frontier of Evolutionary Psychiatry / Ingliz tilidan Mariya Desyatova tarjimasi. — M.: Alpina non-fikshn, 2021. — 540 bet — ISBN 978-5-00139-281-1.