Oziq-ovqat qo‘shimchalari — oziq-ovqat mahsulotlariga texnologik maqsadlarda qo‘shiladigan moddalardir. Ular oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish, qadoqlash, tashish yoki saqlash jarayonida mahsulotga kerakli xususiyatlar, masalan, muayyan xushbo‘y hid (xushbo‘ylantiruvchilar), rang (bo‘yoqlar), saqlanish muddati (konservantlar), ta’m, konsistensiya va boshqa xususiyatlarni berish uchun qo‘llanadi. Ayrim odamlar qo‘shimchasiz mahsulotlarni iste’mol qilishga intiladi, biroq qat’iy ma’noda tuz va murch ham oziq-ovqat qo‘shimchalariga kiradi.
Qo‘llash standartlari
Barcha oziq-ovqat qo‘shimchalarini tartibga solish va iste’molchilarni xabardor qilish uchun har bir qo‘shimchaga Yevropada barcha oziq-ovqat qo‘shimchalari uchun ishlatiladigan «E raqami» deb ataluvchi noyob raqam beriladi. Hozirda ushbu raqamlash tizimi Kodeks Alimentarius komissiyasi tomonidan kengaytirilib, foydalanishga ruxsat berilgan-berilmaganidan qat’i nazar barcha qo‘shimchalarni xalqaro miqyosda aniqlash uchun qabul qilingan. Tasniflashda «E» harfi bilan boshlanadigan tartib raqamlaridan (Yevropa Ittifoqida) tashqari, to‘liq nomlardan ham foydalanish mumkin, masalan, «sirka kislotasi» yoki «E260 sirka kislotasi»; bunda E260 sirka kislotasining raqamidir. Kodida E harfi bo‘lmagan qo‘shimchalar ham bor: masalan, 154-raqamli Brown FK bo‘yog‘i faqat Buyuk Britaniyada ishlatiladi.
Oziq-ovqat qo‘shimchalari va aralashmalarga oid xalqaro standartlarni FAO/JSSTning oziq-ovqat qo‘shimchalari bo‘yicha qo‘shma ekspertlar qo‘mitasi (JECFA) va Kodeks Alimentarius (Codex Alimentarius) belgilaydi. Kodeks FAO/JSST xalqaro komissiyasi tomonidan qabul qilingan bo‘lib, JSTga a’zo mamlakatlar uchun majburiydir.
AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari nazorati boshqarmasi (FDA) AQSHda ishlatiladigan barcha oziq-ovqat qo‘shimchalarini «umumiy e’tirof etilgan xavfsiz moddalar» (GRAS) deb ro‘yxatga oladi. Ularning kimyoviy referatlar xizmati raqamlari hamda FDA qoidalari AQSH Federal qoidalari kodeksida qayd etilgan.
Oziq-ovqat qo‘shimchalarining tasnifi
Oziq-ovqat qo‘shimchalarini tasniflash uchun Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida raqamlash tizimi ishlab chiqilgan (1953-yildan beri amal qiladi). Har bir qo‘shimcha «E» harfidan boshlanadigan noyob raqamga ega. Raqamlash tizimi takomillashtirilib, xalqaro tasnif sifatida Kodeks Alimentariustomonidan qabul qilingan. Kodning birinchi raqami qo‘shimchaning umumiy vazifasini bildiradi:
- 1 bilan boshlanadigan kodlar — bo‘yoqlar;
- 2 bilan boshlanadigan kodlar — konservantlar;
- 3 bilan boshlanadigan kodlar:
- 300—322 — antioksidantlar,
- 333—399 — antioksidantlar va barqarorlashtiruvchilar;
- 4 bilan boshlanadigan kodlar — emulsifikatorlar va barqarorlashtiruvchilar;
- 5 bilan boshlanadigan kodlar — qotib qolish va bo‘laklanishga qarshi moddalar;
- 6 bilan boshlanadigan kodlar — ta’m va hidni kuchaytiruvchilar;
- 7 va 8 ishlatilmaydi (700-701 va 710-717 antibiotiklari bundan mustasno);
- 9 bilan boshlanadigan kodlar — sirtni yaltiroqlovchi moddalar, yumshatuvchilar, pishiriq va boshqa mahsulotlar sifatini yaxshilovchi moddalarni bildiradi.
Ko‘p ishlatiladigan ayrim moddalarda kod bo‘lmaydi, masalan, vanilin va modifikatsiyalanmagan kraxmal.
| Indekslar guruhi | Texnologik vazifalari | Indeks | Moddaning nomi | Inglizcha nomi | |
|---|---|---|---|---|---|
| E100 — E199 Bo‘yoqlar |
100—109 | sariq | Е102 | tartrazin | |
| 110—119 | to‘q sariq | ||||
| 120—129 | qizil | Е120
Е123 |
karmin | ||
| 130—139 | ko‘k va binafsharang | E132 | indigokarmin | ||
| 140—149 | yashil | E140 | xlorofill | ||
| 150—159 | jigarrang va qora | E150 | shakar koleri | ||
| 160—199 | boshqalar | E165 | ko‘k gardeniya bo‘yog‘i | ||
| E171 | titan dioksidi | ||||
| E172 | temir oksidi sariq | ||||
| E173 | alyuminiy | ||||
| E175 | oltin | ||||
| E200 — E299 Konservantlar |
200—209 | sorbatlar | E200 | sorbin kislotasi | |
| 210—219 | benzoatlar | E211 | natriy benzoat | ||
| 220—229 | sulfitlar | E220 | oltingugurt dioksidi | ||
| 230—239 | fenollar va formiatlar (metanoatlar) | E230 | difenil (bifenil) | ||
| 240—259 | nitratlar | E240 | formaldegid | ||
| 260—269 | atsetatlar (etanoatlar) | E260 | sirka kislotasi | ||
| 270—279 | laktatlar | E270 | sut kislotasi | ||
| 280—289 | propionatlar (propanoatlar) | E280 | propion kislotasi | ||
| 290—299 | boshqalar | E290 | karbonat angidrid | ||
| E300 — E399 Antioksidantlar |
300—305 | askorbatlar (C vitamini) | E300 | askorbin kislotasi | |
| 306—309 | tokoferol (E vitamini) | ||||
| 310—319 | gallatlar va eritorbatlar | ||||
| 320—329 | laktatlar | ||||
| 330—339 | sitratlar | E330 | limon kislotasi | ||
| 340—349 | fosfatlar | ||||
| 350—359 | malatlar va adipatlar (adipinatlar) | ||||
| 360—369 | suksinatlar va fumaratlar | ||||
| 370—399 | boshqalar | E375 | nikotin kislotasi | ||
| E400 — E499 Barqarorlashtiruvchilar, quyuqlashtiruvchilar, emulsifikatorlar |
400—409 | alginatlar | E406 | agar | |
| 410—419 | yelim moddalar (gummilar) | E415 | ksantan yelimi | ||
| 420—429 | boshqa tabiiy moddalar | E422 | glitserin | ||
| 430—439 | birikmalari polioksietilen | ||||
| 440—449 | tabiiy emulsifikatorlar | shu jumladan pektin | |||
| 450—459 | fosfatlar | ||||
| 460—469 | birikmalari selluloza | E462 | etilselluloza | ||
| 470—489 | birikmalari yog‘ kislotalari | ||||
| 490—499 | boshqalar | ||||
| E500 — E599 Rostlagichlar pH va qotib qolishga qarshi moddalar |
500—507 | anorganik kislotalar va asoslar | E500 | Natriy gidrokarbonat | |
| 508—519 | xloridlar va sulfatlar | E517 | ammoniy sulfat | ||
| 520—529 | sulfatlar va gidroksidlar | E526 | kalsiy gidroksid | Kalsiy gidroksid | |
| 530—549 | birikmalari ishqoriy metallar | E530 | magniy oksidi | ||
| 550—559 | silikatlar | E553b | talk | ||
| 570—579 | stearatlar va glyukonatlar | ||||
| 580—599 | boshqalar | ||||
| E600 — E699 Ta’m kuchaytirgichlar va hid kuchaytirgichlar, xushbo‘ylantiruvchilar |
620—629 | glutamatlar | E621 | natriy glutamat | |
| 630—639 | inozinatlar | ||||
| 640—649 | boshqalar | E640 | glitsin va uning natriyli tuzi | ||
| E700 — E799 Antibiotiklar |
700-701, 710-717 | ||||
| E800 — E899 zaxira |
|||||
| E900 — E999 Boshqalar |
900—909 | mumlar | |||
| 910—919 | sirti yaltiroqlovchi moddalar | ||||
| 920—930 | un mahsulotlari sifatini yaxshilovchi moddalar | ||||
| E920 | L-sistein | ||||
| E921 | |||||
| E922 | kaliy peroksodisulfat | ||||
| E923 | ammoniy peroksodisulfat | ||||
| E924 | kaliy bromat | ||||
| E925 | |||||
| E926 | |||||
| E927 | |||||
| E928 | |||||
| E929 | atseton peroksidi | ||||
| E930 | kalsiy peroksidi | ||||
| 938—949 | qadoqlash gazlari | ||||
| E938 | argon | ||||
| E939 | geliy | ||||
| E940 | dixlordiftormetan | ||||
| E941 | azot | ||||
| E942 | azot(I) oksidi | ||||
| E943 | butan, izobutan | ||||
| E944 | propan | ||||
| E945 | |||||
| E946 | |||||
| E947 | |||||
| E948 | kislorod | ||||
| E949 | vodorod | ||||
| 950—969 | shirinlashtiruvchi moddalar | ||||
| 990—999 | ko‘pik hosil qiluvchi moddalar | ||||
| E1000 — E1999 Oziq-ovqat qo‘shimchalari. Qo‘shimcha moddalar. Shu jumladan, ko‘piklanishga qarshi moddalar (antiflaminglar). |
emulsifikator | E1000 | xol kislotasi | Xol kislotasi | |
| emulsifikator | E1001 | xolin, tuzlari va efirlari | Xolin tuzlari va efirlari | ||
| un va non sifatini yaxshilovchi modda | E1100 | amilazalar | Amilaza| | ||
| un va non sifatini yaxshilovchi, barqarorlashtiruvchi, go‘sht va baliqning yetilishini tezlashtiruvchi, ta’m va hidni kuchaytiruvchi modda | E1101 | proteazalar: |
Proteazalar: | ||
| antioksidant | E1102 | glyukoza oksidaza | Glyukoza oksidaza | ||
| barqarorlashtiruvchi modda | E1103 | invertazalar | Invertazalar | ||
| ta’m va hidni kuchaytiruvchi modda | E1104 | lipazalar | Lipazalar | ||
| konservant | E1105 | lizotsim | Lizotsim | ||
| to‘ldiruvchi, barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi, namlikni saqlovchi va tekstura hosil qiluvchi modda | E1200 | polidekstrozalar A va N | Polidekstrozalar A va N | ||
| quyuqlashtiruvchi, barqarorlashtiruvchi, tiniqlashtiruvchi va disperslovchi modda | E1201 | polivinilpirrolidon | Polivinilpirrolidon | ||
| quyuqlashtiruvchi, barqarorlashtiruvchi, tiniqlashtiruvchi va disperslovchi modda | E1202 | polivinilpolipirrolidon | Polivinilpolipirrolidon | ||
| namlikni saqlovchi va sirtni yaltiroqlovchi modda | E1203 | polivinil spirti | Polivinil spirti | ||
| sirtni yaltiroqlovchi va quyuqlashtiruvchi modda | E1204 | pullulan | Pullulan | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1400 | dekstrinlar, kraxmal, issiqlik bilan ishlov berilgan oq va sariq | Dekstrinlar, qizdirib ishlov berilgan oq va sariq kraxmal | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1401 | kraxmal, kislota bilan ishlov berilgan | Kislota bilan ishlov berilgan kraxmal | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1402 | kraxmal, ishqor bilan ishlov berilgan | Ishqor bilan modifikatsiyalangan kraxmal | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1403 | oqartirilgan kraxmal | Oqartirilgan kraxmal | ||
| emulsifikator, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1404 | oksidlangan kraxmal | Oksidlangan kraxmal | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1405 | kraxmal, ferment preparatlari bilan ishlov berilgan | Fermentlar bilan ishlov berilgan kraxmal | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1410 | monokraxmalfosfat | Monokraxmalfosfat | ||
| barqarorlashtiruvchi va quyuqlashtiruvchi modda | E1411 | [dikraxmalglitserin] «o‘zaro bog‘langan» | Dikraxmalglitserin | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1412 | dikraxmalfosfat trinatriy metafosfat bilan eterifikatsiyalangan; fosfor oksixloridi bilan eterifikatsiyalangan | Dikraxmalfosfat natriy trimetafosfat bilan eterifikatsiyalangan; fosfor oksixloridi bilan eterifikatsiyalangan | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1413 | fosfatlangan dikraxmalfosfat «o‘zaro bog‘langan» | Fosfatlangan dikraxmalfosfat | ||
| emulsifikator va quyuqlashtiruvchi modda | E1414 | atsetillangan dikraxmalfosfat «o‘zaro bog‘langan» | Atsetillangan dikraxmalfosfat | ||
| barqarorlashtiruvchi va quyuqlashtiruvchi modda | E1420 | kraxmal atsetati, sirka angidridi bilan eterifikatsiyalangan | Sirka angidridi bilan eterifikatsiyalangan kraxmal atsetati | ||
| barqarorlashtiruvchi va quyuqlashtiruvchi modda | E1421 | kraxmal atsetati, vinilatsetat bilan eterifikatsiyalangan | Vinilatsetat bilan eterifikatsiyalangan kraxmal atsetati | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1422 | dikraxmaladipat atsetillangan | Atsetillangan dikraxmaladipat | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1423 | dikraxmalglitserin atsetillangan | Atsetillangan dikraxmalglitserin | ||
| barqarorlashtiruvchi va quyuqlashtiruvchi modda | E1430 | dikraxmalglitserin | Dikraxmalglitserin | ||
| emulsifikator, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1440 | kraxmal gidroksipropillangan | Gidroksipropil kraxmal | ||
| emulsifikator, quyuqlashtiruvchi va bog‘lovchi modda | E1441 | Gidroksipropil kraxmal glitserini | Gidroksipropil dikraxmalglitserin | ||
| barqarorlashtiruvchi va quyuqlashtiruvchi modda | E1442 | dikraxmalfosfat gidroksipropillangan, «o‘zaro bog‘langan» | Gidroksipropil dikraxmalfosfat | ||
| barqarorlashtiruvchi va quyuqlashtiruvchi modda | E1443 | dikraxmalglitserin gidroksipropillangan | Gidroksipropil dikraxmalglitserin | ||
| barqarorlashtiruvchi, quyuqlashtiruvchi, bog‘lovchi modda va emulsifikator | E1450 | kraxmalning oktenilyantar kislotasining natriyli tuzi bilan hosil qilgan efiri | Natriy oktenilsuksinat kraxmal efiri | ||
| emulsifikator va quyuqlashtiruvchi modda | E1451 | atsetillangan oksidlangan kraxmal | Atsetillangan oksidlangan kraxmal | ||
| barqarorlashtiruvchi va sirtni yaltiroqlovchi modda | E1452 | kraxmalning oktenilyantar kislotasining alyuminiyli tuzi bilan hosil qilgan efiri | |||
| E1501 | benzillangan uglevodorodlar | Benzillangan uglevodorodlar | |||
| E1502 | 1,3-butandiol | Butan-1, 3-diol | |||
| ajratuvchi modda | E1503 | kanakunjut moyi | Kanakunjut moyi | ||
| E1504 | etilatsetat | Etilatsetat | |||
| ko‘pik hosil qiluvchi modda | E1505 | trietilsitrat | Trietilsitrat | ||
| E1510 | etanol | Etanol | |||
| E1516 | glitserin monoatsetati | Glitserin monoatsetati | |||
| namlikni saqlovchi va to‘ldiruvchi modda | E1517 | glitserin diatsetati (diatsetin) | Glitserin diatsetati yoki Diatsetin | ||
| namlikni saqlovchi modda | E1518 | triatsetin | Glitserin triatsetati yoki Triatsetin | ||
| to‘ldiruvchi modda | E1519 | benzil spirti | Benzil spirti | ||
| namlikni saqlovchi, yumshatuvchi va disperslovchi modda | E1520 | propilenglikol | Propilenglikol | ||
| ko‘pik so‘ndiruvchi modda | E1521 | polietilenglikol | Polietilenglikol | ||
| E1525 | gidroksietilselluloza | Gidroksietilselluloza | |||
| Belgilanishlar | |||||
| Exxx | Modda quyidagi ro‘yxatga kiritilmagan: Rossiya Federatsiyasida oziq-ovqat sanoatida qo‘llashga ruxsat berilgan oziq-ovqat qo‘shimchalari (1-ilova: SanPiN 2.3.2.1293-03) | ||||
| Exxx | Modda ilgari quyidagi ro‘yxatga kiritilgan: Rossiya Federatsiyasi oziq-ovqat sanoatida foydalanishga ruxsat berilgan oziq-ovqat qo‘shimchalari; amalda bo‘lgan davri — 2003 -yildan 1- avgust 2008 -yilgacha (SanPiN 2.3.2.2364-08) | ||||
| Exxx | Modda quyidagi ro‘yxatga kiritilgan: Rossiya Federatsiyasida oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda yordamchi vosita sifatida foydalanishga ruxsat berilgan oziq-ovqat qo‘shimchalari (2.25.2-band, SanPiN 2.3.2.1293-03) | ||||
| Exxx | Moddadan boshqa mamlakatlarda oziq-ovqat sanoatida foydalanish taqiqlangan bo‘lsa-da, u Rossiya Federatsiyasida ruxsat etilgan qo‘shimchalar ro‘yxatiga kiradi | ||||
Rossiyada oziq-ovqat qo‘shimchalari
Avvalo shuni ta’kidlash kerakki, Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasi Oziqlanish instituti oziq-ovqat toksikologiyasi laboratoriyasi inson uchun zararli oziq-ovqat qo‘shimchalarini taqiqlash jarayonida ishtirok etmaydi, balki mavjud maxsus xalqaro mexanizm va JECFA — FAO/JSSTning oziq-ovqat qo‘shimchalari bo‘yicha qo‘shma ekspertlar qo‘mitasi faoliyati.
Rossiya hududida oziq-ovqat qo‘shimchalaridan foydalanishni davlatning Rospotrebnadzor milliy organlari hamda Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligi normativ hujjatlari va sanitariya qoidalari tartibga soladi (SSSRda bunday dastlabki qoidalar 1978-yilda kuchga kirgan).
Asosiy hujjatlar quyidagilardan iborat:
- Federal qonun «Aholining sanitariya-epidemiologik farovonligi to‘g‘risida», 30.03.1999-yildagi 52-FZ-son
- Federal qonun «Oziq-ovqat mahsulotlarining sifati va xavfsizligi to‘g‘risida», 02.01.2000-yildagi 29-FZ-son
- Federal qonun «Rossiya Federatsiyasining fuqarolar sog‘lig‘ini muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonunchilik asoslari», 22.07.1993-yil
- SanPiN 2.3.2.1293-03 «Oziq-ovqat qo‘shimchalarini qo‘llashga qo‘yiladigan gigiyenik talablar» — 12-iyun 2003-yildan
- Taqiqlangan qo‘shimchalar
- E121 — sitrus qizili (bo‘yoq)
- E123 — qizil amarant (bo‘yoq)
- E128 — 03.09.2007. Qizil 2G (bo‘yoq)
- E216 — para-gidroksibenzoy kislotasining propil efiri, parabenlar (konservant)
- E217 — para-gidroksibenzoy kislotasi propil efirining natriyli tuzi (konservant)
- E240 — formaldegid (konservant)
- Ruxsat berilmagan qo‘shimchalar
Ruxsat berilmagan qo‘shimchalarga hali sinovdan o‘tmagan yoki sinovdan o‘tayotgan, lekin ular yuzasidan yakuniy qaror chiqarilmagan qo‘shimchalar kiradi.
- E127 — eritrozin — ayrim mamlakatlarda taqiqlangan
- E154 — jigarrang FK
- E173 — alyuminiy
- E180 — rubin litol BK
- E388 — tiopropion kislotasi
- E389 — dilauriltiodipropionat
- E424 — kurdlan
- E512 — qalay(II) xloridi
- E537 — temir geksatsianomanganati
- E557 — rux silikati
- E912 — montan kislotasi efirlari
- E914 — oksidlangan polietilen mumi
- E916 — kalsiy yodati
- E917 — kaliy yodati. Oziq-ovqat qadoqlarida KIO3 (kaliy yodat) tarzida ko‘rsatilishi mumkin.
- E918 — azot oksidlari
- E919 — nitrozil xlorid
- E922 — kaliy persulfat
- E923 — ammoniy persulfat
- E924b — kalsiy bromat
- E925 — xlor
- E926 — xlor dioksidi
- E929 — atseton peroksidi
Oziq-ovqat qo‘shimchalarining xavfsizligi
Oziq-ovqat qo‘shimchalarini tasdiqlash
XIX asrdan boshlab qayta ishlangan oziq-ovqat mahsulotlari iste’moli ortishi bilan oziq-ovqat qo‘shimchalari ham kengroq qo‘llanila boshladi. Ko‘plab mamlakatlar ulardan foydalanishni tartibga soladi. Masalan, bor kislotasi 1870-yillardan 1920-yillargacha oziq-ovqat konservanti sifatida keng ishlatilgan, biroq Birinchi jahon urushi ortidan uning zaharli ekaninihayvonlar va odamlarda o‘tkazilgan tadqiqotlar ko‘rsatgani uchun taqiqlangan. Ikkinchi jahon urushi paytida arzon va qulay konservantlarga keskin ehtiyoj tug‘ilgani sababli bor kislotasi yana ishlatila boshlandi, ammo 1950-yillarda butunlay taqiqlandi. Bunday holatlar oziq-ovqat qo‘shimchalariga ishonchsizlikni kuchaytirdi, xemofobiya (kimyoviy moddalardan qo‘rqish) rivojlanishiga va ehtiyotkorlik tamoyili[inglizcha] oziq-ovqatning ko‘plab tarkibiy qismlariga nisbatan qo‘llanilishiga olib keldi. Bu tamoyilga ko‘ra, salomatlik uchun hatto nazariy jihatdan salbiy xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan har qanday modda qonun bilan oziq-ovqat va ichimlik suvida taqiqlanadi. Natijada 1960-yillardan boshlab oziq-ovqat qo‘shimchalari xavfsizligi ko‘plab toksikologik tadqiqotlar asosida baholanadigan bo‘ldi va tarkibiy qism muayyan iste’mol miqdorida xavfsiz ekani aniqlangandagina turli mamlakatlarda undan foydalanishga ruxsat beriladi. AQSHda bu 1938-yildagi «Oziq-ovqat, dori vositalari va kosmetika mahsulotlari to‘g‘risidagi federal qonun»ga tuzatishlar kiritilishiga olib keldi. Unga ko‘ra, hech qanday kanserogen moddalar oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ishlatilishi mumkin emas. Biroq siklamatlar kanserogen bo‘lishi gumon qilingani uchun 1969-yilda AQSH va Buyuk Britaniyada taqiqlanganidan so‘ng, saxarin, o‘sha paytda qonuniy bo‘lgan yagona sun’iy shirinlashtiruvchi modda, kalamushlarda siydik pufagi saratoni keltirib chiqarishi aniqlandi. AQSHda katta jamoatchilik noroziligi yuzaga keldi; bu jarayon qisman shirinlashtirilgan alkogolsiz ichimliklarqadoqlariga qo‘shilgan pochta haqi to‘langan otkritkalar orqali Kongressgacha yetib bordi. Natijada federal qonun talablariga zid bo‘lsa ham saxarindan foydalanish davom ettirildi. Biroq 2000-yilda saxarin kalamushlarda faqat siydigining o‘ziga xos kimyoviy tarkibi tufayli kanserogen ekani, inson salomatligi uchun esa me’yorida iste’mol qilinganda xavfsizligi aniqlandi.
Har bir qo‘shimcha bo‘yicha mavjud barcha toksikologik ma’lumotlar, jumladan insonlardagi kuzatuvlar va hayvonlarda o‘tkazilishi majburiy sinovlar ilmiy ko‘rib chiqiladi. Turli mamlakatlarning nazorat organlari talab etadigan toksikologik sinovlarga qo‘shimcha organizmga qanday ta’sir qilishini va uning o‘zi yoki hosilalari qanday zararli oqibatlarga olib kelishi mumkinligini aniqlash uchun butun umr davom etadigan hamda bir necha avlod qamrab olinadigan tadqiqotlar ham kiradi. Toksikologik tadqiqotlarda kuzatiladigan nojo‘ya ta’sirlarni yuzaga keltirmaydigan daraja (NOAEL) — oziq-ovqat va ichimlik suvi orqali iste’mol qilinganda tadqiqotlarda nojo‘ya ta’sirlar kuzatilmagan eng yuqori miqdor aniqlanadi. Bu ko‘rsatkich kuniga tana vaznining har bir kilogrammiga to‘g‘ri keladigan qo‘shimcha milligrammlari (mg/kg tana vazni/kun) bilan ifodalanadi. Shundan so‘ng xavfsizlik zaxirasini ta’minlash uchun NOAEL qiymati odatda 100 ga teng xavfsizlik koeffitsiyentiga bo‘linadi. Shu tarzda ruxsat etilgan sutkalik iste’mol miqdori (ADI) aniqlanadi. Agar qo‘shimchaning kunlik iste’moli ADI qiymatidan past bo‘lsa, tarkibiy qism qisqa va uzoq muddatda salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi deb hisoblanadi. Shuni ta’kidlash kerakki, ADI qiymatidan oshish ham qo‘shimcha albatta zarar yetkazishini anglatmaydi, chunki hisoblashda katta xavfsizlik zaxirasi mavjud. Ayrim oziq-ovqat qo‘shimchalari uchun ADI tana vaznining har kilogrammiga bir necha milligrammni tashkil etadi. Masalan, natriy nitriti uchun ADI 0-0,2 mg/kg, aspartam uchun 0-40 mg/kg, natriy glutamat uchun esa 0-120 mg/kg tana vazni.
Yevropa Ittifoqida yangi oziq-ovqat qo‘shimchasiga ruxsat olish 10 yil yoki undan ko‘proq vaqt talab qilishi mumkin. Bu davr besh yillik xavfsizlik sinovlari, keyin ikki yillik Yevropa oziq-ovqat xavfsizligi agentligi (EFSA) baholashi hamda qo‘shimchani Yevropa Ittifoqining barcha mamlakatlarida ishlatishga umumiy ruxsat berilishidan oldingi yana uch yilni o‘z ichiga oladi. Xavfsizlik va me’yoriy talablarga muvofiqlikni ta’minlash uchun oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishning barcha bosqichlarida sinovdan o‘tkazish va tahlil qilish bilan birga, turli mamlakatlarning federal organlari tanlanma tekshiruvlar o‘tkazib, oziq-ovqat qo‘shimchalaridan noqonuniy foydalanish yoki ulardan xavfli tarzda noto‘g‘ri foydalanishdan aholini himoya qiladi. Rossiyada bu ish bilan Rospotrebnadzor.
Vaqt o‘tishi bilan tahlil usullari rivojlanishi va yangi toksikologik ma’lumotlar paydo bo‘lishi natijasida oziq-ovqat mahsulotlaridagi qo‘shimchalar hamda qo‘shimchalarning o‘zidagi aralashmalar miqdoriga doir davlat me’yorlari qayta ko‘rib chiqilishi mumkin. Masalan, nizinning Е234 sifatida 2017-yilda qayta baholanishini keltirish mumkin. 2006-yilda nizin uchun ADI 0,13 mg/kg deb belgilangan, 2017-yilda esa 1 mg/kg tana vazniga oshirilgan; 2022-yilda esamargimush, qo‘rg‘oshin, simob va kadmiykabi aralashmalarning Е422 (glitserin) qo‘shimchasidagi ruxsat etilgan miqdori kamaytirilgan. Oldin zararsiz deb hisoblangan ayrim qo‘shimchalar (masalan, shokolad batonchiklaridagi formaldegid E240 yoki gazlangan suvdagi E121 ) keyinchalik xavfli deb topilib, taqiqlangan. Ayrim qo‘shimchalar, masalan, amarant bo‘yog‘i Е123 aslida zarar yetkazgani uchun emas, balki jamoatchilik noroziligi yoki avvalgi tadqiqotlarda xavf mavjudligini go‘yoki ko‘rsatgan dalillar sabab taqiqlangan. Ayrim ishlab chiqaruvchilar marketing maqsadlarida tarkibiy qismlarning E harfli kodini ko‘rsatmaydi, balki ularni nomi bilan, masalan, «natriy glutamat» deb yozadi. Ayrim ishlab chiqaruvchilar esa ham kimyoviy nomini, ham E kodini to‘liq ko‘rsatadi.
Oziq-ovqat qo‘shimchalari xavfsizligi haqidagi bahslar
Oziq-ovqat qo‘shimchalarining xavfi va foydasi haqida turlicha qarashlar mavjud. XXI asrda allergiya, astma va boshqa salomatlik muammolari ko‘paygani uchun ko‘pincha oziq-ovqat qo‘shimchalaridan shubhalanishadi. Ommaviy axborot vositalarida vaqti-vaqti bilan, masalan, «E*** qo‘shimchasi saraton o‘smalarini keltirib chiqaradi», allergiya, oshqozon buzilishi yoki boshqa noxush oqibatlarga sabab bo‘ladi, degan xabarlar tarqaladi. Biroq har qanday kimyoviy moddaning inson organizmiga ta’siri ham organizmning individual xususiyatlariga, ham moddaning miqdoriga bog‘liq ekanini tushunish kerak. Tabiiy qo‘shimchalar ham zararli bo‘lishi yoki ayrim odamlarda allergik reaksiyalarni yuzaga keltirishi mumkin. Masalan, safrol uzoq vaqt davomida ildizli pivo (root beer) ni xushbo‘ylantirish uchun ishlatilgan. Keyinchalik uning kanserogen ekani isbotlangan. AQSH federal qonuniga ko‘ra, bu modda tabiiy ravishda sassafras va shirin rayhon.
tarkibida bo‘lsa ham, oziq-ovqatga qo‘shilishi mumkin emas. Aniqlanishicha, go‘shtga Е249 va Е250 (nitritlar) qo‘shilishi natijasida nitrozaminlarkabi ma’lum kanserogenlar hosil bo‘ladi. Nitritlar zaharli moddalar va, ehtimol, kanserogenlar bo‘lishiga qaramay, sutemizuvchilarda ham (kalamushlarning 50 % i 180 mg/kg natriy nitriti dozasida nobud bo‘ladi), ular go‘sht mahsulotlarida ancha zaharliroq Clostridium botulinumbakteriyalarining rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Bu bakteriyalar botulotoksinishlab chiqaradi. Go‘shtga nitritlar bilan birga antioksidantlar, masalan, askorbin kislotasi Е300, eritorbin kislotasi Е313, natriy eritorbat Е316 yoki E vitamini qo‘shilsa, ularning oksidlanish-qaytarilish xususiyatlari tufayli nitrozaminlar hosil bo‘lishi kamayadi. Yuqori navli dudlangan kolbasalarda nitrit miqdori me’yori qaynatilgan kolbasalarga qaraganda yuqoriroq belgilangan, chunki ular kamroq iste’mol qilinadi deb hisoblanadi.
Vaqti-vaqti bilan qo‘shimchalar va giperfaolliko‘rtasidagi bog‘liqlik haqida xavotirlar bildiriladi. 2007-yilda Britaniyada o‘tkazilgan tadqiqot oziq-ovqat bo‘yoqlariaralashmalari, natriy benzoat Е211 va bolalarda giperfaollikning ortishi o‘rtasida bog‘liqlik borligini aniqlagan. Ikki xil bo‘yoq aralashmasi qo‘llangan: A aralashmasi (tarkibida Е102, Е110, Е122 va Е124) hamda B aralashmasi (tarkibida Е104, E110, E122, Е129). 2009-yilda jamoatchilik noroziligidan keyin «ixtiyoriy taqiq» joriy etildi. Ya’ni Buyuk Britaniya va Yevropa Ittifoqida mahsulotlarga bu bo‘yoqlarni qo‘shish mumkin, ammo yorliqda oziq-ovqatda ishlatilgan bo‘yoqlar «bolalarning faolligi va diqqatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin» degan ogohlantirish bo‘lishi kerak. Ogohlantirishga qaramay, Britaniya tadqiqoti natijalarini takroriy tadqiqotlarda tasdiqlab bo‘lmadi. FDA, EFSA va Kanada Sog‘liqni saqlash vazirligi oziq-ovqat bo‘yoqlari hamda natriy benzoat birgalikda ham, alohida ham bolalarda diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik buzilishiga (DEGB) xos xatti-harakatlarni keltirib chiqarmaydi, degan xulosaga keldi.
Shuningdek, Viljyuyf ro‘yxatiham keng tanilgan; unda ayrim oziq-ovqat qo‘shimchalarining zarari noto‘g‘ri ko‘rsatilgan.
Adabiyotlar
- Oziq-ovqat qo‘shimchalari // Katta Rossiya ensiklopediyasi. 26-jild. — Moskva, 2014. — bet. 309.
- Sarafanova L. A. Oziq-ovqat qo‘shimchalari: ensiklopediya / L. A. Sarafanova, 2-nashr. — Sankt-Peterburg: Giord nashriyoti, 2004. — 808 bet.
- Ayrim oziq-ovqat qo‘shimchalari va ifloslantiruvchi aralashmalarni baholash. FAO/JSST oziq-ovqat qo‘shimchalari bo‘yicha qo‘shma ekspertlarining 41-ma’ruzasi, Jeneva. — Moskva: «Meditsina», 1994. — 72 bet.
- Ayrim oziq-ovqat qo‘shimchalari va ifloslantiruvchi aralashmalarni baholash. FAO/JSST oziq-ovqat qo‘shimchalari bo‘yicha qo‘shma ekspertlarining 37-ma’ruzasi, Jeneva. — Moskva: «Meditsina», 1974. — 48 bet.
- Petruxina A. Nimalardan tashkil topganmiz? Yegan narsalarimizdan… «Nauka i jizn», № 1 (2009), 26-29-betlar.
- Oziq-ovqat mahsulotlaridagi qo‘shimchalar va ifloslantiruvchi aralashmalar xavfsizligini baholash tamoyillari. — Moskva: «Meditsina», 1991. — 158 bet.
- Rosival L. va boshqalar. Oziq-ovqat mahsulotlaridagi begona moddalar va oziq-ovqat qo‘shimchalari. — Moskva: «Yengil va oziq-ovqat sanoati», 1982. — 264 bet.
- Oziq-ovqat qo‘shimchalari kimyosi: Butunittifoq konferensiyasi ma’ruzalari tezislari. Chernovsi. — Kiyev: «Oziq-ovqat qo‘shimchalari» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi, 1989. — 256 bet.
- Shteynberg A. I. va boshqalar. Oziq-ovqat mahsulotlariga qo‘shimchalar (Gigiyenik talablar va me’yorlash). — Moskva: «Meditsina», 1969. — 95 bet.
- The Oxford Companion to Food (Oksford oziq-ovqat ensiklopediyasi) / Alan Devidson, Tom Jeyn. — Oksford universiteti nashriyoti, 2014. — ISBN 978-0-19-104072-6.