| Polivinilxlorid | |
|---|---|
| | |
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Kimyoviy formulasi | (C2H3Cl)n |
| Ratsional formulasi | [–CH2–CHCl–]n |
| Fizik xossalari | |
| Zichligi | 1,39 ± 0,04 g/sm³ |
| Termik xossalari | |
| Erish | |
| • harorati | 100—260 °C |
| Solishtirma issiqlik sig‘imi | 900 J/(kg·K) |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 9002-86-2 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 618-338-8 |
| ChEBI | 53243 |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Polivinilxlorid (PVX, polixlorvinil, vinil, vestolit, xostalit, vinnol, korvik, sikron, jeon, nippeon, sumilit, lukovil, xelvik, norvik va boshqalar) — rangsiz, shaffof plastmassa, vinilxloridning termoplastik polimeri. Ishqorlar, mineral moylar, ko‘plab kislotalar va erituvchilarga nisbatan kimyoviy chidamliligi bilan ajralib turadi. Sof holda havoda yonishni davom ettirmaydi, biroq uning asosida tayyorlangan plastmassalarning olovga chidamliligi ishlatilgan qo‘shimchalarga bog‘liq. Sovuqqa chidamliligi past (−15 °C). Issiqqa chidamliligi: +66 °C.
Kimyoviy formulasi: [−CH2−CHCl−]n. Xalqaro belgilanishi — PVC (ingl. polyvinyl chloride).
Dastlab fransuz kimyogari Anri Viktor Reno tomonidan 1835-yilda olingan, keyin esa 1872-yilda[aniqlashtirish] nemis kimyogari Oygen Bauman tomonidan o‘rganilgan. 1926-yildan keyin amerikalik kimyogar Uoldo Lonsberi Semon polimerning elastikligini oshirish usulini ixtiro qilishi bilan polivinilxlorid keng qo‘llanila boshlagan.
Fizik va kimyoviy xossalari
Molekulyar massasi — 9—170 kDa. Zichligi — 1,35—1,43 g/sm3. Shishalanish harorati — 75—80 °C (issiqqa chidamli markalari uchun — 105 °C gacha). Erish harorati — 150—220 °C. Issiqlik o‘tkazuvchanligi — 0,159 Vt/(m·K). Qiyin yonadi. 110—120 °C dan yuqori haroratlarda vodorod xlorid HCl ajralishi bilan parchalanishga moyil.
Quyidagi moddalarda eriydi: siklogeksanonda, tetrahidrofuranda (TGF), dimetilformamidda (DMFA), dixloretanda, cheklangan darajada esa benzolda, atsetonda (bo‘kadi). Suvda, spirtlarda va uglevodorodlarda (jumladan, benzin va kerosinda) erimaydi. Kislotalar, ishqorlar, tuz eritmalari, yog‘lar va spirtlar ta’siriga chidamli, yaxshi dielektrik xossalarga ega.
Cho‘zilishdagi mustahkamlik chegarasi — 40—50 MPa, egilishda — 80—120 MPa. Solishtirma elektr qarshiligi — 1012—1013 Om·m. Dielektrik singdiruvchanligi (50 Gs chastotada) — 3,5.
Dielektrik yo‘qotishlar burchagining tangensi taxminan 0,01—0,05.
Olinishi
U suspenzion yoki emulsion polimerlash usulida vinilxloriddan, shuningdek, massa usulida polimerlash orqali olinadi.
Qo‘llanilishi
U simlar va kabellarni elektr izolyatsiyalashda, listlar, quvurlar (asosan xlorlangan polivinilxlorid), deraza romlari, plyonkalar, tarang shiftlarga mo‘ljallangan plyonkalar, sun’iy terilar, polivinilxlorid tolasi, ko‘pikli polivinilxlorid, linoleum, kir tutuvchi gilamchalar, poyabzal uchun plastik materiallar, mebel qirralari va boshqalarni ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Shuningdek, «vinil» gramplastinkalarni tayyorlashda ham ishlatiladi. Shaffof himoya pardalari — «yumshoq derazalar» deb ataladigan mahsulotlar uchun ham material sifatida xizmat qiladi.
Polivinilxlorid kiyim va aksessuarlarda ham ko‘pincha teriga o‘xshash, silliq va yaltiroq material yaratish uchun ishlatiladi. Bunday kiyimlar muqobil moda yo‘nalishlarida keng tarqalgan; ularni quyidagilar ham kiyadi: gotik submadaniyat vakillari hamda jinsiy fetish tarafdorlari.
Polivinilxlorid maishiy va professional sovutkichlarda zichlagich sifatida ishlatiladi. Bu nisbatan murakkab mexanik qulflar o‘rniga zichlagichning ichi bo‘sh qismiga joylashtiriladigan magnitlangan elastik qo‘shimchalar ko‘rinishidagi magnit yopqichlardan foydalanish imkonini berdi.
Yuviladigan gulqog‘ozlarning old yuzasi suv o‘tkazmasligi uchun PVX plyonkasi bilan qoplanadi.
U pirotexnikada ham rangli olov hosil qilish uchun zarur xlor manbai sifatida keng qo‘llaniladi.
Reklama sohasida keng ishlatiladi: do‘kon vitrinalari va savdo nuqtalarini bezash, reklama bannerlari va plakatlar yaratish uchun. Turli mahsulotlarni — gramplastinkalar va plakatlardan tortib stikerlargacha — ishlab chiqarishda xomashyo sifatida xizmat qiladi. PVX bilan qoplangan metall to‘rli sakkizburchak qafasda MMA musobaqalari o‘tkaziladi. PVXdan prezervativlar ham ishlab chiqariladi; ular lateksga allergiyasi bo‘lgan odamlar uchun mo‘ljallangan.
Polivinilxlorid trikotaj ishchi qo‘lqoplarni tayyorlashda, trikotaj asosiga turli naqshlar tushirish uchun ishlatiladi. Qo‘lqopdagi PVX naqshi turli ishlarni bajarayotganda buyumlarni mahkam ushlashga yordam beradi, sirpanishning oldini oladi va mahsulotning yeyilishga chidamliligini oshiradi.
Polivinilxlorid xlorlangan polivinilxlorid ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. U termoplastlar orasida olovga eng yuqori chidamlilik ko‘rsatkichlari va eng yuqori alangalanish harorati (482 °C) bilan ajralib turadi.
Polivinilxlorid g‘ildirak va roliklar qoplamasini ishlab chiqarishda ham keng qo‘llaniladi, masalan, skeytbordlar uchun. Poliuretan bilan solishtirganda, bu maqsadda u ancha yuqori yeyilishga chidamlilikka ega, ammo elastikligi pastroq va shu sababli undan foydalanishda harakatlanish qulayligi kamroq.
Ishlab chiqarilishi
Jahon PVX ishlab chiqarishining yarmidan ko‘prog‘i (57 %, 2009-yil holatiga ko‘ra) Osiyoda, shu jumladan 20 %i Xitoyda jamlangan. Xitoy kimyo sanoati dunyoda vinilxloridning eng yirik iste’molchisi hisoblanadi: umumjahon ishlab chiqarishining qariyb 30 %i; ikkinchi o‘rinda AQSH va Kanada turadi — taxminan 20 % (2008-yil holatiga ko‘ra).
2009-yilda polivinilxlorid ishlab chiqarish bo‘yicha dunyodagi jami quvvatlar qariyb 48 mln tonnani tashkil etgan, uning jahon miqyosidagi ishlab chiqarilishi va iste’moli esa 29,92 mln tonna bo‘lgan; bu quvvatlardan 62 % foydalanilganini bildiradi. 2021-yilda dunyo bo‘yicha polivinilxlorid (PVX) ishlab chiqarish quvvatlari yiliga 60,27 mln tonnani tashkil etgan.
2001-yilda dunyodagi eng yirik PVX ishlab chiqaruvchilari quyidagi kompaniyalar edi: Shin-Etsu Chemical (Yaponiya) — 2,75 mln tonna, Formosa Plastics Group (Tayvan) — 2,63 mln tonna va OxyVinyls (AQSH) — 2,01 mln tonna.
2011-yilda dunyoning eng yirik PVX ishlab chiqaruvchilarining ishlab chiqarish quvvatlari quyidagicha bo‘lgan:
- Shin-Etsu Chemical (Yaponiya) — 3,69 mln tonna;
- Formosa Plastics (Tayvan) — 3,30 mln tonna;
- Solvay (Belgiya) — 2,60 mln tonna;
- LG Chem (Janubiy Koreya) — 2,31 mln tonna;
- Kerling[ingl.] (Buyuk Britaniya) — 1,99 mln tonna.
2021-yil holatiga ko‘ra, PVX sanoatidagi eng yirik kompaniyalar: Shin-Etsu Chemical Co Ltd (Yaponiya), Westlake Corporation (AQSH), Formosa Plastics Group (Tayvan), Sinochem Holdings Corp Ltd (Xitoy), Hubei Yihua Group[ingl.] (Xitoy), Ineos (Buyuk Britaniya), Occidental Petroleum Corp (AQSH), Orbia Advance Corp SAB de CV (Meksika), LG Chem (Janubiy Koreya) hamda Shaanxi Coal and Chemical Industry Group (Xitoy).
PVX ishlab chiqarish hajmi Rossiyada 2021-yilda 1 mln tonnadan sal ko‘proqni tashkil etdi, bu 3 % ga ko‘p (2020-yilga nisbatan).
Kamchiliklari
Ultrabinafsha nurlanishning uzoq vaqt ta’sir etishi, masalan, PVX mahsulotlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri tushishi, fotodestruksiyaga (yorug‘lik ta’sirida yemirilishga) olib kelishi mumkin. Natijada mahsulot elastikligi va mustahkamligini yo‘qotadi. Buning oldini olish uchun PVX tarkibiga yorug‘likni yutuvchi bo‘yoqlar qo‘shiladi. Shunda yemirilish taxminan 0,05 mm qalinlikdagi qatlam bilan cheklanadi va bu qatlam rangini o‘zgartiradi («oqartirish», «rangi o‘chish» jarayoni). Shuningdek, PVXdan tayyorlangan kiyimlarni yuvish va quruq kimyoviy tozalash mumkin emas. Yuvilgandan keyin mato qotib qoladi, kimyoviy tozalashdan keyin esa «qotishning yo‘qolishi» deb ataladigan nuqson yuzaga keladi[nimaning?].
- Sof kukunsimon polivinilxlorid
- Gramplastinka (PVXdan tayyorlangan)
- PVX quvurlar
- PVX qo‘lqoplar
- PVXdan tayyorlangan erkaklar kurtkasi
- Metall-plastik derazalar profili
Xavfsizligi
PVXdan foydalanish bilan bog‘liq asosiy muammo — uni utilizatsiya qilishning murakkabligidir. PVX to‘liq yonganda faqat oddiy birikmalar: suv, karbonat angidrid va vodorod xlorid hosil bo‘ladi. Ammo odatiy sharoitda to‘liq bo‘lmagan yonish natijasida zaharli moddalar ham hosil bo‘lishi mumkin: is gazi va xlororganik birikmalar, jumladan dioksinlar.
PVX ishlab chiqarish jarayonida ham bir qator zaharli moddalar hosil bo‘ladi.
Eng yirik ishlab chiqaruvchilar
2021-yil holatiga ko‘ra polivinilxloridning eng yirik ishlab chiqaruvchilari:
- Shin-Etsu Chemical (Yaponiya) — yiliga 3,85 mln tonna;
- Formosa Plastics Group (Tayvan) — yiliga 3,3 mln tonna;
- Ineos (Buyuk Britaniya) — yiliga 2,5 mln tonna;
- ChemChina (Xitoy Xalq Respublikasi) — yiliga 1,95 mln tonna;
- Orbia (Meksika) — yiliga 1,8 mln tonna;
- Westlake Corporation (AQSH) — yiliga 1,8 mln tonna;
- Occidental Petroleum (AQSH) — yiliga 1,7 mln tonna;
- CNSG Anhui Hong Sifang Company (Xitoy Xalq Respublikasi) — yiliga 1,6 mln tonna;
- LG Chem (Koreya Respublikasi) — yiliga 1,5 mln tonna;
- Axiall[ingl.] (AQSH) — yiliga 1,2 mln tonna;
Adabiyotlar
- Kimyo ensiklopedik lug‘ati / bosh muharrir I. L. Knunyans. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1983. — 792 bet — 100 000 nusxa.
Havolalar
- Kolyada S. Yu., Polivinilxlorid bilan XVIII asrdan XXII asrgacha — Polivinilxlorid (PVX, ya’ni PVC) haqidagi maqola. Tarixi, olinishi, xossalari va qayta ishlanishi