Seysmik to‘lqin nima

Seysmik to‘lqinlar — tog‘ jinslaridagi elastik (mexanik) tebranishlar energiyasini uzatuvchi to‘lqinlardir. Seysmik to‘lqinlarning manbai zilzila, portlash, vibratsiya, zarba yoki tog‘ jinslarida elastik tebranishlar keltirib chiqaradigan har qanday boshqa ta’sir bo‘lishi mumkin. Seysmik to‘lqinlar seysmologiyada va qidiruv geofizikasida o‘rganiladi. Seysmik to‘lqinlar keltirib chiqaradigan tebranishlarni qayd etish uchun avtonom seysmik qayd etish qurilmalari yoki seysmik stansiyalarga ulangan qabul qilgichlar ishlatiladi. To‘lqinlarning tarqalish tezligi ular tarqalayotgan muhitning zichligi va elastiklik modullariga bog‘liq. Seysmik to‘lqinlarning tezligi odatda chuqurlik kamaygani sari pasayadi; mantiyada — 13 km/s, Yer po‘stining yuqori qatlamlarida esa 1—8 km/s ni tashkil etadi. Seysmik to‘lqinlarning chastotasi gersning ulushlaridan bir necha yuz gersgacha bo‘lgan oraliqda o‘zgaradi (ya’ni infratovushdan ≈ birinchi oktavagacha).

Seysmik to‘lqinlarning turlari

P va S to‘lqinlarning tarqalishi

Seysmik to‘lqinlar hajmiy va sirt to‘lqinlariga bo‘linadi.

Hajmiy to‘lqinlar

Hajmiy to‘lqinlar geologik muhitning butun hajmi bo‘ylab cheklanmagan holda tarqaladi. Ular bo‘ylama va ko‘ndalang to‘lqinlarga bo‘linadi.

P to‘lqinlar

P to‘lqinlar (birlamchi to‘lqinlar) — bo‘ylama, siqilish va cho‘zilish to‘lqinlaridir. Ular zarrachalarni to‘lqin tarqalishi yo‘nalishi bo‘ylab tebrantiradi. Odatda ularning tezligi S to‘lqinlarnikidan ikki baravar yuqori bo‘ladi va ular har qanday material orqali o‘ta oladi. Moxorovichich chegarasining quyi tomonida P to‘lqinlarning tezligi taxminan 8100 m/s, mantiya bilan yadro chegarasi yaqinida esa 13600 m/s ga yetadi.

S to‘lqinlar

S to‘lqinlar (ikkilamchi to‘lqinlar) — ko‘ndalang to‘lqinlardir. Muhit zarrachalari to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar ravishda tebranadi. Suyuqliklar S to‘lqinlarni o‘tkazmaydi. Dengizdagi kemada zilzila xuddi kema suv ostidagi biror jismga urilgandek vertikal zarba sifatida sezilishining sabablaridan biri ham shudir. Moxorovichich chegarasining quyi tomonida S to‘lqinlarning tezligi taxminan 4400 m/s, mantiya bilan yadro chegarasi yaqinida esa 7300 m/s ga yetadi.

Sirt to‘lqinlari

Sirt to‘lqinlari suv to‘lqinlariga bir oz o‘xshaydi, ammo ulardan farqli ravishda Yer yuzasi bo‘ylab tarqaladi. Ularning odatdagi tezligi hajmiy to‘lqinlar tezligidan ancha past. Chastotasi pastligi, ta’sirining uzoq davom etishi va amplitudasi kattaligi tufayli ular seysmik to‘lqinlarning barcha turlari orasida eng vayronkor hisoblanadi.

Sirt to‘lqinlari ikki turga bo‘linadi: Reley to‘lqinlari va Lav to‘lqinlari. Lav to‘lqinlarida zarrachalar to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lgan gorizontal tekislikda tebranadi. Reley to‘lqinlarida zarrachalar tarqalish yo‘nalishiga nisbatan oldinga–yuqoriga–orqaga–pastga harakatlanib, ellipslar chizadi. Sirt to‘lqinlari S to‘lqinlardan sekinroq tarqaladi, bunda Lav to‘lqinlari Reley to‘lqinlaridan tezroq harakatlanadi.

Mantiya va yadrodagi P va S to‘lqinlar

Zilzila sodir bo‘lganda, epitsentr yaqinidagi seysmograflar S va P to‘lqinlarni qayd etadi. Biroq katta masofalarda birinchi S to‘lqinning yuqori chastotali tebranishlarini aniqlab bo‘lmaydi. Ko‘ndalang to‘lqinlar suyuqlikdan o‘ta olmagani sababli Richard Dikson Oldhem ushbu hodisaga asoslanib, Yerning tashqi yadrosi suyuq degan taxminni ilgari surgan. Keyinchalik xuddi shu turdagi tadqiqot asosida Oyning yadrosi qattiq degan taxmin ilgari surilgan, ammo so‘nggi geofizik tadqiqotlar uning hali ham erigan holatda ekanini ko‘rsatmoqda.

Zilzila joylashuvini aniqlashda P va S to‘lqinlardan foydalanish

Mahalliy yoki yaqin atrofda sodir bo‘lgan zilzilalarda P va S to‘lqinlarning yetib kelish vaqtlari orasidagi farqdan zilzila manbaigacha bo‘lgan masofani aniqlash uchun foydalanish mumkin. Global miqyosdagi zilzilalarda vaqt bo‘yicha sinxronlashtirilgan to‘rt yoki undan ortiq kuzatuv stansiyasi P to‘lqinlarning yetib kelish vaqtini qayd etadi. Bu ma’lumotlar asosida sayyoraning istalgan nuqtasidagi epitsentrni hisoblab topish mumkin. gipotsentrni aniqlash uchun ko‘proq ma’lumot (seysmik stansiyalarda P to‘lqinlarning yetib kelishi haqidagi o‘nlab yoki yuzlab qaydlar) talab qilinadi.

200 km radiusdagi zilzila o‘rnini aniqlashning eng oddiy usuli — P va S to‘lqinlarning yetib kelish vaqtlari orasidagi farqni sekundlarda hisoblab, uni 8 ga ko‘paytirishdir. Ammo teleseysmik[noma’lum atama] masofalarda bu usul mos kelmaydi, chunki seysmik to‘lqinlarning Yer mantiyasigacha chuqur kirib borib, sinib, tezligini o‘zgartirgan bo‘lishi ehtimoli yuqori.

Seysmik to‘lqinning amplitudasi

Seysmik elastik to‘lqin amplitudasi — tog‘ jinsining tebranayotgan zarrachasi muvozanat holatiga nisbatan erishadigan eng katta siljish qiymatidir. Seysmik tebranishlarni qabul qiluvchi qurilmaning turiga qarab, amplituda tebranayotgan zarrachalarning maksimal tezligi yoki tezlanishiga teng bo‘lishi mumkin. Qabul qilgichlarda o‘zgartirilgandan keyin seysmik signal elektr signaliga aylanadi, shuning uchun amplituda endi mV yoki ARO (analog-raqamli o‘zgartirgich) birliklarida ifodalanadi. Hozircha seysmik to‘lqin uchun etalon mavjud emas. Shu bois amplitudaning o‘lchov birligi haqidagi masala ochiq qolmoqda va amplituda o‘lchamsiz kattalik sifatida qabul qilinadi.

Seysmik impulsning qutbliligiga qarab, to‘lqin amplitudasi musbat yoki manfiy qiymatga ega bo‘lishi mumkin. Musbat amplitudali impulsning qutbliligi (fazalarning ketma-ketligi) bevosita manba hosil qiladigan to‘lqinniki bilan bir xil, manfiy amplitudali impulsniki esa unga qarama-qarshi bo‘ladi.

Seysmik to‘lqin amplitudasi to‘lqinning oldingi va orqa frontlari orasidagi fazoda energiya zichligiga bog‘liq. O‘zgarmas elastik energiya tobora katta hajmga taqsimlangani sababli to‘lqin fronti manbadan uzoqlashgan sari amplituda kamayadi. Bundan tashqari, amplituda qiymatiga akustik qattiqlik (to‘lqin impedansi) ta’sir qiladi; u amplitudaning kamayish darajasini belgilaydi. Akustik jihatdan qattiq muhitlarda elastik to‘lqin amplitudasi pasayadi, akustik jihatdan yumshoq muhitlarda esa ortadi. Shuningdek, elastik to‘lqin amplitudasi manba muhitga uzatadigan kinetik energiyaga bevosita bog‘liq.

Adabiyotlar

  • Seysmik to‘lqinlar fizikasi va Yerning ichki tuzilishi / SSSR Fanlar akademiyasi; Seysmologiya va zilzilabardosh qurilish bo‘yicha idoralararo kengash (Moskva); mas’ul muharrir Ye. F. Savarenskiy. — M.: Nauka, 1983. — 223 b.
  • Eybi J. A. Zilzilalar = Zilzilalar (Earthquakes). — M.: Nedra, 1982. — 50 000 nusxa

Havolalar