Elastik to‘lqin nima

Elastik to‘lqinlar (akustik to‘lqinlar) — to‘lqinlar bo‘lib, suyuq, qattiq va gazsimon muhitlarda elastik kuchlar ta’sirida tarqaladi. Bunday to‘lqinlar tarqalganda muhitda kichik elastik tebranishlar yuz beradi.

Elastik to‘lqinlar zarba, portlash yoki tebranish natijasida paydo bo‘ladi.

Bu to‘lqinlar gertsning ulushlaridan 1013 gertsgacha bo‘lgan chastota diapazonini qamrab oladi. Bu diapazonda to‘rtta asosiy toifa ajratiladi: infratovush (taxminan 16 gertsgacha), tovush to‘lqinlari (16 dan 20,000 gertsgacha), ultratovush (20,000 gertsdan 109 gertsgacha) va gipertovush (109 dan 1013 gertsgacha). Bu to‘lqinlar muhitda energiya tashiydi. Ular tebranish amplitudasi, zarrachalar harakatining yo‘nalishi, chastotasi, to‘lqin uzunligi, fazaviy va guruh tezliklari, shuningdek, to‘lqin fronti bo‘ylab siljishlar hamda kuchlanishlarning taqsimlanish qonuniyati bilan tavsiflanadi. Barcha akustik to‘lqinlar tarqalish jarayonida so‘nadi. Ularning yo‘lida uchraydigan to‘siqlar to‘lqinlar difraksiyasiga sabab bo‘lishi mumkin.

Faqat hajmiy elastiklik xususiyatiga ega bo‘lgan suyuqlik va gazlarda faqat bo‘ylama siqilish va siyraklanish to‘lqinlari tarqalishi mumkin. Chegaralanmagan qattiq muhitlarda esa ham bo‘ylama, ham ko‘ndalang (siljish) to‘lqinlari mavjud bo‘lishi mumkin. Bir jinsli va izotrop muhitlarda bo‘ylama to‘lqinlarda zarrachalar to‘lqinning tarqalish yo‘nalishida, ko‘ndalang to‘lqinlarda esa shu yo‘nalishga perpendikulyar ravishda harakatlanadi.

Qattiq jismning boshqa muhitlar bilan chegarasida sirt akustik to‘lqinlari hosil bo‘ladi. Ular bir jinsli bo‘lmagan bo‘ylama va siljish to‘lqinlarining qo‘shilishidan iborat bo‘lib, amplitudasi chegara sirtidan uzoqlashgan sari eksponensial ravishda kamayadi. Plastina va sterjenlar kabi o‘lchamlari cheklangan qattiq jismlarda to‘lqinlar bo‘ylama va siljish to‘lqinlarining kombinatsiyasi sifatida tarqaladi.

Anizotrop muhitlarda, masalan, anizotrop kristallarda akustik to‘lqinlarning xususiyatlari kristall turiga va tarqalish yo‘nalishiga bog‘liq. Bunday muhitlarda doimo uchta to‘lqin tarqaladi: asosan bo‘ylama siljishlarga ega bitta kvazibo‘ylama va asosan ko‘ndalang siljishlarga ega ikkita kvaziko‘ndalang to‘lqin. Har bir to‘lqinning o‘ziga xos tezligi bor. Kristallarda tarqalish jarayonida fazaviy va guruh tezliklarining farqlanishi, qutblanish tekisligining aylanishi hamda akustoelektron o‘zaro ta’sir hisobiga to‘lqinlarning kuchayishi kabi hodisalar yuz berishi mumkin.

Akustik to‘lqinlar manbadan uzoqlashganda yoyilishi, muhitdagi bir jinsli bo‘lmagan sohalarda sochilishi va energiyaning qaytmas tarzda boshqa shakllarga, masalan, issiqlikka aylanishi natijasida so‘nadi. Akustik to‘lqinlar akustoelektronikada, defektoskopiyada, gidrolokatsiyada, seysmologiyada va boshqa sohalarda keng qo‘llaniladi.

Umumiy tasnifi

To‘lqinlarning chastotasiga ko‘ra infratovushli, tovushli, ultratovushli va gipertovushli elastik to‘lqinlar farqlanadi.

Suyuq va gazsimon muhitlarda elastik to‘lqinlarning faqat bir turi — bo‘ylama to‘lqinlar tarqalishi mumkin. Bunday to‘lqinlarda zarrachalar to‘lqinning tarqalish yo‘nalishida harakatlanadi.

Qattiq jismlarda urinma mexanik kuchlanishlar mavjud bo‘lgani sababli zarrachalar murakkabroq trayektoriyalar bo‘ylab harakatlanadigan boshqa turdagi to‘lqinlar ham yuzaga keladi.

Yer po‘stida tarqaladigan elastik to‘lqinlar seysmik to‘lqinlar deb ataladi.

Qattiq jismlardagi elastik to‘lqinlar

Elastik to‘lqinlarning qattiq jismlardagi eng keng tarqalgan turlari quyidagilardir:

  • bo‘ylama to‘lqinlar — zarrachalari to‘lqinning tarqalish yo‘nalishi bo‘ylab tebranadigan to‘lqinlar;
  • ko‘ndalang to‘lqinlar — zarrachalari to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar ravishda tebranadigan to‘lqinlar;
  • sirt to‘lqinlari (masalan, Reley to‘lqinlari) — jism sirti bo‘ylab zarrachalari elliptik trayektoriyalar chizib tebranadigan to‘lqinlar;
  • Lemb to‘lqinlari — yupqa plastinalarda tarqaladigan to‘lqinlar;
  • egilish to‘lqinlari — sterjen yoki plastinalarda egilish deformatsiyasi tebranishlarining tarqalishi bo‘lib, bunda to‘lqin uzunligi sterjen yoki plastina qalinligidan ancha katta bo‘ladi.

Kristall tuzilishli qattiq materiallarda elastik tebranishlarning tarqalishini nafaqat elastik to‘lqin, balki kvazizarralar-fononlar (ya’ni kristall panjarasi tebranishlarining kvantlari) oqimi sifatida ham talqin qilish mumkin. Bunday talqinda har bir kvantning energiyasi hν (h — Plank doimiysi, ν — tebranish chastotasi) ga teng. Kvant tovush tezligi bilan harakatlanadi. Kvantlar soni energiya oqimi zichligining to‘lqin va zarracha modellaridagi qiymatlari o‘zaro teng bo‘ladigan qilib tanlanadi. Xuddi shunday holat elektromagnit nurlanish uchun ham xos bo‘lib, uning kvanti foton hisoblanadi (fonon modelidan farqli o‘laroq, foton modeli barcha muhitlarga tatbiq etiladi).

Amaliy qo‘llanilishi

Elastik to‘lqinlardan quyidagi sohalarda keng foydalaniladi:

Tibbiyotda:

Geofizikada:

Texnikada:

Musiqada: