Tibbiy fizika nima

Tibbiy fizika inson kasalliklarining oldini olish, ularga tashxis qo‘yish va ularni davolashda fizika tushunchalari hamda usullarini qo‘llash bilan shug‘ullanadi. Bundan ko‘zlangan aniq maqsad — inson salomatligi va farovonligini yaxshilash. 2008-yildan boshlab tibbiy fizika Kasblarning xalqaro standart tasnifiga muvofiq tibbiyot kasblari toifasiga kiritilgan. Mazkur tasnifni ishlab chiqqan tashkilot — Xalqaro mehnat tashkiloti. 2010-yildan boshlab Rossiyada «tibbiy fizik» oliy ma’lumot talab etiladigan mutaxassisliklar ro‘yxatiga kiritilgan.

Tibbiy fiziklar tibbiyotning quyidagi yo‘nalishlarida faoliyat yuritadi: radiatsion onkologiya, diagnostik va intervensiyaviy radiologiya, yadroviy tibbiyot va radiatsiyadan himoyalanish va boshqalar. Klinik amaliyotda «tibbiy fizik» muayyan tibbiy kasbning nomidir.

Universitet kafedralari ikki turga bo‘linadi. Birinchi turdagi kafedralar, asosan, talabalarni shifoxonada tibbiy fizik sifatida ishlashga tayyorlaydi; u yerdagi ilmiy tadqiqotlar esa kasbiy amaliyotni takomillashtirishga qaratiladi. Ikkinchi turdagi kafedralar (ular tobora ko‘proq «biotibbiyot fizikasi» deb atalmoqda) ancha keng faoliyat doirasiga ega. Ularda fizikani tibbiyotga tatbiq etishning istalgan yo‘nalishi, jumladan, biomolekulalarning tuzilishini o‘rganish, mikroskopiya va nanotibbiyot bo‘yicha tadqiqotlar olib borilishi mumkin.

Tarix: tibbiy fizika sohasidagi kashfiyotlari uchun fizika va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti laureatlari

Vilgelm Rentgen
Vilem Eyntxoven
Piter Mensfild

Turli yillarda tibbiy fizika uchun muhim bo‘lgan ilmiy kashfiyotlari tufayli Nobel mukofotiga quyidagi olimlar sazovor bo‘lgan:

Quyidagi kashshoflarning ilmiy hissasini ham alohida qayd etish lozim:

Tibbiy fizikaning vazifalari

Ushbu sohaning vazifalari 11 ta asosiy yo‘nalishni o‘z ichiga oladi:

  1. Ilmiy muammolarni hal qilish: muammolarni har tomonlama yechish, jumladan, tibbiy qurilmalarning eng maqbul ishlash ko‘rsatkichlarini aniqlash yoki ulardan foydalanishni optimallashtirish, noto‘g‘ri foydalanishning ehtimoliy sabablarini aniqlash va bartaraf etish, shuningdek, taklif etilgan yechimlar qurilmaning ishlashi va undan foydalanishni maqbul holatga qaytarganini tasdiqlash. Barcha faoliyat zamonaviy ilmiy dalillarga, mavjud ma’lumotlar yetarli bo‘lmaganda esa mustaqil tadqiqotlarga asoslanishi kerak.
  2. Dozimetrik o‘lchashlar: bemorlar, biotibbiy tadqiqotlarda qatnashayotgan ko‘ngillilar va tibbiy maqsadda bo‘lmagan nurlanish ta’siriga uchragan shaxslar olgan nurlanish dozalarini o‘lchash; dozimetrik asboblarni tanlash, kalibrlash va ularga texnik xizmat ko‘rsatish; dozani qayd etuvchi qurilmalar ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq dozalarni mustaqil tekshirish; dozani qayd etish yoki baholash qurilmalariga kirish ma’lumoti sifatida talab etiladigan kattaliklarga tegishli dozalarni o‘lchash. O‘lchashlar amaldagi tavsiya etilgan usul va protokollarga asoslanishi lozim. Bu barcha fizik omillarning dozimetriyasini qamrab oladi.
  3. Bemorlar xavfsizligi / xavflarni boshqarish: tibbiy qurilmalarni kuzatish va klinik protokollarni baholash orqali bemorlar, biotibbiy tadqiqotlardagi ko‘ngillilar va tibbiy maqsadda bo‘lmagan nurlanishga uchragan shaxslarni fizik omillarning zararli ta’siridan uzluksiz himoya qilish. Bunda so‘nggi e’lon qilingan ilmiy dalillar, ular yetishmasa, mustaqil tadqiqotlar asos qilib olinadi. Xavflarni baholash xaritalarini ishlab chiqish ham shu yo‘nalishga kiradi.
  4. Kasbiy va jamoat xavfsizligi / xavflarni boshqarish: bemorlar, biotibbiy tadqiqotlardagi ko‘ngillilar va tibbiy maqsadda bo‘lmagan ta’sirga uchragan shaxslar bilan bog‘liq jarayonlarda xodimlar hamda aholini himoyalash nuqtayi nazaridan tibbiy qurilmalarni kuzatish va klinik protokollarni baholash. Shuningdek, kasbiy va jamoat xavflari bilan shug‘ullanuvchi boshqa mutaxassislar bilan birga xavflarni baholash xaritalarini ishlab chiqishni o‘z ichiga oladi.
  5. Tibbiy qurilmalarni klinik boshqarish: so‘nggi xalqaro tavsiyalarga muvofiq tibbiy qurilmalarning texnik talablarini belgilash, ularni tanlash, qabul sinovlaridan o‘tkazish, ishga tushirish va sifatini nazorat qilish, shuningdek, tegishli dasturlarni boshqarish va nazorat qilish. Sinovlar zamonaviy tavsiya etilgan uslub va protokollar asosida o‘tkazilishi kerak.
  6. Klinik jarayonlarda ishtirok etish: tibbiy radiologik qurilmalardan doimiy ravishda samarali va maqbul foydalanishni ta’minlash uchun radiatsiyadan himoyalanish hamda sifat nazoratining kundalik tartiblarini bajarish, ularda qatnashish va nazorat qilish; shu jumladan, muolajalarni muayyan bemorga moslab optimallashtirish.
  7. Xizmatlar sifati va iqtisodiy samaradorligini oshirish: yangi tibbiy radiologik qurilmalarni klinik xizmatlarga joriy etishga rahbarlik qilish, tibbiy fizika bo‘yicha yangi xizmatlarni yo‘lga qo‘yish, shuningdek, iqtisodiy masalalarni hisobga olgan holda klinik protokollar va usullarni ishlab chiqish yoki joriy etishda qatnashish.
  8. Ekspert maslahati: tashqi mijozlarga (masalan, tibbiy fizika bo‘yicha o‘z mutaxassisi bo‘lmagan klinikalarga) ekspert maslahatlarini berish.
  9. Tibbiyot xodimlarini o‘qitish (jumladan, tibbiy fizika yo‘nalishida tahsil olayotganlarni): tibbiy radiologik qurilmalardan klinik jihatdan samarali, xavfsiz, ilmiy asoslangan va tejamkor foydalanishni ta’minlaydigan ilmiy-texnik bilimlar, ko‘nikmalar va kompetensiyalarni yetkazish orqali sifatli kasbiy tibbiy ta’limga ko‘maklashish. Tibbiy fizika talabalarini o‘qitishda va tibbiy fizika bo‘yicha ordinatura dasturlarini tashkil etishda ishtirok etish.
  10. Sog‘liqni saqlash texnologiyalarini baholash: tibbiy radiologik qurilmalar va/yoki radioaktiv moddalar hamda manbalardan tibbiyotda foydalanish bilan bog‘liq sog‘liqni saqlash texnologiyalarini fizik jihatdan baholash uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish.
  11. Innovatsiyalar: hozirgacha hal etilmagan klinik muammolarni bartaraf qilish uchun yangi qurilmalar (shu jumladan, dasturiy ta’minot) va protokollarni yaratish yoki mavjudlarini takomillashtirish.

Tibbiy biofizika va biotibbiyot fizikasi

Ayrim ta’lim muassasalarida «tibbiy biofizika», "biotibbiyot fizikasi» yoki «tibbiyotda amaliy fizika» nomli kafedra yoxud dasturlar mavjud. Odatda ular ikki toifaga bo‘linadi: biofizika, radiobiologiya va tibbiy fizikani birlashtirgan fanlararo fakultetlar; shuningdek, talabalarni tibbiy fizika, biofizika yoki tibbiyot bo‘yicha keyingi ta’limga tayyorlaydigan bakalavriat dasturlari. Bionanotexnologiyaning ko‘plab ilmiy tushunchalari boshqa sohalardan olingan. Biokimyoviy tamoyillar biologik tizimlarning moddiy xossalarini tushunishda muhim o‘rin tutadi. Ular bionanotexnologiya uchun ham asosiy ahamiyatga ega, chunki yangi texnologiyalarni yaratishda aynan shu tamoyillardan foydalanish zarur. Bionanofan doirasida o‘rganiladigan material xossalari va qo‘llanishlari qatoriga mexanik xossalar (masalan, deformatsiya, adgeziya, yemirilish), elektr va elektron xossalar (masalan, elektromexanik qo‘zg‘atish, kondensatorlar, energiya saqlash/akkumulyatorlar), optik xossalar (masalan, yutilish, lyuminessensiya, fotokimyo), issiqlik xossalari (masalan, issiqlik ta’sirida o‘zgaruvchanlik, harorat rejimini boshqarish), biologik xossalar (masalan, hujayralarning nanomateriallar bilan o‘zaro ta’siri, molekulyar nuqsonlar, biosensorika, mexanik ta’sirni sezish kabi biologik mexanizmlar), kasalliklar nanofani (masalan, genetik kasalliklar, saraton, a’zo yoki to‘qimalar yetishmovchiligi), shuningdek, hisoblash texnologiyalari (masalan, DNK asosidagi hisoblash texnikasi) va qishloq xo‘jaligi (pestitsidlar, gormonlar hamda o‘g‘itlarni maqsadli yetkazish).

Ixtisoslashuv yo‘nalishlari

Xalqaro tibbiy fizika tashkiloti (IOMP) tibbiy fizikaning quyidagi asosiy qo‘llanish sohalari va faoliyat yo‘nalishlarini tan oladi.

MRT: multiform glioblastomaning birlashtirilgan tasvirlar orqali ko‘rsatilishi
Elektron mikroskopiya: anoksiya va qayta oksigenlanishdan keyin yangi tug‘ilgan chaqaloq kardiomiotsitlarining ultrastrukturasi

Tibbiy tasvirlash fizikasi

Tibbiy tasvirlash fizikasi diagnostik va intervensiyaviy radiologiya fizikasi deb ham ataladi. Klinik fiziklar odatda diagnostik radiologiyaning quyidagi yo‘nalishlarida ishlaydi: rentgenografiya, rentgenoskopiya, mammografiya, angiografiya va kompyuter tomografiyasi; shuningdek, ionlashtirmaydigan nurlanishga asoslangan usullarda, masalan, ultratovush tekshiruvi va MRT. Ular dozimetriya (xodimlar va bemorlar uchun) kabi radiatsiyadan himoyalanish masalalari bilan ham shug‘ullanishi mumkin. Bundan tashqari, tibbiy tasvirlash bo‘yicha ko‘plab fiziklar yadroviy tibbiyot tizimlari, shu jumladan, bir fotonli emission kompyuter tomografiyasi (OFEKT) va pozitron-emission tomografiya (PET) bilan ham ishlaydi. Ba’zan tasvirlash fiziklari klinik yo‘nalishlarda ilmiy-tadqiqot va ta’lim maqsadlarida ishlaydi. Masalan, ma’lum bir qon tomir tuzilmasini tasvirlashning ehtimoliy usuli sifatida tomir ichidagi ultratovush tekshiruvini miqdoriy baholashi mumkin. Ayrim hollarda mikro- va nanodarajadagi tuzilmalar hamda funksiyalarni ilmiy tadqiq etish va diagnostika qilish uchun elektron mikroskopiyadan foydalanish maqsadga muvofiq.

Nur terapiyasi fizikasi

Pozitron-emission tomografiya (PET): vena ichiga radioizotop yuborilganidan so‘ng jigardagi o‘sma metastazlarining uch o‘lchamli tasviri. Qo‘llangan radioizotop — 18F

Nur terapiyasi fizikasi nur bilan davolash yoki radioterapiya deb ham ataladi. Bu tibbiyot sohasi mutaxassislari onkologik kasalliklarni ionlashtiruvchi nurlanish yordamida davolash masalalari bilan shug‘ullanadi. Tibbiy fiziklarning aksariyati aynan shu sohada ishlaydi. Nur terapiyasi fiziklari chiziqli tezlatkichlar tizimlari, rentgen nurlari bilan davolash qurilmalari va boshqa usullar, jumladan, tomoterapiya, gamma-pichoq, kiberpichoq, proton terapiyasi va braxiterapiya bilan ishlaydi. Ilmiy tadqiqotlar quyidagi yo‘nalishlarni ham qamrab olishi mumkin: neytronni tutib olish terapiyasi, yopiq nurlanish manbalaridan foydalanish (braxiterapiya), teragers nurlanishi bilan davolash, yuqori intensivlikdagi fokuslangan ultratovush dastalari bilan davolash (shu jumladan, litotripsiya), optik nurlanish lazerlari bilan davolash, shu jumladan, fotodinamik terapiya, ultrabinafsha nurlarning bakteriyalarni yo‘q qiluvchi ta’siridan foydalanish va boshqalar. Shuningdek, ushbu ro‘yxatga yadroviy tibbiyotni ochiq nurlanish manbalariga asoslangan nur terapiyasi doirasida kiritish mumkin: ochiq nurlanish manbalari.

Yadroviy tibbiyot fizikasi

Yadroviy tibbiyot — muayyan inson a’zolarining faoliyati haqida ma’lumot olish yoki kasalliklarni davolash uchun nurlanishdan foydalanadigan tibbiyot sohasi. Bunda qalqonsimon bez, suyaklar, yurak, jigar va boshqa ko‘plab a’zolarni oson tasvirlash, shuningdek, ularning faoliyatidagi buzilishlarni aniqlash mumkin. Ayrim hollarda nurlanish manbalaridan zararlangan a’zolar yoki o‘smalarni davolash uchun ham foydalaniladi. Beshta Nobel mukofoti laureati tibbiyotda radioaktiv diagnostikadan foydalanish bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Dunyo bo‘ylab 10 000 dan ortiq shifoxona radioizotoplardan tibbiyotda foydalanadi va muolajalarning qariyb 90 % i diagnostika maqsadida o‘tkaziladi. Diagnostikada eng ko‘p qo‘llanadigan radioizotop — texnetsiy-99m bo‘lib, u yordamida yiliga qariyb 30 million muolaja o‘tkaziladi. Bu dunyodagi barcha yadroviy tibbiyot muolajalarining 80 % ini tashkil etadi.

Radiatsion gigiyena, salomatlik fizikasi

Ingliz tilidagi adabiyotlarda qo‘llanadigan «salomatlik fizikasi» (health physics) atamasi radiatsion xavfsizlik yoki radiatsiyadan himoyalanish deb ham yuritiladi. Salomatlik fizikasi — fizika qonunlariga asoslanib, inson salomatligini radiatsion nurlanishdan himoya qilishni o‘rganuvchi amaliy fan. U ionlashtiruvchi nurlanishdan xavfsiz foydalanishni ta’minlash maqsadida sog‘liq uchun xavfli omillarni aniqlash, baholash va nazorat qilish bilan bog‘liq. Tibbiy fizika mutaxassislari radiatsiyadan himoyalanish va xavfsizlikning ilmiy hamda amaliy jihatlarini takomillashtirishga hissa qo‘shadi. Ushbu bo‘limga quyidagi sohalardagi tadqiqotlar kiradi: tabiiy radiatsion fon, radiatsiyadan himoyalanish, dozimetriya, salomatlik fizikasi, bemorlarni radiologik himoyalash.

Rossiyada «radiatsion gigiyena» yo‘nalishi rivojlangan, ixtisoslashgan ilmiy-tadqiqot institutlari tashkil etilgan, shu nomdagi jurnal nashr etiladi va radiatsion xavfsizlik me’yorlari amal qiladi: NRB-99

Ionlashtirmaydigan tibbiy nurlanish fizikasi

Ionlashtirmaydigan nurlanish fizikasining ayrim jihatlari radiatsiyadan himoyalanish fizikasi yoki diagnostik tasvirlash fizikasi doirasida ko‘rib chiqilishi mumkin. Tasvirlash usullariga MRT, optik tasvirlash va ultratovush tekshiruvlari. Xavfsizlik nuqtayi nazaridan, shuningdek, «lazer tibbiyoti» keng tarqalganligi sababli, bu sohaga lazerlar.

Inson fiziologiyasi va atrof-muhit fizik omillarini o‘lchash

Fiziologik o‘lchashlar turli fiziologik ko‘rsatkichlarni kuzatish va o‘lchash uchun ham qo‘llanadi. Bunday o‘lchash usullarining ko‘pchiligi noinvaziv bo‘lib, ular boshqa kam invaziv usullar bilan birga yoki ularning o‘rniga ishlatilishi mumkin. O‘lchash usullariga elektrokardiografiya, elektroensefalografiya, nerv impulsi tarqalish tezligining dastlabki o‘lchovlari, alohida neyronning magnit maydonini o‘lchash va boshqalar kiradi. Ayrim yo‘nalishlar boshqa mutaxassisliklarga, masalan, tibbiy muhandislikka yoki qon tomirlari haqidagi fanlarga ham tegishli bo‘lishi mumkin.

Tibbiy informatika, hisoblash fizikasi va modellashtirish

Elektrokardiografiyada qayd etiladigan miokard nerv impulslarining hosil bo‘lishi va tarqalishi modeli

Tibbiy fizika bilan chambarchas bog‘liq boshqa sohalar tibbiy ma’lumotlar, axborot texnologiyalari va informatika bilan bog‘liq tibbiyot yo‘nalishlarini o‘z ichiga oladi.

Ilmiy tadqiqotlar va akademik rivojlanish yo‘nalishlari

Tibbiy tasvirlash: ko‘krak bezi nur terapiyasini olgan bemor ayolning ko‘krak qafasidan chiqqan Cherenkov nurlanishi; bunda chiziqli tezlatkichning 6 MeV energiyali nurlar dastasidan foydalanilgan.

Klinik faoliyat bilan shug‘ullanmaydigan fiziklar yuqorida sanab o‘tilgan yo‘nalishlarni ilmiy va akademik jihatdan o‘rganishga e’tibor qaratishi mumkin. Ularning tor ixtisoslashuvi, shuningdek, lazerlar va ultrabinafsha nurlanish tizimlarini (masalan, fotodinamik terapiya), MRT va boshqa funksional tasvirlash usullarini, shuningdek, molekulyar tasvirlashni, elektr impedans tomografiyasini, diffuz optik tasvirlash, optik kogerent tomografiya, ikki energiyali rentgen absorbsiometriyasi va tibbiy tasvirlashda Cherenkov nurlanishidan foydalanish.

2020-yilga kelib, miyani va uning konnektomini o‘rganishga qaratilgan xalqaro tashabbus bir qator milliy megaloyihalarni (AQShdagi BRAIN Initiative, Yevropadagi Human Brain Project, Xitoydagi China Brain Project, Yaponiyadagi Brain/MINDS, Kanadadagi Canadian Brain Research Strategy, Avstraliyadagi Australian Brain Alliance va Koreyadagi Korea Brain Initiative) birlashtirgan edi. Ushbu tashabbus neyrofanlar va sun’iy intellekt yaratish bo‘yicha eng so‘nggi tadqiqotlardan kelib chiqqan fanlararo yondashuvlar, jumladan, «teskari yig‘ish» usuli asosida sinergiyani ta’minlash uchun mamlakatlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirishni ko‘zlagan.

Dunyoda tibbiy fiziklarga bo‘lajak ehtiyoj istiqbollari haqida ma’lumotlar e’lon qilingan.

Rossiyada tibbiy fiziklar tayyorlash tizimi takomillashishda davom etmoqda. Yevropada tibbiy fizika bo‘yicha ta’limning holati, shuningdek, «Tibbiy fizika bo‘yicha oliy ta’lim dasturlarining global ro‘yxati» e’lon qilingan.

Qonunchilik va maslahat organlari

Havolalar