Salmonellalar
Salmonella sp.
Ilmiy tasnifi
Domen: Bakteriyalar Tip: Proteobakteriyalar Sinf: Gammaproteobakteriyalar Turkum: Enterobacterales Oila: Enterobakteriyalar Urug‘: Salmonellalar
Xalqaro ilmiy nomi
Salmonella Lignieres 1900
Sistematika — Vikiturlarda Tasvirlar — Vikimedia omborida ITIS   302 NCBI   590 EOL   83137

Salmonellalar (lot. Salmonella) — spora hosil qilmaydigan bakteriyalar urug‘i bo‘lib, ular tayoqcha shakliga ega (uzunligi 1—7 mkm, eni taxminan 0,3—0,7 mkm). Urug‘ amerikalik veterinar Daniel Elmer Salmon (1850—1914) sharafiga nomlangan. Salmonellalar, odatda, laktozani fermentatsiyalamaydi ( laktoza parchalanmaydi) va og‘iz orqali organizmga tushganda odamlar hamda boshqa hayvonlar uchun patogen hisoblanadi. Ayrim turlari ich terlamaga, paratiflarga va boshqa salmonellyozlarga sabab bo‘ladi.

Grammanfiy, fakultativ anaeroblar, ularning aksariyati harakatchan (bakteriyaning butun yuzasida joylashgan peritrixlar, ya’ni xivchinlar yordamida). Qattiq oziqa muhitlarida kulrang-oq rangli yumaloq koloniyalar hosil qiladi, bulonda o‘stirilganda esa muhit xiralashadi va cho‘kma paydo bo‘ladi. Surtmalarda tartibsiz joylashadi. Spora hosil qilmaydi, mikrokapsulaga va peritrix xivchinlarga ega. Gravitatsiya bo‘lmagan sharoitda salmonellalar yupqa bakterial parda shaklida birlashadi. Salmonellalar uglevodlarni (glukozani, mannozani, ksilozani, dekstrinni) va spirtlarni (inozitni, dulsitni) achitib, kislota, ba’zan esa gaz ham hosil qiladi. Ularning o‘sishi uchun eng qulay harorat 37 °C, muhit pH ko‘rsatkichi esa 7,2—7,4. Salmonellalar oziqa muhitiga uncha talabchan emas va oddiy oziqa muhitlarida o‘sadi.

Salmonellalar tashqi muhitda va oziq-ovqat mahsulotlarida uzoq vaqt saqlanib qolishi mumkin. Ultrabinafsha nurlanish va issiqlik ularning nobud bo‘lishini tezlashtiradi: 55 °C (131 °F) gacha qizdirilganda bir yarim soatda, 60 °C (140 °F) da esa 12 daqiqa ichida nobud bo‘ladi. Salmonella bilan zararlanishning oldini olish uchun ovqatni kamida o‘n daqiqa davomida 75 °C (167 °F) haroratda qizdirish tavsiya etiladi. 100 °C da deyarli darhol nobud bo‘ladi. Muzlatilganda esa nobud bo‘lmaydi.

Ichak devoriga joylashgan «yangi kelgan» salmonellalar raqobatchi mikroorganizmlarni yo‘q qiladigan TTSS-1 toksinini ajratadi. Bunda salmonellalarning o‘zidan ham bir qismi nobud bo‘ladi. Ichak bo‘shlig‘ida ularning atigi 15 % i bu toksinni ishlab chiqaradi, ichak devorida esa deyarli barchasi ishlab chiqaradi.

«The European Union One Health 2022 Zoonoses Report» hisobotiga ko‘ra, odamlarda infeksiya keltirib chiqaruvchi eng ko‘p uchraydigan 5 ta Salmonella serotipi quyidagilar: S. Enteritidis (67,3 %), S. Typhimurium (13,1 %), monofazali S. Typhimurium (4,3 %), S. Infantis (2,3 %) va S. Derby (0,89 %). Iste’molga tayyor mahsulotlar namunalarining 0,16 % ida va ishlov berishni talab qiladigan mahsulotlar namunalarining 2,1 % ida ushbu qo‘zg‘atuvchi aniqlangan: Salmonella.

Salmonellalar, odatda, ichakda — hayvonlar va odamlarning ichagida — yashaydi.

Antigen tuzilishi Kaufman va Uayt tomonidan batafsil o‘rganilgan hamda quyidagi bakteriyalar urug‘ining zamonaviy serologik tasnifiga asos bo‘lgan: Salmonella.

Salmonellalarda ikkita asosiy antigen majmuasi farqlanadi: O- va H-antigenlar. Ular bakteriya hujayrasining tarkibiy qismlaridir. Somatik O-antigenlar issiqlikka chidamli bo‘lib, lipopolisaxarid-polipeptid majmualardan tashkil topgan. Xivchinli H-antigenlar esa issiqlikka sezgir va oqsil tabiatiga ega. Bundan tashqari, Salmonella urug‘iga mansub bakteriyalarda yana bir qator boshqa antigenlar — yuza va kapsula antigenlari aniqlangan. Kapsula va yuza antigenlari o‘rtasida keskin chegara yo‘q, ular bir-biriga asta-sekin o‘tadi. Shu sababli ikkala turdagi antigen, ya’ni kapsula va yuza antigenlari, umumiy K-antigen nomi bilan birlashtiriladi.

K nomi nemischa «Kapsel» («kapsula») so‘zidan kelib chiqqan. Salmonella guruhida uchta K-antigen mavjudligi isbotlangan: 5-antigen, Vi-antigen va M-antigen.

Salmonellalarning serologik tasniflash sxemasi Kaufman va Uayt tomonidan ishlab chiqilgan. Taklif etilgan sxemaga ko‘ra, salmonellalar somatik O-antigenining umumiyligiga qarab beshta yirik guruhga ajratilgan: A, B, C, D, E. O-antigenlar bir xil tuzilishga ega emasligi va ikki yoki undan ortiq retseptor (fraksiya)dan iboratligi aniqlangan. Bu retseptorlar sxemada rim raqamlari (I, II, III va hokazo) bilan belgilangan. O‘z navbatida, spetsifik va nospetsifik H-antigenlar ham bir xil tuzilishga ega emasligi ma’lum bo‘lgan. Spetsifik H-antigen retseptorlari lotin alifbosining kichik harflari bilan, nospetsifik H-antigen retseptorlari esa arab raqamlari va qisman harflar bilan belgilangan.

Odamlar va hayvonlardan ajratib olingan salmonellalarning antigen tuzilishini keyinchalik o‘rganish jarayonida bu tuzilma tobora murakkab ekani aniqlanib, doimiy ravishda yangi O- va H-antigenlar, demak, yangi tiplar ham kashf etilgan. 1939 yilda mikrobiologlarning II Xalqaro kongressida Kaufman—Uayt serologik sxemasiga H-antigenni I va II fazalarga ajratish kiritilib, spetsifik va nospetsifik fazalarga bo‘lish bekor qilingan. Salmonellalarning O-antigenlarini belgilashda rim raqamlari arab raqamlari bilan almashtirilgan.

Hozirgi vaqtda sxemada serologik guruhlarni belgilash uchun lotin alifbosidagi barcha harflar ishlatib bo‘lingan, keyingi guruhlar (51 va undan keyingilari) esa o‘z somatik antigenlarining raqamlari bilan belgilanadi. Hozirga kelib tasniflangan salmonellalar soni 1600 dan oshgan.

Salmonellalarni antigen tuzilishiga ko‘ra to‘liq tiplash uchun cheklangan miqdordagi monoretseptorli O- va H-zardoblari to‘plami yetarli. Ular odamlar va hayvonlardan eng ko‘p ajratib olinadigan A, B, C, D, E guruhlaridagi salmonella tiplarini aniqlash imkonini beradi.

2023-yil may holatiga ko‘ra, ushbu urug‘ga jami 3 ta tur kiradi

Odamlarda Salmonella enterica subsp. arizonae keltirib chiqaradigan infeksiya ko‘pincha sudralib yuruvchilar bilan aloqada bo‘lishga bog‘liq. Salmonellalar Kaufman—Uayt sxemasi asosida agglutinatsiya reaksiyasi yordamida tiplanadi. Buning uchun giperimmun zardoblar yoki salmonellalarga qarshi monoklonal antitanalar qo‘llaniladi. Serotiplash orqali salmonellyoz tashxisi qo‘yiladi va ushbu infeksiyaning epidemiologik tahlili amalga oshiriladi.