Polifiletik guruh: protistlar
Sodda hayvonlarning xilma-xilligi. Chapda: infuzoriya Blepharisma japonicum[ingl.], yoqali xivchinli Desmarella moniliformis[ingl.], yalang‘och amyoba Chaos carolinense; O‘ngda: parazit xivchinli Giardia muris, qobiqli amyoba Centropyxis aculeata[ingl.], zirhli xivchinli Peridinium willei[ingl.]
Nomi
Sodda hayvonlar
Nomning maqomi
Eskirgan taksonomik nom
Ilmiy nomi
Protista Owen, 1858
Ota takson
Domen: Eukariotlar (Eukaryota)
Vakillari
Acritarcha Amoebozoa Apicomplexa Cercozoa Choanozoa Ciliophora Dinophyta Euglenozoa Flagellata Mycetozoa Parabasalia Percolozoa Sarcomastigophora Xenophyophora O‘rni noaniq taksonlar — incertae sedis: Acantharia Filosia Granuloreticulosea Haplosporea Heliozoa Labyrinthulea Lobosa Sporozoa Jakobaceae
Vikimedia Commons’dagi mediafayllar
Vikiturlardagi tasnifi
Vikilug‘atdagi sodda hayvonlar

Sodda hayvonlar (lot. Protozoa, qadimgi yunoncha πρῶτος — «birinchi» va ζῷα — qadimgi yunoncha ζῷον («tirik mavjudot») so‘zining ko‘plik shakli) — polifiletik guruh, olam yoki hayvonlar kenja olamiga kiruvchi bir hujayrali yoxud koloniya hosil qiluvchi eukariotlar bo‘lib, ular geterotrof usulda oziqlanadi. Rus tilidagi adabiyotlarda, odatda, geterotrof protistlar atamasi qo‘llanadi. Geterotrof protistlar vakillariga foraminiferalar va infuzoriyalar.

Sodda hayvonlarning aksariyati — mikroorganizmlar, biroq ayrimlari (masalan, kolonial infuzoriyalar — zootamniylar yoki yakka spirostomumlar^[ingl.]) bir necha millimetrga yetadi va oddiy ko‘z bilan ham yaxshi ko‘rinadi. Sodda hayvonlar orasida haqiqiy ko‘p hujayrali shakllar yo‘q.

«Suvo‘tlar» atamasi fotosintez qiluvchi protistlarni — ham mikroorganizmlarni, ham ko‘zga ko‘rinadigan kattalikdagi organizmlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Biroq sodda hayvonlar va suvo‘tlarni bir-biridan ajratish ko‘pincha qiyin. Masalan, Dinobryon nomli suvo‘tda xloroplastlar mavjud va u fotosintez qiladi, shu bilan birga harakatlanadi va tayyor organik moddalardan ham foydalanadi. Aralash (miksotrof) oziqlanish ayrim evglenalarga ham xos. Ularda ba’zan butunlay yo‘qolib, qayta tiklanmaydigan organellalar — xloroplastlar.

Sodda hayvonlar odatda 5—45 mikrometr o‘lchamda bo‘ladi; bunday shakllar yorug‘lik mikroskopida yaxshi ko‘rinadi. Ayrim yakka va kolonial turlar (yirik infuzoriyalar, radiolyariyalar va boshqalar) bir necha millimetrga yetishi mumkin, shuning uchun ular oddiy ko‘z bilan ham yaxshi ko‘rinadi. Eng kichik sodda hayvonlar (toksoplazmalar va piroplazmidalar) 1—2 mkm o‘lchamga ega. Sodda hayvonlar suv muhitida va tuproqda yashaydi, turli trofik darajalarni egallaydi. Yirtqich sifatida ular bir hujayrali yoki ipsimon suvo‘tlar, mikroskopik zamburug‘lar va boshqa sodda hayvonlar bilan, mikrofag sifatida esa bakteriyalar hamda detrit bilan oziqlanadi. Sodda hayvonlar bakteriyalar populyatsiyalarini nazorat qiladi va ularning biomassasini tartibga soladi. Sodda hayvonlar oziqni endotsitoz orqali qabul qilishi mumkin. Masalan, amyobalar oziqni soxta oyoqchalari (psevdopodiyalari) bilan o‘rab yutadi, boshqa sodda hayvonlar esa oziqni hujayra og‘izchasi (sitostom) orqali qabul qiladi. Ayrim sodda hayvonlar osmotrof yo‘l bilan oziqlana oladi. Barcha fagotrof sodda hayvonlar oziqni maxsus hujayra bo‘lmachalarida hazm qiladi. Bunday bo‘lmachalar — vakuolalar.

Mikro- va meyofaunaning tarkibiy qismlari sifatida sodda hayvonlar mikroskopik umurtqasizlar hamda baliq chavoqlari uchun muhim oziq manbaidir. Ularning ekologik vazifasi bakteriyalar va suvo‘tlar hosil qilgan organik moddalarni keyingi trofik darajalarga uzatishdan iborat. Sodda hayvonlar qatoriga plazmodiylar, tripanosomalar, leyshmaniyalar va boshqa parazitlar kiradi; ular odamlar va hayvonlarda xavfli kasalliklarni keltirib chiqaradi. Shuningdek, ular ko‘p hujayrali hayvonlarning simbiontlari ham bo‘lishi mumkin. Termitlarda yashovchi xivchinlilar va kavsh qaytaruvchilarda yashovchi infuzoriyalar o‘z xo‘jayinlariga sellulozani hazm qilishda ko‘maklashib, organik moddalarning aylanishida nihoyatda muhim rol o‘ynaydi.

Sodda hayvonlar ikkiga bo‘linish yoki ko‘p marta bo‘linish orqali ko‘payadi. Ayrimlari jinsiy yo‘l bilan, boshqalari jinssiz yo‘l bilan, guruhlarning aksariyati esa har ikkala yo‘l bilan ko‘payadi. Ayrim turlarda (masalan, bezgak plazmodiysida) erkak gametalar (mikrogametalar) bir hujayralardan, urg‘ochi gametalar (makrogametalar) esa boshqa hujayralardan hosil bo‘ladi.

Sodda hayvonlar taksonining boshqa nomi — Acrita (Akritiya) (R. Ouen, 1861).

Ilgari sodda hayvonlar ko‘pincha hayvonlar olamining kenja olami sifatida ko‘rilgan. Shu sababli geterotrof sodda hayvonlarni zoologiyaning (hayvonlarni o‘rganuvchi fanning) bo‘limi hisoblangan alohida fan — protozoologiya o‘rgangan. Hozir sodda hayvonlar odatda suvo‘tlar va ayrim zamburug‘simon guruhlar (oomitsetlar, labirintulidlar, miksomitsetlar va boshqalar) bilan birga protistlar olamiga kiritiladi. Ba’zan esa ular alohida olam sifatida ajratiladi.

Sodda hayvonlar — polifiletik guruh yoki olam. Ilgari ularga ko‘pincha kenja olam yoki tip darajasi berilgan. «Hayvonsimonlar» so‘zi ilgari «sodda hayvonlar» atamasining sinonimi deb qaralgan, hozir esa hayvonsimonlar sodda hayvonlarning faqat bir qismini tashkil etadi.

• Seravin L. N. Sodda hayvonlarning harakat tizimlari. Tuzilishi, mexanokimyosi va fiziologiyasi. — L.: Nauka, 1967. — 332 b.
• Seravin L. N. Sodda hayvonlar... ular nima? — L.: Nauka, 1984. — 174 b.