| Quturish virusi | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||
|
Guruh: Olam: Podsholik: Tip: Kenja tip: Sinf: Turkum: Oila: Urug‘: Tur: Quturish virusi |
||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||
| Rabies lyssavirus | ||||||
| Sinonimlar | ||||||
|
||||||
| Baltimor tasnifi bo‘yicha guruh | ||||||
| V: (-) bir zanjirli RNK viruslari | ||||||
| ||||||
Quturish virusi, rabivirus (ingl. Rabies lyssavirus, ilgari Rabies virus) — nerv to‘qimasiga moyil virus, ya’ni quturish kasalligining odamlar va hayvonlardagi qo‘zg‘atuvchisidir. Virus hayvonlarning so‘lagi orqali, kamroq hollarda esa odam so‘lagi bilan kontaktda yuqishi mumkin.
Quturish virusi tashqi muhitga chidamsiz: quyosh nurlari ta’sirida tezda faolsizlanadi, 70° С dan yuqori haroratda deyarli bir zumda, 50° С da esa 1 soat ichida nobud bo‘ladi. Virion xlor saqlovchi dezinfeksiya vositalari, yog‘ni erituvchi va ishqoriy moddalar ta’sirida parchalanadi. Quritish natijasida virus ikki hafta ichida nobud bo‘ladi.
Quturish virusi silindrsimon ko‘rinishga ega bo‘lib, Lyssavirus urug‘ining hamda rabdoviruslar (Rhabdoviridae) oilasining tipik turi hisoblanadi. Bu viruslar qobiq bilan o‘ralgan bo‘lib, bir zanjirli RNK genomiga ega. Genetik axborot RNK nukleoprotein bilan chambarchas bog‘langan ribonukleoprotein kompleksi ko‘rinishida saqlanadi. Virusning RNK genomi beshta genni kodlaydi, ularning ketma-ket joylashuvi evolyutsiya davomida yuqori darajada saqlangan. Bu genlar nukleoprotein (N), fosfoprotein (P), matriks oqsili (M), glikoprotein (G) va virus RNK-polimerazasi (L)ni kodlaydi. To‘liq genom ketma-ketliklarining uzunligi 11615 dan 11966 nukleotidgacha bo‘ladi.
Barcha transkripsiya va replikatsiya jarayonlari sitoplazmada, Babesh — Negri tanachalari ichida (ular Viktor Babesh va Adelki Negri sharafiga nomlangan) sodir bo‘ladi. Ularning diametri 2—10 mkm ni tashkil etadi. Bu tanachalar quturish uchun xos bo‘lib, kasallik mavjudligini ko‘rsatuvchi patognomonik belgi sifatida qo‘llanishi mumkin.
Tuzilishi
Viruslarning Lyssavirus urug‘iga mansub turlari spiral simmetriyaga ega, shu sababli ularning yuqumli zarrachalari deyarli silindrsimon shaklda bo‘ladi. Ular sutemizuvchilarning nerv hujayralarini zararlashi bilan tavsiflanadi.
Quturish virusi o‘q shakliga ega: uzunligi taxminan 180 nm, ko‘ndalang kesimi diametri esa taxminan 75 nm. Uning bir uchi yumaloq yoki konussimon, boshqa uchi esa tekis yoki botiq bo‘ladi. Tarkibida lipoproteinlar bo‘lib, ular glikoprotein G dan tashkil topgan. Tikanaksimon o‘simtalar virionning (virus zarrachasining) tekis uchini qoplamaydi. Qobiq ostida membrana yoki matriks (M) oqsil qatlami joylashgan bo‘lib, u tekis uchda invaginatsiyalanishi mumkin. Virionning o‘zagi spiral shaklda joylashgan ribonukleoproteinlardan iborat.
Hayotiy sikli
Retseptor bilan bog‘langach[qaysi?] quturish virusi xo‘jayin hujayrasiga endosomal yo‘l orqali kiradi. Endosoma ichidagi past pH membranalarning qo‘shilishiga sabab bo‘ladi va shu orqali virus genomining sitozolga o‘tishiga imkon yaratadi. Retseptorga bog‘lanish va membranalarning qo‘shilishi jarayonlarini glikoprotein G katalizlaydi; u patogenezda hal qiluvchi ahamiyatga ega (G oqsili bo‘lmagan mutant virus tarqala olmaydi).
Keyingi bosqich — transkripsiya bo‘lib, unda yangi virus oqsillarini hosil qilish uchun virus genomi PL polimeraza kompleksi yordamida ko‘chiriladi (P oqsili L-polimeraza uchun muhim kofaktordir). Virus polimerazasi faqat ribonukleoproteinlarni taniydi va erkin RNKdan matritsa sifatida foydalana olmaydi. Transkripsiya sis-regulyator elementlar (virus genomi ketma-ketligidagi boshqaruvchi qismlar) va M oqsili orqali boshqariladi. M oqsili virusning tuzilishi uchun muhim bo‘lish bilan birga, replikatsiya bilan bog‘liq mRNK ishlab chiqarilishini ham tartibga soladi. Keyin polimeraza replikatsiya rejimiga o‘tib, RNKning to‘liq uzunlikdagi musbat zanjirli nusxasini sintezlaydi. Ushbu komplementar RNKlar genomning yangi manfiy zanjirli RNKsini yaratish uchun matritsa bo‘lib xizmat qiladi. Ular N oqsili bilan birikib ribonukleoproteinlarni hosil qiladi, ulardan esa keyinchalik yangi viruslar shakllanishi mumkin.
Zararlanish
1931-yil sentabr oyida Jozef Lennoks Pavan Trinidad orolidan (Vest-Indiya), hukumat bakteriologi sifatida noodatiy xatti-harakatli ko‘rshapalak miyasida Negri tanachalarini aniqladi. 1932-yilda Pavan birinchi bo‘lib zararlangan vampir ko‘rshapalaklar quturishni odamlar va boshqa hayvonlarga yuqtirishini aniqladi.
Jarohatdan quturish virusi nerv yo‘llari bo‘ylab tezda periferik nerv tizimiga tarqaladi. Akson bo‘ylab tashilish orqali quturish virusining markaziy nerv tizimiga yetib borishi tabiiy yuqishdagi patogenezning asosiy bosqichidir. Ushbu tashilishning aniq molekulyar mexanizmi noma’lum, biroq quturish virusi P oqsilining dinein (DYNLL1[ingl.]) yengil zanjiri bilan bog‘lanishi isbotlangan. P oqsili interferonning antagonisti sifatida ham ta’sir ko‘rsatadi va shu tariqa xo‘jayin organizmining immun javobini susaytiradi.
Markaziy nerv tizimidan virus boshqa organlarga ham tarqaladi. Og‘iz bo‘shlig‘i va yonoq to‘qimalaridagi so‘lak bezlarida virus yuqori miqdorda to‘planadi, natijada so‘lak ajralishi orqali uning keyingi tarqalishiga sharoit yaratiladi. Dastlabki infeksiya paytidan boshlab ikki kundan besh yilgacha bo‘lgan davrda o‘lim yuz berishi mumkin. Bu ko‘p jihatdan xo‘jayin bo‘lib xizmat qilayotgan hayvon turiga bog‘liq. Zararlangan sutemizuvchilarning aksariyati bir necha hafta ichida nobud bo‘ladi, ayrim turlar vakillari, masalan, Afrikada uchraydigan sariq mangust (Cynictis penicillata), infeksiyani ko‘p yillar davomida alomatsiz o‘tkazishi mumkin.
Tarixi
Quturish insoniyatga qadim zamonlardan ma’lum. Miloddan avvalgi I asrda Korneliy Sels kasallikka hozirgacha saqlanib qolgan «gidrofobiya» nomini bergan va davolash maqsadida kauterizatsiya — tishlangan joyni qizdirilgan temir bilan kuydirish usulini taklif qilgan.
1804-yilda nemis shifokori G. Sinke quturgan hayvon so‘lagini qon yoki teri ostiga yuborish orqali kasallikni bir hayvondan boshqasiga yuqtirish mumkinligini isbotlagan.
1879-yilda Krugelshtayn quturish virusining nerv to‘qimasida joylashishini aniqlagan. U shunday yozgan: «Agar so‘lakdagi zahar nerv uchini zararlasa, u zaharni o‘ziga singdirib, keyin uni simpatik nervlar bo‘ylab orqa miyaga uzatadi, u yerdan esa zahar bosh miyaga yetib boradi».
Quturishga qarshi vaksinaning yaratilishi ilm-fanning katta g‘alabasi bo‘lib, Lui Paster (Pasteur L., 1822-1895)ni butun dunyoga mashhur qildi. Uning hayotligidayoq Parijda unga haykal o‘rnatildi.
Paster bir necha yil davomida qo‘zg‘atuvchini ajratib olishga urinib, natijaga erisha olmadi. Quturish qo‘zg‘atuvchisini in vitro sharoitida ko‘paytirishga urinishlar ham muvaffaqiyatsiz tugadi. in vivo tajribalariga o‘tgach, Paster va uning hamkasblari (E. Ru, Sh. Shamberlan, L. Perdri) 1884-yilga kelib «quturishning fiksatsiyalangan virulent omili»ni olishga muvaffaq bo‘ldilar. Vaksina yaratishning keyingi bosqichi quturish qo‘zg‘atuvchisini kuchsizlantirish usullarini izlash bo‘ldi. 1885-yilga kelib laboratoriya hayvonlarida kasallik rivojlanishining oldini oluvchi quturishga qarshi vaksina yaratildi.
17-fevral kuni, 1886-yilda Parijda mikrobiolog Lui Paster Fransiya akademiyasi yig‘ilishida quturishga qarshi vaksinani kashf etgani haqida ma’ruza qildi.
Antigenlik xususiyati
Virus organizmga kirganidan, shuningdek, vaksinatsiyadan so‘ng organizm virusni neytrallovchi antitanalar ishlab chiqaradi; ular virusga bog‘lanib, uni faolsizlantiradi. G oqsilining eng kuchli antigenlik xususiyatiga ega ayrim qismlari virusni neytrallovchi antitanalarning hosil bo‘lishini qo‘zg‘atadi. Bunday qismlar epitoplar deb ataladi. Boshqa oqsillar, masalan, nukleoproteinlar, tadqiqotlarga ko‘ra, virusni neytrallovchi antitanalar hosil bo‘lishini qo‘zg‘ata olmaydi. Virusni neytrallovchi antitanalar bog‘lanadigan epitoplar chiziqli yoki konformatsion tuzilishga ega bo‘ladi.
Evolyutsiyasi
Hozirgacha yetib kelgan barcha quturish viruslari so‘nggi 1500 yil davomida evolyutsiyalashgan. Quturish virusining yettita genotipi mavjud. Yevrosiyoda kasallanish holatlari ularning uchtasi — 1-genotip (klassik quturish) va kamroq darajada 5- hamda 6-genotiplar (European Bat lyssavirus 1 va European Bat lyssavirus 2) tufayli yuz beradi. 1-genotip XVII asrda Yevropada paydo bo‘lgan va yevropaliklarning hududlarni tadqiq etishi va mustamlakachiligi natijasida Osiyo, Afrika hamda Amerikaga tarqalgan.
Shimoliy Amerikada 1281-yildan beri mavjud (95 % ishonch oralig‘i: 906—1577-yillar).
Virus oqsillari
Quturish virusi yiliga taxminan 50 000 kishining o‘limiga sabab bo‘ladi, uning o‘limga olib kelish darajasi esa deyarli 100 % deb baholanadi. Ushbu statistika hamda kasallikka qarshi maxsus davolash usuli yoki virusga qarshi preparatning yo‘qligi o‘lim ko‘rsatkichini kamaytirish uchun virusni o‘rganishni nihoyatda muhim qiladi.
Quturish virusining fosfoproteinlari va polimerazalari dori vositalari uchun muhim nishonlardir.
