Darsi qonuni nima

Darsi qonuni (Anri Darsi, 1856) — filtratsiya qonuni: suyuqliklar va gazlarning g‘ovak muhitda oqishi. Tarixan bu qonun A. Darsi tomonidan tajriba yo‘li bilan aniqlangan, biroq uni g‘ovaklar miqyosidagi oqimni tavsiflovchi Navye–Stoks tenglamalari yordamida o‘rtachalash orqali ham keltirib chiqarish mumkin (hozirda davriy va tasodifiy mikrostrukturaga ega g‘ovak muhitlar uchun bu qonunning to‘g‘riligi isbotlangan). Qonun flyuidning filtratsiya tezligi bilan gidravlik bosim balandligi gradienti o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi:

u→=−kI→,

Bu yerda: u→ — filtratsiya tezligi, k — filtratsiya koeffitsiyenti, I→ — gidravlik bosim balandligi gradienti (gidravlik napor).

Nazariy gidrodinamikada

Fundamental tutash muhitlar mexanikasida suyuqlik va gazlarning g‘ovak muhitdagi oqimini o‘rganishda keng qo‘llaniladigan Darsi qonunining differensial shakli (bu yerda og‘irlik kuchi maydonidagi harakat uchun keltirilgan):

u→=−Kη∇(ρgz+P),

Bu yerda P — tashqi bosim, ρ — flyuid zichligi, η — uning dinamik qovushoqligi, g — erkin tushish tezlanishi, z — vertikal koordinata, K — o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti.

Kuchlar muvozanati tenglamasi

Darsi qonunini quyidagi kuchlar muvozanati tenglamasi ko‘rinishida ifodalash mumkin:

−∇P−ηKu→+ρf→=0,

Bu yerda f→ — tashqi kuchlar maydoni, η — suyuqlik yoki gazning dinamik qovushoqligi, K=ηk/ρg — o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti. O‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti g‘ovak muhitning flyuidni o‘tkazish qobiliyatini tavsiflaydi.

Siqilmaydigan suyuqlikning filtratsiya tenglamalari to‘liq tizimiga siqilmaslik sharti ham kiradi:

−∇P−ηKu→+ρf→=0,
div⁡u→=0.

Ushbu modelda qattiq sirtlar uchun zarur bo‘lgan yagona chegaraviy shart — o‘tkazmaslik shartidir.

Qonunning potensial shakli

O‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti doimiy bo‘lganda, filtratsiya tezligi maydoni skalyar potensialga ega bo‘ladi; shu sababli filtratsiya tenglamalari tizimini Laplas tenglamasi ko‘rinishida qayta yozish mumkin:

u→=−k∇h,⇒∃Φ=kh,

Bu yerda h — gidravlik bosim balandligi.

Chegaraviy shartga ega Laplas tenglamasi siqilmaslik shartidan kelib chiqadi:

ΔΦ=0,
∂Φ∂n|S=(n→⋅∇Φ)|S=0,

Bu yerda n→ — sirtga normal vektor. Qattiq sirtlarda chegaraviy shart — gradientning normal tashkil etuvchisi nolga teng bo‘lishidir Φ.

Umuman olganda, yuqorida keltirilgan barcha tenglamalarda massaviy kuchlar maydoni va bosim gradientini birlashtirish mumkin; bu esa bosimni oddiy qayta normallashtirishga olib keladi.

Darsi qonunining qo‘llanish sohasi

Darsi qonuni Nyutonning qovushoq ishqalanish qonuniga (Navye–Stoks qonuniga) bo‘ysunadigan suyuqliklarni filtrlashda qo‘llaniladi. Nyuton qonuniga bo‘ysunmaydigan suyuqliklarni (masalan, ayrim neft turlarini) filtrlashda bosim gradienti va filtratsiya tezligi o‘rtasidagi bog‘lanish nochiziqli yoki umuman algebraik bo‘lmagan (masalan, differensial) bo‘lishi mumkin.

Nyuton suyuqliklari uchun Darsi qonunining qo‘llanish sohasi filtratsiyaning kichik tezliklari bilan cheklanadi (Reynolds sonlari, g‘ovaklarning xarakterli o‘lchami bo‘yicha hisoblanganda, birlikdan kichik yoki taxminan birga teng bo‘ladi). Tezlik kattaroq bo‘lganda, bosim gradienti va filtratsiya tezligi o‘rtasidagi bog‘lanish nochiziqli bo‘ladi (tajriba ma’lumotlariga kvadratik bog‘lanish yaxshi mos keladi — Forxgeymerning filtratsiya qonuni, 1901-yilda aniqlangan).

O‘lchov birliklari

O‘tkazuvchanlikning birligi SI tizimida kvadrat metr hisoblanadi. Amaliyotda esa birlik sifatida ko‘pincha darci (1 Д ≈ 10-12 m²).

Havolalar