Rezistor haqida

a) Rossiya va Yevropada qabul qilingan belgilanish
b) AQSHda qabul qilingan belgilanish

Rezístor (ingl. resistor, lot. resisto — «qarshilik ko‘rsataman»), shuningdek qarshilik — passiv element, elektr zanjirlarida ma’lum bir doimiy yoki o‘zgaruvchan elektr qarshiligiga ega bo‘lib, tok kuchi ni kuchlanishga va kuchlanishni tok kuchiga chiziqli aylantirish, tokni cheklash, elektr energiyasini yutish va elektr energiyasini boshqa usullarda qayta taqsimlash uchun mo‘ljallangan. Deyarli barcha elektr va elektron qurilmalarda keng qo‘llaniladigan tarkibiy qism.

Sxemotexnikada haqiqiy rezistor. Rezistorlarning chastotaviy xususiyatlari

Haqiqiy rezistorning ekvivalent sxemasi. CR va LR — parazit sig‘im va induktivlik.

Ekvivalent sxemada haqiqiy rezistorning parazit parametrlari hisobga olinsa, past chastotalarda qarshilik va parazit sig‘imning parallel ulanishi hosil bo‘ladi. Yuqori chastotalarda bu zanjirga ketma-ket parazit induktivlik ham ulanadi. Biroq katta qarshilikli rezistorlar uchun (R>LRCR) qiymatini hamon e’tiborga olmaslik mumkin. Yanada yuqori chastotalarda rezistorning reaktiv parametrlari taqsimlangan bo‘ladi. Uzunligi to‘lqin uzunligidan kichik, yerga ulanmagan silliq, simsiz rezistorning ekvivalent sxemasi ketma-ket ulangan uzunlik birligiga to‘g‘ri keluvchi induktivlik (mkGn/sm ning ulushlari) va qarshilik hamda ularga parallel ulangan uzunlik birligiga to‘g‘ri keluvchi sig‘im (bir necha pF/sm gacha) bo‘lgan liniya kesmasi sxemasidan iborat.

Induktivligini hisobga olmasa bo‘ladigan rezistorning parazit sig‘imi inobatga olingan faol qarshiligi quyidagi munosabat bilan aniqlanadi: Ra=R1+(ωRCR)2.

Shunday qilib, faol qarshilik nominal qiymatdan ko‘pi bilan 1 % ga farq qiladi va fRCR⩽0,1, shartida chastotaga deyarli bog‘liq bo‘lmaydi; nominal qiymatga nisbatan ko‘pi bilan 10 % ga kamayishi esa quyidagi shartda kuzatiladi: fRCR⩽0,3.

Yuqori chastotalarda faol qarshilikning kamayishiga rezistor konstruksiyasida ishlatilgan dielektriklardagi yo‘qotishlarning ortishi ham sabab bo‘ladi. Buni nazariy jihatdan hisoblash qiyinligi bois amaliyotda tajriba natijalari asosida tuzilgan grafiklardan foydalaniladi.

Qarshiligi 300 Om dan kichik bo‘lgan rezistorlarda reaktiv qarshilikning induktiv tarkibiy qismi doimo sig‘im tarkibiy qismidan katta bo‘ladi. Shu sababli yuqori chastotalarda (taxminan 100 MGs) rezistorning rezonans xususiyatlari namoyon bo‘lib, to‘liq qarshilik.

Sirt effekti yupqa qatlamli rezistorlarda juda kichik bo‘ladi va to‘liq qarshilikning faol tarkibiy qismiga faqat hajmli (kompozit) rezistorlarda sezilarli ta’sir qiladi.

Volt-amper xarakteristikasi (VAX) xususiyatiga ko‘ra barcha rezistorlar chiziqli va nochiziqli turlarga bo‘linadi. Chiziqli rezistorlarning qarshiligi berilgan kuchlanish yoki oqayotgan tok kuchiga bog‘liq emas. Nochiziqli rezistorlarning qarshiligi berilgan kuchlanish yoki oqayotgan tok qiymatiga (varistorlar va barettorlar), haroratga (termistorlar) yoki yoritilganlikka (fotorezistorlar) qarab o‘zgaradi. Masalan, yoritish uchun ishlatiladigan cho‘g‘lanma lampaning qarshiligi tok bo‘lmaganda nominal ish rejimidagidan 10–15 baravar kichik bo‘ladi. Chiziqli rezistiv zanjirlarda tokning shakli kuchlanish shakliga mos keladi.

Rezistorlarning asosiy xususiyatlari va parametrlari

  • Nominal qarshilik — asosiy parametr.
  • Ruxsat etilgan maksimal sochilish quvvati.
  • Qarshilikning harorat koeffitsiyenti.
  • Qarshilikning nominal qiymatdan ruxsat etilgan og‘ishi (ishlab chiqarishdagi texnologik tarqoqlik).
  • Maksimal ishchi kuchlanish.
  • Ortiqcha shovqin.
  • Nominal sochilish quvvati uchun atrof-muhitning maksimal harorati.
  • Namlikka va issiqlikka chidamlilik.
  • Kuchlanish koeffitsiyenti. Bu koeffitsiyent ayrim turdagi rezistorlar qarshiligining berilgan kuchlanishga bog‘liqligini hisobga oladi.

Quyidagi formula bilan aniqlanadi: KU=R1−R2R1⋅100 %, bu yerda R1 va R2 — rezistorning nominal sochilish quvvatiga mos keladigan 10 % va 100 % qiymatlaridagi kuchlanishlarda o‘lchangan qarshiliklar.

Yuqori va o‘ta yuqori chastotalarda ishlaydigan qurilmalarni loyihalashda ayrim xususiyatlar alohida ahamiyatga ega. Bular:

  • Parazit sig‘im.
  • Parazit induktivlik.

Sxemalarda rezistorlarning belgilanishi

Rossiya standartlariga muvofiq, sxemalarda rezistorlarning shartli grafik belgilari quyidagilarga mos kelishi kerak: GOST 2.728-74. Unga muvofiq, o‘zgarmas rezistorlar quyidagicha belgilanadi:

Belgilanish
GOST 2.728-74 bo‘yicha
Tavsif
2cm Nominal sochilish quvvati ko‘rsatilmagan o‘zgarmas rezistor
2cm Nominal sochilish quvvati 0,05 Vt bo‘lgan o‘zgarmas rezistor
2cm Nominal sochilish quvvati 0,125 Vt bo‘lgan o‘zgarmas rezistor
2cm Nominal sochilish quvvati 0,25 Vt bo‘lgan o‘zgarmas rezistor
2cm Nominal sochilish quvvati 0,5 Vt bo‘lgan o‘zgarmas rezistor
2cm Nominal sochilish quvvati 1 Vt bo‘lgan o‘zgarmas rezistor
2cm Nominal sochilish quvvati 2 Vt bo‘lgan o‘zgarmas rezistor
2cm Nominal sochilish quvvati 5 Vt bo‘lgan o‘zgarmas rezistor

O‘zgaruvchan, sozlash va nochiziqli rezistorlar quyidagicha belgilanadi:

Belgilanish
GOST 2.728-74 bo‘yicha
Tavsif
O‘zgaruvchan rezistor (potensiometr).
Reostat sxemasida ulangan o‘zgaruvchan rezistor
Sozlash rezistori.
Reostat sxemasida ulangan sozlash rezistori
Varistor (qarshilik berilgan kuchlanishga bog‘liq).
Termistor (qarshilik harorat).
Fotorezistor (qarshilik yoritilganlik).

Rezistorlardan tashkil topgan zanjirlar

Agar zanjirni o‘zaro ketma-ket yoki parallel ulangan ichki bloklarga ajratish mumkin bo‘lsa, avval har bir blokning qarshiligi hisoblanadi. So‘ng bloklarning har biri ekvivalent qarshilik bilan almashtirilib, zanjirning umumiy (izlanayotgan) qarshiligi topiladi. Ketma-ket yoki parallel ulangan bloklarga ajratib bo‘lmaydigan rezistorli zanjirlarni hisoblashda Kirxgof qoidalari, kontur toklar usuli va superpozitsiya usuli qo‘llaniladi. Ba’zan hisoblashni soddalashtirish uchun uchburchak–yulduzcha o‘zgartirishi va simmetriya tamoyillaridan foydalanish foydali bo‘ladi.

Rezistorlar ketma-ket ulanganda ularning qarshiliklari qo‘shiladi

Несколько резисторов, соединённых последовательно.

R=R1+R2+R3+…

Agar R1=R2=R3=...=Rn bo‘lsa, umumiy qarshilik quyidagiga teng: R=nR1

Rezistorlar ketma-ket ulanganda umumiy qarshilik alohida rezistorlar qarshiligining eng kattasidan ham katta bo‘ladi.

Rezistorlar parallel ulanganda qarshiliklarning teskari qiymatlari qo‘shiladi (ya’ni umumiy o‘tkazuvchanlik 1R har bir rezistorning o‘tkazuvchanliklari 1Ri)

1R=1R1+1R2+1R3+…

Parallel ulangan ikkita rezistorning umumiy qarshiligi quyidagiga teng: R=R1R2R1+R2.

Agar R1=R2=R3=...=Rn bo‘lsa, umumiy qarshilik quyidagiga teng: R=R1n

Rezistorlar parallel ulanganda umumiy qarshilik alohida rezistorlar qarshiligining eng kichigidan ham kichik bo‘ladi.

Aralash ulanishda sxema parallel ulangan ikkita blokdan iborat. Ulardan biri ketma-ket ulangan R1 va R2 rezistorlardan iborat bo‘lib, ularning umumiy qarshiligi R1+R2; ikkinchisi esa R3,

rezistoridan iborat. Umumiy o‘tkazuvchanlik 1R=1(R1+R2)+1R3 ga teng, ya’ni umumiy qarshilik R=R3(R1+R2)R1+R2+R3.

Rezistorlar parallel yoki ketma-ket ulanganidan qat’i nazar, zanjirda sochiladigan umumiy quvvat har bir rezistorda sochiladigan quvvatlar yig‘indisiga teng bo‘ladi.

PR=PR1+PR2+⋯+PRn

Rezistorlarning tasnifi

Rezistorlar elektron apparaturaning tarkibiy qismlari bo‘lib, alohida komponent yoki integral mikrosxema tarkibida qo‘llanilishi mumkin. Alohida rezistorlar vazifasiga, volt-amper xarakteristikasiga, himoyalash va montaj usuliga, qarshilikning o‘zgarish xususiyatiga hamda ishlab chiqarish texnologiyasiga ko‘ra tasniflanadi.

Vazifasiga ko‘ra:

  • umumiy maqsadli rezistorlar;
  • maxsus maqsadli rezistorlar:
    • katta qarshilikli (qarshiligi o‘nlab MOm dan bir necha TOm gacha, ishchi kuchlanishi 100–400 V);
    • yuqori kuchlanishli (ishchi kuchlanishi o‘nlab kV);
    • yuqori chastotali (o‘z induktivligi va sig‘imi kichik, ishchi chastotasi yuzlab MGs gacha);
    • aniq va o‘ta aniq (nominal qiymatining yuqori aniqligi va barqarorligi bilan ajralib turadi; ruxsat etilgan og‘ish 0,001–1 %).

Qarshilikning o‘zgarish xususiyatiga ko‘ra:

Rezistiv element materialiga ko‘ra:

  • izolyatsiyalovchi asosdagi yupqa qatlamli rezistorlar:
    • uglerodli;
    • metall pardali:
      • metallashtirilgan;
      • metall oksidli;
      • kermetli;;
  • kompozitsion (hajmli);
  • simli va mikrosimli;
  • yarimo‘tkazgichli.

Namlikdan himoyalash usuliga ko‘ra:

  • izolyatsiyalanmagan;
  • izolyatsiyalangan va laklangan;
  • kompaund bilan qoplangan;
  • plastmassa ichiga presslangan;
  • germetiklangan;
  • vakuumli.

Montaj usuliga ko‘ra:

Volt-amper xarakteristikasi turiga ko‘ra:

Simli rezistorlar katta solishtirma qarshilikka ega sim yoki lentani ma’lum bir karkasga o‘rash orqali tayyorlanadi. Odatda ularning parazit induktivligi sezilarli bo‘ladi. Parazit induktivlikni kamaytirish maqsadida ular deyarli har doim bifilyar o‘ram bilan tayyorlanadi. Kichik o‘lchamli, katta qarshilikli simli rezistorlar ba’zan mikrosimdan tayyorlanadi.

Simsiz rezistorlarning rezistiv elementi jismning hajmli tuzilmasi yoki izolyatsiyalovchi detal sirtida hosil qilingan qatlamdan (solishtirma qarshiligi yuqori, qarshilikning harorat koeffitsiyenti past bo‘lgan metall qotishmasi yoki kompozit materialning yupqa pardasidan) iborat bo‘ladi. Odatda parda silindrsimon keramik o‘zakka qoplanadi. O‘zakning uchlariga montaj uchun simli chiqishlarga ega metall qalpoqchalar presslab mahkamlanadi. Ba’zan qarshilikni oshirish maqsadida pardaga vintsimon ariqcha ochilib, tok o‘tkazuvchi qatlam spiralsimon shaklga keltiriladi. Hozir bu bosma platalardagi teshiklarga o‘rnatiladigan rezistorlarning eng keng tarqalgan turidir. Shu tamoyil gibrid integral mikrosxema tarkibidagi rezistorlarda ham qo‘llanadi: ular odatda keramik taglikka vakuumda purkash yoki trafaret bosma.

usuli bilan tushirilgan metall yoki kompozit pardalardan iborat. Uglerodli rezistorlar parda yoki hajmli element shaklida ishlab chiqariladi. Pardalar yoki rezistiv jismlar grafitning organik yoki noorganik moddalar bilan aralashmasidan iborat.

Metall pardali va metall oksidli rezistorlarda rezistiv material sifatida yupqa metall lenta ishlatiladi.

Integral rezistorlarning rezistiv elementi — kam legirlangan yarimo‘tkazgich bo‘lib, u mikrosxema kristalida, odatda, boshqa zanjirlardan p–n o‘tish orqali ajratilgan zigzagsimon kanal shaklida hosil qilinadi. Bunday rezistorlarning volt-amper xarakteristikasi kuchli nochiziqlikka ega. Ular, asosan, boshqa turdagi rezistorlardan foydalanish prinsipial jihatdan imkonsiz bo‘lgan monokristalli integral mikrosxemalarda ishlatiladi.

Umumiy va maxsus maqsadli rezistorlar

O‘zgaruvchan rezistor hamda sochilish quvvati 25 va 10 Vt bo‘lgan rezistorlar

Umumiy maqsadli rezistorlar radiolampalarning anod yuklamalari, tranzistorlarning kollektor yuklamalari sifatida, sxemaning faol elementi ish nuqtasini belgilashda, quvvat manbai zanjirlarida kuchlanish bo‘lgich, filtr elementi, tovush balandligi va tembr rostlagichi sifatida, impuls hosil qiluvchi zanjirlarda hamda yuqori aniqlik talab qilinmaydigan o‘lchash asboblarida qo‘llanadi. Bu guruhga qarshiligi ishlab chiqarish vaqtida belgilab qo‘yiladigan o‘zgarmas rezistorlar hamda qarshiligini muayyan oraliqda ravon o‘zgartirish mumkin bo‘lgan o‘zgaruvchan rezistorlar kiradi. Umumiy maqsadli rezistorlarning qarshiligi 10 Om dan 10 MOm gacha, nominal sochilish quvvati esa 0,125 dan 100 Vt gacha bo‘ladi.

O‘ziga xos xususiyatlari va parametrlari mavjud bo‘lgan katta qarshilikli, yuqori kuchlanishli, yuqori chastotali, aniq va yarim aniq rezistorlar maxsus maqsadli rezistorlarga kiradi.

  • Katta qarshilikli rezistorlar, asosan, qarshiligi 1013 Om gacha bo‘lgan kompozitsion turda tayyorlanadi va kichik toklarni o‘lchash qurilmalarida qo‘llanadi. Ularning nominal sochilish quvvati odatda ko‘rsatilmaydi, ishchi kuchlanishi esa 100–300 volt.
  • Yuqori kuchlanishli rezistorlar qarshiligi 1011 Om gacha bo‘lsa-da, katta qarshilikli rezistorlardan quvvati yuqori va o‘lchami kattaroq bo‘ladi. Ular kuchlanish bo‘lgichlari, antennalarning ekvivalent yuklamalari, uchqunni so‘ndirish va filtr kondensatorlarini razryadlashda qo‘llanadi. Eng ko‘p tarqalgan turlarining ishchi kuchlanishi 10–35 kV oralig‘ida bo‘ladi.
  • Yuqori chastotali rezistorlar 10 MGs dan yuqori chastotalarda ishlaydigan sxemalarga mo‘ljallangan. Ular moslashtiruvchi yuklamalar, attenyuatorlar, antennalarning ekvivalent yuklamalari va to‘lqin o‘tkazgich elementlari sifatida ishlatiladi. Ularning o‘z sig‘imi va induktivligi kichik bo‘ladi. Sun’iy sovitilganda nominal quvvati 5, 20 va 50 Vt ni tashkil etadi.
  • Aniq o‘lchash qurilmalari, hisoblash mashinalari, rele tizimlari va qarshilik magazinlarida ishlatiladigan yuqori aniqlikdagi hamda yarim aniq rezistorlar tayyorlash aniqligining yuqoriligi bilan ajralib turadi. Ularning asosiy parametrlari barqaror bo‘lib, ko‘pincha germetik korpusda ishlab chiqariladi. Nominal qarshiligi 1 Om dan 1 MOm gacha, nominal sochilish quvvati esa 2 Vt dan oshmaydi.

Sanoatda ishlab chiqariladigan rezistorlar

SIP (single inline-package) — rezistorlar to‘plami

Sanoatda ishlab chiqariladigan nominal qiymati bir xil rezistorlarning haqiqiy qarshiliklari ma’lum chegaralarda farqlanadi. Bu farqning kattaligi rezistorning aniqlik darajasiga bog‘liq. Qarshilikning ruxsat etilgan og‘ishi ±20 %, 10 %, 5 % va hokazo, hatto 0,01 % gacha bo‘lgan rezistorlar ishlab chiqariladi. Rezistorlarning nominal qiymatlari maxsus nominal qatorlardan tanlanadi. Ko‘pincha E6 (ruxsat etilgan og‘ish 20 %), E12 (10 %) yoki E24 (5 %) qatorlaridan foydalaniladi, yuqoriroq aniqlik uchun esa aniqroq qatorlar (masalan, E48) qo‘llanadi.

Sanoatda ishlab chiqariladigan rezistorlar maksimal sochilish quvvatining muayyan qiymati bilan ham tavsiflanadi (0,125 Vt, 0,25 Vt, 0,5 Vt, 1 Vt, 2 Vt va 5 Vt quvvatli rezistorlar ishlab chiqariladi). GOST 24013-80 va GOST 10318-80 ga muvofiq, sobiq Ittifoq radiotexnika sanoati quvvati vattlarda quyidagi nominal qiymatlarda bo‘lgan rezistorlarni ishlab chiqargan: 0,01, 0,025, 0,05, 0,062, 0,125, 0,5, 1, 2, 3, 4, 5, 8, 10, 16, 25, 40, 63, 100, 160, 250, 500.

Rangli chiziqlar bilan markirovkalash

Turli nominal qiymat va aniqlikka ega rezistorlar.
4 va 5 chiziqli rangli markirovka variantlari.
Rezistor-ko‘prikcha.
Markirovkaning alohida holati — markazida qora (0) chiziq bo‘lgan nol qarshilikli ko‘prikchalar.
Ular sim bo‘laklari o‘rniga ishlatiladi va yig‘ish avtomatlarini qayta sozlash xarajatlarini kamaytiradi.

Rezistorlar, ayniqsa, kichik quvvatlilari mayda detallar hisoblanadi: quvvati 0,125 Vt bo‘lgan rezistorning uzunligi bir necha millimetr, diametri esa taxminan bir millimetr. Bunday kichik detalda o‘nli vergul bilan yozilgan nominal qiymatni o‘qish qiyin. Shu sababli nominalni yozishda o‘nli nuqta o‘rniga o‘lchov birligini anglatuvchi harf ishlatiladi (K — kiloOm uchun; M — megaOm uchun; E, R yoki hech qanday birlik belgisisiz — Om uchun). Bundan tashqari, har qanday nominal qiymat ko‘pi bilan uchta belgi bilan ko‘rsatiladi. Masalan, 4K7 — qarshiligi 4,7 kOm, 1R0 — 1 Om, M12 — 120 kOm (0,12 MOm) bo‘lgan rezistorni anglatadi. Biroq kichik rezistorlarga nominal qiymatlarni shu tarzda tushirish ham qiyin, shuning uchun ularda rangli chiziqli markirovkadan foydalaniladi.

Aniqligi 20 % bo‘lgan rezistorlar uchta chiziq, 10 % va 5 % bo‘lganlari to‘rtta chiziq bilan markirovkalanadi. Aniqroq rezistorlarda besh yoki oltita chiziq ishlatiladi. Dastlabki ikki chiziq har doim nominalning birinchi ikki raqamini bildiradi. Agar 3 yoki 4 ta chiziq bo‘lsa, uchinchisi o‘nlik ko‘paytirgichni, ya’ni dastlabki ikki chiziqdan hosil bo‘lgan ikki xonali sonni ko‘paytiruvchi o‘nning darajasini anglatadi. Agar 4 ta chiziq bo‘lsa, oxirgisi rezistor aniqligini bildiradi. Agar 5 ta chiziq bo‘lsa, uchinchisi qarshilikning uchinchi raqami, to‘rtinchisi o‘nlik ko‘paytirgich, beshinchisi esa aniqlikni bildiradi. Oltinchi chiziq mavjud bo‘lsa, u qarshilikning harorat koeffitsiyenti (QHK)ni ko‘rsatadi. Agar bu chiziq boshqalaridan 1,5 marta keng bo‘lsa, rezistorning ishonchliligini (1000 soat ishlashdagi nosozliklar ulushini foizda) bildiradi.

Ba’zan 5 ta chiziqli, ammo standart aniqlikdagi (5 yoki 10 %) rezistorlar uchraydi. Bunda dastlabki ikki chiziq nominal qiymatning birinchi raqamlarini, uchinchisi ko‘paytirgichni, to‘rtinchisi aniqlikni, beshinchisi esa harorat koeffitsiyentini bildiradi.

Rezistorlarning rangli kodlanishi
Rang son o‘nlik ko‘paytirgich aniqlik,  % QHK, ppm/°C ishdan chiqishlar, %
kumushrang—1·10−2 = «0,01» 10——
oltinrang—1·10−1 = «0,1» 5——
qora 01·100 = 1———
jigarrang 11·101 = «10» 11001 %
qizil21·10² = «100» 2500,1 %
to‘q sariq31·10³ = «1000» —150,01 %
sariq41·104 = «10 000» —250,001 %
yashil51·105 = «100 000» 0,5——
ko‘k 61·106 = «1 000 000» 0,2510—
binafsharang7 1·107 = «10 000 000» 0,15—
kulrang 8 1·108 = «100 000 000» 0,05——
oq9 1·109 = «1 000 000 000» —1—
mavjud emas— — 20 %——
Misol
Faraz qilaylik, rezistorda to‘rtta chiziq bor: jigarrang, qora, qizil va oltinrang. Birinchi ikki chiziq 1 va 0 raqamlarini, uchinchisi 100 ko‘paytirgichni, to‘rtinchisi esa 5 % aniqlikni bildiradi. Demak, bu qarshiligi 10·100 Om = 1 kOm, aniqligi ±5 % bo‘lgan rezistordir.

Rezistorlarning rangli kodini eslab qolish qiyin emas: qora 0 va jigarrang 1 dan keyin kamalak ranglari ketma-ket keladi. Bu markirovka ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda yaratilgani sababli havorang va ko‘k ranglar alohida ajratilmaydi.

Eslab qolishni yengillashtirish uchun rus tilidagi quyidagi mnemonik iboradan ham foydalanish mumkin: «Ko‘pincha har bir qizil ovchi botqoqqa nechta tustovuq qo‘nganini bilishni istaydi» (ruscha asl ibora: «Часто Каждый Красный Охотник Желает Знать, Сколько Фазанов Село в Болоте»).

Qulaylik uchun turli dasturiy ta’minot ishlab chiquvchilari rezistor qarshiligini aniqlaydigan dasturlar yaratadilar.

Rezistor simmetrik detal bo‘lgani uchun «Chiziqlarni qaysi tomondan boshlab o‘qish kerak?» degan savol tug‘ilishi mumkin. Aniqligi 5 va 10 % bo‘lgan oddiy rezistorlarning to‘rt chiziqli markirovkasi uchun bu masala oson hal qilinadi: oltinrang yoki kumushrang chiziq har doim oxirida turadi. Uch chiziqli kodda birinchi chiziq oxirgisiga qaraganda rezistor chetiga yaqinroq joylashadi. Boshqa variantlarda nominal qatorga mos qarshilik qiymati hosil bo‘lishi muhim; mos kelmasa, chiziqlarni teskari yo‘nalishda o‘qish kerak. SSSRda ishlab chiqarilgan MLT-0,125 rusumidagi 4 chiziqli rezistorlarda chetga yaqinroq tushirilgan chiziq birinchi hisoblanadi; u odatda chiqishning metall qalpoqchasida, qolgan uchtasi esa rezistorning torroq keramik korpusida joylashgan. Panasonic kompaniyasining besh chiziqli rezistorlarida alohida turgan chiziq o‘ng tomonda bo‘ladigan qilib rezistor joylashtiriladi. Bunda dastlabki 2 chiziq dastlabki ikki raqamni, uchinchi chiziq ko‘paytirgich darajasini, to‘rtinchisi ruxsat etilgan og‘ishni, beshinchisi esa rezistorning qo‘llanish sohasini bildiradi.

SMD-rezistorlarning markirovkasi

Nol qarshilikli rezistorlar (platadagi ko‘prikchalar) bitta «0» yoki uchta «000» raqami bilan kodlanadi. Ba’zan nollar to‘rtburchak shaklda bo‘ladi.

3 yoki 4 ta raqam bilan kodlash

  • ABC belgisi AB•10C Om ni anglatadi, masalan, 102 — 10•10² Om = 1 kOm.
  • ABCD belgisi ABC•10D Om ni anglatadi, aniqligi 1 % ( E96 qatori), masalan, 1002 — 100•10² Om = 10 kOm.

Raqam–raqam–harf shaklida kodlash (JIS-C-5201)

E96 qatori, aniqligi 1 %.

Qarshilik qiymatining mantissasi m 2 raqam bilan kodlanadi (jadvalga qarang), 10 ning darajasi esa harf bilan belgilanadi.

Misollar: 09R = 12,1 Om; 80E = 6,65 MOm; barchasining aniqligi 1 %.

  • S yoki Y = 10−2
  • R yoki X = 10−1
  • A = 100 = 1
  • B = 101
  • C = 10²
  • D = 10³
  • E = 104
  • F = 105
kodm kodm kodm kodm kodm kodm
011001714733215493166546481681
021021815034221503246647582698
031051915435226513326748783715
041072015836232523406849984732
051102116237237533486951185750
061132216538243543577052386768
071152316939249553657153687787
081182417440255563747254988806
091212517841261573837356289825
101242618242267583927457690845
111272718743274594027559091866
121302819144280604127660492887
131332919645287614227761993909
141373020046294624327863494931
151403120547301634427964995953
161433221048309644538066596976

Harf–raqam–raqam shaklida kodlash

E24 va E12 qatorlari, aniqligi 2 %, 5 % va 10 %. (E48 qatori qo‘llanmaydi).

10 ning darajasi harf bilan kodlanadi (1 % aniqlikdagi rezistorlar kabi, yuqoridagi ro‘yxatga qarang), qarshilik qiymatining mantissasi m va aniqligi esa 2 raqam bilan kodlanadi (jadvalga qarang).

Misollar:

  • 2 %, 1,00 Om = S01
  • 5 %, 1,00 Om = S25
  • 5 %, 510 Om = A42
  • 10 %, 1,00 Om = S49
  • 10 %, 820 kOm = D60
2 % 5 % 10 %
kodm kodm kodm
011002510049100
021102611050120
031202712051150
041302813052180
051502915053220
061603016054270
071803118055330
082003220056390
092203322057470
102403424058560
112703527059680
123003630060820
1333037330
1436038360
1539039390
1643040430
1747041470
1851042510
1956043560
2062044620
2168045680
2275046750
2382047820
2491048910

Rezistorlarning ayrim qo‘shimcha xususiyatlari

Qarshilikning haroratga bog‘liqligi

Metall, shu jumladan simli rezistorlarning qarshiligi haroratga deyarli chiziqli bog‘liq: R=R0(1+α(t−t0)). α koeffitsiyenti qarshilikning harorat koeffitsiyenti (QHK) deb ataladi. Qarshilikning haroratga bunday bog‘liqligi rezistorlardan termometr sifatida foydalanish imkonini beradi. Yarimo‘tkazgichli rezistorlarning (termorezistorlarning) qarshiligi haroratga kuchliroq, hatto Arrenius qonuniga ko‘ra eksponensial bog‘lanishi mumkin. Biroq amaliy harorat oralig‘ida bunday eksponensial bog‘liqlikni ham chiziqli bog‘lanish bilan almashtirish mumkin.

Rezistorlarning shovqini

Mutlaq noldan yuqori haroratda har qanday rezistor, unga tashqi kuchlanish berilmagan bo‘lsa ham, elektr shovqinining manbai hisoblanadi. Bu fundamental fluktuatsiya-dissipatsiya teoremasidan kelib chiqadi (elektr zanjirlariga tatbiq qilinganda bu qoida Naykvist teoremasi).

Chastota kTh, qiymatidan ancha kichik bo‘lganda, bu yerda k — Bolsman doimiysi, T — rezistorning kelvinlarda o‘lchanadigan mutlaq harorati, h — Plank doimiysi, issiqlik shovqinining spektri tekis, ya’ni chastotaga bog‘liq emas («oq shovqin»). Shovqinning spektral zichligi (shovqin kuchlanishlari korrelyatorining Furye almashtirishi) |U|ω2=4RkT, bu yerda Uω2=∫dt⟨U(t)U(0)⟩eiωt. Bundan rezistordagi shovqinning effektiv kuchlanishi |U|=4RkTΔf, bu yerda Δf — o‘lchov o‘tkazilayotgan chastota diapazonining kengligi. Rezistorning qarshiligi qanchalik katta bo‘lsa, qarshilikning kvadrat ildiziga mutanosib bo‘lgan effektiv shovqin kuchlanishi ham shunchalik katta bo‘ladi. Effektiv shovqin kuchlanishi haroratning kvadrat ildiziga ham mutanosibdir.

Hatto mutlaq nol haroratida ham kvant nuqtaviy kontaktlardan tashkil topgan rezistorlarda Fermi statistikasi bilan bog‘liq shovqin mavjud bo‘ladi. Uni bir nechta kontaktni ketma-ket va parallel ulash orqali bartaraf etish mumkin.

Haqiqiy rezistorlarning shovqin darajasi bundan yuqori bo‘ladi. Ularning shovqini tarkibida intensivligi chastotaga teskari mutanosib bo‘lgan tarkibiy qism ham doimo mavjud, ya’ni 1f,; u 1f turidagi shovqin yoki «pushti shovqin» deb ataladi. Bu shovqin ko‘plab sabablarga ko‘ra yuzaga keladi. Asosiylaridan biri — elektronlar lokalizatsiyalangan aralashma ionlarining qayta zaryadlanishidir.

Rezistorlardan tok o‘tganda ularning shovqini ham ortadi.

O‘zgaruvchan rezistorlarda harakatlanuvchi kontaktlar ishlashi natijasida yuzaga keladigan «mexanik» shovqinlar ham mavjud.

Rezistorlarning nosozliklari

Kuyib ishdan chiqqan rezistor

O‘zgarmas rezistorlarning ishlashga yaroqliligi uchun asosiy mezon ularning qarshiligi barqarorligidir. O‘zgaruvchan rezistorlarda esa me’yoriy rostlash vazifasini saqlab qolish muhimroq hisoblanadi. Qarshilikning ruxsat etilgan kritik o‘zgarishlari apparaturaning turi va vazifasiga, shuningdek rezistorning sxemadagi o‘rniga bog‘liq.

Nosozlik sabablari va ularning xususiyatlari rezistorlarning konstruktiv jihatlari bilan bog‘liq bo‘lib, har bir tur uchun o‘ziga xosdir. Rezistorlardan noto‘g‘ri foydalanish natijasida yuzaga keladigan nosozliklarning eng keng tarqalgan sabablari quyidagilardir:

  • rezistor turini chegaraviy ruxsat etilgan yuklama quvvati asosida, zaxirasiz va sxemaning boshqa qismlari parametrlari o‘zgarganda kritik yuklama oshib ketishi mumkinligini hisobga olmasdan noto‘g‘ri tanlash
  • katta qarshilikli rezistorlarni ushbu tur uchun ruxsat etilgan quvvat bilan yuklashda chegaraviy kuchlanishni hisobga olmaslik
  • impulsli rejimda ushbu rejim uchun belgilangan cheklovlarni hisobga olmasdan impuls davomiyligi yoki yuklamaning o‘rtacha quvvatini oshirib yuborish
  • pasaytirilgan atmosfera bosimi yoki atrof-muhit haroratining ko‘tarilishiga tuzatish kiritmasdan yuklama rejimini belgilash
  • noto‘g‘ri mahkamlash.

Adabiyotlar

  • Rezistorlar (ma’lumotnoma) / I. I. Chetvertkov tahriri ostida. — M.: Energoizdat, 1991.
  • Aksenov A. I., Nefedov A. V. Maishiy radioapparatura sxemalarining elementlari. Kondensatorlar. Rezistorlar: ma’lumotnoma. — M.: Radio i svyaz, 1995. — 272 bet — (Ommaviy radiokutubxona; 1203-nashr).
  • Belevtsev A. T. Radioapparatura va asboblarni montaj qilish / texnika fanlari nomzodi A. M. Bonch-Bruyevich. — 2-nashr. — M.: Visshaya shkola, 1982. — 255 bet
  • Radioelektron qurilmalar elementlari bo‘yicha ma’lumotnoma / texnika fanlari nomzodlari V. N. Dulin va M. S. Juk tahriri ostida. — M.: Energiya, 1977. — 576 bet
  • Frolov A. D. Radiodetallar va tugunlar. — M.: Visshaya shkola, 1975. — B. 17—45. — 440 bet — (Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma).

Havolalar