Shottki diodi nima

GOST 2.730-73 bo‘yicha Shottki diodining shartli belgisi
Shottki diodlarining ayrim tuzilmalari. Yuqori kuchlanishli diodlarda metall–yarimo‘tkazgich kontaktining atrofiga p-turdagi yarimo‘tkazgichdan himoya halqasi joylashtiriladi.
Detektor Shottki diodining tuzilishi: 1 — yarimo‘tkazgich taglik; 2 — epitaksial yupqa qatlam; 3 — metall–yarimo‘tkazgich kontakti; 4 — metall yupqa qatlam; 5 — tashqi kontakt

Shottki diodi — yarimo‘tkazgichli diod bo‘lib, tok to‘g‘ri yo‘nalishda o‘tganda undagi kuchlanish pasayishi kichik bo‘ladi.

U nemis fizigi Valter Shottki nomi bilan atalgan. Maxsus adabiyotlarda ko‘pincha uning to‘liqroq nomi — Shottki to‘siqli diod.

Tavsifi

Shottki diodlarida Shottki to‘sig‘i sifatida metall–yarimo‘tkazgich o‘tishidan foydalaniladi; oddiy diodlarda esa p-n-o‘tish qo‘llanadi. Metall–yarimo‘tkazgich o‘tishi yarimo‘tkazgichli p-n-o‘tishdan farq qiladigan bir qator o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Jumladan:

Oxirgi xususiyat shundan kelib chiqadiki, odatdagi p-n-o‘tishdan farqli ravishda, bunday diodlarda noasosiy zaryad tashuvchilarning injeksiyasi bilan bog‘liq diffuziya yuz bermaydi. Ya’ni Shottki diodi faqat asosiy zaryad tashuvchilar hisobiga ishlaydi, uning tezkorligini esa faqat to‘siq sig‘imi belgilaydi.

Shottki diodlari, odatda, kremniy (Si), kremniy karbidi (SiC) yoki galliy arsenidi (GaAs) asosida, kamroq hollarda esa germaniy (Ge) asosida tayyorlanadi. Yarimo‘tkazgich bilan kontakt hosil qiladigan metallni tanlash Shottki diodining ko‘plab parametrlarini, avvalo, kontakt potensiallari farqi qiymatini belgilaydi. Bu farq metall va yarimo‘tkazgich chegarasida yuzaga keladi. Shottki diodi detektor sifatida qo‘llanganda u sezgirlikni, mikserlarda (aralashtirgichlarda) ishlatilganda esa geterodinning zarur quvvatini belgilaydi. Shu sababli ko‘pincha quyidagi metallar ishlatiladi: Ag, Au, Pt, Pd, W. Ular yarimo‘tkazgich yuzasiga qoplanadi va potensial to‘siq qiymatini 0,2…0,9 eV qilib belgilaydi.

Amaliyotda kremniy (Si) asosidagi Shottki diodlarining aksariyati teskari kuchlanishi bir necha voltdan bir necha o‘n voltgacha bo‘lgan past kuchlanishli zanjirlarda qo‘llanadi. Kremniy karbidi (SiC) asosidagi Shottki diodlari esa yuqoriroq kuchlanishli zanjirlarda ishlatiladi: ularning ruxsat etilgan eng katta teskari kuchlanishi 600 dan 1200 V gacha. Bunday diodlarda to‘g‘ri yo‘nalishdagi kuchlanish pasayishi, odatda, chegaraviy parametrlari o‘xshash bo‘lgan kremniyli p-n-o‘tishli diodlarnikidan kam emas. Ularning asosiy afzalliklari yuqori tezkorlik va to‘siq sig‘imining kichikligidir. Bunday diodlar ko‘pincha quvvat koeffitsiyentini tuzatish qurilmalarining (PFC) chiqish zanjirlarida ishlatiladi.

Shottki diodlarining xususiyatlari

Afzalliklari

  • Shottki diodi to‘g‘ri yo‘nalishda ulanganda va undan ruxsat etilgan eng katta tok o‘tganda, dioddagi potensiallar farqi — kuchlanish pasayishi — 0,2—0,4 voltni tashkil etadi, p-n-o‘tishli diodlarda (masalan, kremniyli diodlarda) esa bu qiymat taxminan 0,6—0,7 voltga teng. Biroq to‘g‘ri yo‘nalishdagi bunday kichik kuchlanish pasayishi faqat ruxsat etilgan eng katta teskari kuchlanishi bir necha o‘n voltgacha bo‘lgan Shottki diodlari turkumlariga xos. Ruxsat etilgan eng katta teskari kuchlanishi bundan yuqori bo‘lgan qurilmalarda bu ko‘rsatkich kremniyli diodlardagi to‘g‘ri yo‘nalishdagi kuchlanish pasayishiga yaqinlashadi. Bu esa Shottki diodlarining qo‘llanishini cheklashi mumkin. Demak, chegaraviy teskari kuchlanish oshgan sari Shottki diodi p-n-o‘tishli diodga nisbatan afzalliklarini yo‘qotadi.
  • Shottki diodlarining sig‘imi p-n-o‘tishli diodlarnikidan kichik. Chunki ulardan to‘g‘ri tok o‘tganda noasosiy zaryad tashuvchilar to‘planmaydi (ya’ni diffuzion sig‘im mavjud emas). Shu sababli Shottki diodlari yuqoriroq ish chastotasiga ega. Bu xususiyat TTL va mantiqiy integral mikrosxemalarda qo‘llanadi. Ularda tranzistorlarning «baza–kollektor» o‘tishlari Shottki diodlari orqali shuntlanadi va tranzistor ochiq holatda bo‘lganda bazaning ortiqcha boshqaruv toki kollektorga yo‘naltiriladi. Bu tranzistorning baza qatlamida noasosiy zaryad tashuvchilar to‘planishining oldini oladi.

Kuch elektronikasi sohasida tiklanish vaqtining qisqaligi to‘g‘rilagichlar yaratish imkonini beradi; ularning ish chastotasi yuzlab kilogers va undan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Masalan, MBR4015 diodi (ruxsat etilgan eng katta teskari kuchlanishi 15 V, ruxsat etilgan eng katta to‘g‘ri toki 40 A), yuqori chastotali kuchlanishni to‘g‘rilashga mo‘ljallangan (teskari tiklanish vaqti taxminan 10 kV/mks).

Kamchiliklari

  • Ruxsat etilgan eng katta teskari kuchlanish hatto qisqa vaqtga oshib ketsa ham, Shottki diodi qayta tiklanmaydigan tarzda ishdan chiqadi. Aksincha, p-n-o‘tishli diod xuddi shunday vaziyatda qaytar ko‘chkisimon teshilish rejimiga o‘tadi: agar uning kristalida ajraladigan quvvat ruxsat etilgan eng katta qiymatdan oshmasa, p-n-o‘tishli diodning tuzilishi buzilmaydi (yuqori teskari kuchlanish olib tashlangach, p-n-o‘tishli diod Shottki diodidan farqli ravishda o‘z xususiyatlarini to‘liq tiklaydi).
  • Shottki diodlarida teskari toklar p-n-o‘tishli diodlardagiga qaraganda kattaroq bo‘lib, kristall harorati oshishi bilan ortadi. Masalan, 30CPQ150 diodining eng katta teskari kuchlanishdagi teskari toki 0,12 mA bo‘ladi, agar harorat +25 °C bo‘lsa; harorat oshganda tok 6,0 mA ga yetadi, bunda harorat +125 °C. Past kuchlanishli diodlar TO220 korpusiga ega bo‘lganda, teskari tok yuzlab milliamperdan oshishi mumkin (MBR4015 — 600 mA gacha yetishi mumkin, harorat +125 °C bo‘lganda). Teskari toki katta bo‘lgan Shottki diodi ishlayotgan paytda issiqlik yetarlicha chiqarib yuborilmasa, issiqlik teshilishi yuz berishi mumkin.

Shottki diodlarining turlari

Shottki diodlari ko‘pincha zamonaviy diskret yarimo‘tkazgich qurilmalarining tarkibiy qismi bo‘ladi:

  • MOS-tranzistorlar — o‘ziga o‘rnatilgan teskari Shottki diodiga ega tranzistorlar (ilk bor International Rectifier kompaniyasi tomonidan FETKY savdo belgisi ostida 1996 yilda ishlab chiqarilgan) — sinxron to‘g‘rilagichlarning asosiy komponenti. Oddiy MOS-tranzistorda ichki teskari diodning to‘g‘ri yo‘nalishdagi kuchlanish pasayishi katta va vaqt bo‘yicha xususiyatlari o‘rtacha bo‘ladi. Chunki u stok sohasi bilan istokga ulangan taglik orasida hosil bo‘ladigan oddiy p-n-o‘tishli dioddir. Teskari Shottki diodidan foydalanish esa yuzlab kilogers va undan yuqori o‘zgartirish chastotasida ishlaydigan katta quvvatli sinxron to‘g‘rilagichlar yaratish imkonini beradi. Ushbu turdagi qurilmalar orasida zatvorlarni boshqarish sxemalari va sinxron to‘g‘rilashni boshqarish qurilmalari ichiga o‘rnatilganlari ham mavjud.
  • ORing diodlari va ORing modullari deb ataladigan qurilmalar — quvvat diodlari hamda diodlar yig‘malari bo‘lib, yuqori ishonchlilik talab etiladigan va elektr ta’minotining uzilishiga qarshi zaxiralash ko‘zda tutilgan qurilmalarda umumiy yuklamaga ulangan parallel elektr ta’minoti manbalarini birlashtirish uchun qo‘llanadi (elektr ta’minoti bo‘yicha mantiqiy YOKI amali). Ular me’yorlashtirilgan, juda kichik to‘g‘ri yo‘nalishdagi kuchlanish pasayishi bilan ajralib turadi. Masalan, maxsus kichik o‘lchamli MBR140 diodi (30 V, 1 A) 100 mA tokda to‘g‘ri yo‘nalishdagi kuchlanish pasayishi 360 mV dan oshmaydi, agar harorat +25 °C bo‘lsa; shu tokda 300 mV ni tashkil etadi; bu holatda harorat +85 °C. ORing diodlari nisbatan katta p-n-o‘tish yuzasi va past tok zichligi bilan tavsiflanadi.

Havolalar