Magnit qarshiligi nima

Magnitorezistivlik (magnitorezistiv effekt) — materialdagi elektr qarshiligining magnit maydoni ta’sirida o‘zgarishi. Bu effektni ilk bor 1856 yilda Uilyam Tomson aniqlagan. Umuman olganda, namunaga berilgan kuchlanish o‘zgarmagan holda magnit maydoni o‘zgarganda namuna orqali o‘tadigan tokning har qanday o‘zgarishini shu hodisaga kiritish mumkin. Barcha moddalar u yoki bu darajada magnitorezistivlik xususiyatiga ega. O‘ta o‘tkazgichlar qarshiliksiz elektr tokini o‘tkaza oladi, ammo ular uchun kritik magnit maydoni mavjud. Bunday maydon o‘ta o‘tkazuvchanlikni yo‘qotadi va modda qarshilik kuzatiladigan odatiy holatga o‘tadi. Oddiy metallarda magnitorezistivlik effekti kuchsizroq namoyon bo‘ladi. Yarimo‘tkazgichlarda qarshilikning nisbiy o‘zgarishi 100—10 000 marta katta bo‘lishi mumkin, agar uni metallardagiga qiyoslasak.

Moddaning magnitorezistivligi namunaning magnit maydoniga nisbatan yo‘nalishiga ham bog‘liq. Bu magnit maydoni zarralar tezligining maydon yo‘nalishidagi proyeksiyasini o‘zgartirmasligi, biroq Lorens kuchi ta’sirida trayektoriyalarini magnit maydoniga perpendikulyar tekislikda egishi bilan bog‘liq. Shu sababli ko‘ndalang maydon qarshilikka bo‘ylama maydondan kuchliroq ta’sir qiladi. Quyida[qayerda?] asosan ikki o‘lchamli tizimlarning ko‘ndalang magnitorezistivligi, ya’ni magnit maydoni zarralar harakatlanadigan tekislikka perpendikulyar yo‘nalgan holat ko‘rib chiqiladi.

Magnitorezistiv effekt asosida magnit maydoni datchiklari ishlab chiqariladi.

Effektning sifat jihatdan izohi

Bu hodisani sifat jihatdan tushunish uchun magnit maydonidagi musbat zaryadlangan zarralar (masalan, kovaklar) trayektoriyalarini ko‘rib chiqamiz. Faraz qilaylik, namuna orqali tok j X o‘qi bo‘ylab o‘tmoqda. Zarralar issiqlik harakati tezligiga ega bo‘ladi yoki kovaklar gazi aynigan bo‘lsa, ularning o‘rtacha tezligi Fermi tezligiga (ya’ni Fermi sathidagi zarralar tezligiga) teng bo‘ladi. Bu tezliklar zarralarning yo‘nalgan harakati (dreyf) tezligidan ancha katta bo‘lishi kerak. Magnit maydoni bo‘lmaganda zaryad tashuvchilar ikki to‘qnashuv oralig‘ida to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatlanadi.

Tashqi magnit maydoni B tok yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lsa, zarraning trayektoriyasi chegaralanmagan namunada ma’lum bir sikloida bo‘lagi bo‘lib, uning uzunligi l (erkin yugurish yo‘li uzunligi) bilan belgilanadi. Erkin yugurish davomida (ikki to‘qnashuv orasida) maydon bo‘ylab E zarra bosib o‘tadigan masofa l dan kichik bo‘ladi, ya’ni:

lx≈lcos⁡ϕ≈l(1−μ2B22).(1.1)

Erkin yugurish vaqtida τ zarra maydon bo‘ylab E qisqaroq masofani bosib o‘tgani uchun bu dreyf tezligining yoki harakatchanlikning kamayishiga, shu bilan birga kovaklar gazining o‘tkazuvchanligi pasayishiga tengdir, demak, qarshilik ortishi kerak. Magnit maydoni mavjud bo‘lgan sharoitdagi qarshilik bilan magnit maydoni yo‘qligidagi qarshilik o‘rtasidagi farq magnitorezistivlik deb ataladi.

Bunda umumiy qarshilikning o‘zgarishidan ko‘ra, o‘tkazgichning mahalliy tavsifi — solishtirma elektr qarshiligini magnit maydonida ρ(B) va maydonsiz ρ(0) holatlarda ko‘rib chiqish ham qulay. Erkin yugurish vaqti (va uzunligi)ning statistik tarqalishini hisobga olsak, quyidagini olamiz:

Δρ(B)=ρ(B)−ρ(0)=ρ(0)μ2B2,(1.2)

bu yerda μ — zaryadlangan zarralarning harakatchanligi; magnit maydoni esa kuchsiz deb olinadi: μB≪1. Bu musbat magnitorezistivlikka olib keladi. Chegaralangan uch o‘lchamli namunalarning yon yuzalarida Xoll effekti tufayli potensiallar farqi yuzaga keladi. Natijada zaryad tashuvchilar to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatlanadi, shuning uchun bu nuqtayi nazardan magnitorezistivlik kuzatilmasligi kerak. Aslida esa bu holatda ham u mavjud, chunki Xoll maydoni magnit maydonining ta’sirini faqat o‘rtacha hisobda, go‘yoki barcha zaryad tashuvchilar bir xil (dreyf) tezlikda harakat qilayotgandek kompensatsiyalaydi. Biroq elektronlarning tezliklari har xil bo‘lishi mumkin. Shu sababli o‘rtacha tezlikdan tezroq harakatlanuvchi zarralarga magnit maydoni Xoll maydoniga qaraganda kuchliroq ta’sir qiladi. Aksincha, sekinroq zarralar ustunlik qiluvchi Xoll maydoni ta’sirida og‘adi. Zarralar tezliklarining turlicha bo‘lishi natijasida tez va sekin zaryad tashuvchilarning o‘tkazuvchanlikka qo‘shadigan hissasi kamayadi. Bu esa qarshilikning ortishiga olib keladi, biroq bu o‘sish chegaralanmagan namunadagiga nisbatan ancha kichik bo‘ladi.

Keltirib chiqarish

Drude modelida zarraning dreyf tezligi vd uchun (soddalik uchun kovakni ko‘rib chiqamiz) elektr E→ va magnit maydonlaridagi B→ tenglama quyidagicha yoziladi:

mv→dτ=e(E→+[v→d×B→]),(2.1)

bu yerda m — kovakning effektiv massasi, e — elementar zaryad, τ — relaksatsiya vaqti, ya’ni impuls sezilarli darajada o‘zgaradigan to‘qnashuvlar orasidagi vaqt. Ushbu tenglamaning yechimini uch o‘lchamli fazoda bazisni tashkil etuvchi uchta vektor yig‘indisi shaklida izlash mumkin.

v→d=a1E→+a2B→+a3[E→×B→].(2.2)

Bu yerda ai — aniqlanishi kerak bo‘lgan koeffitsiyentlar. Ushbu ifodani boshlang‘ich (2.1) tenglamaga qo‘ysak, quyidagini olamiz:

a1E→+a2B→+a3[E→×B→]=eτm(E→+[(a1E→+a2B→+a3[E→×B→])×B→]).(2.3)

Vektorlarning ikkilangan vektor ko‘paytmasi

[E→×B→]×B→=−[B→×[E→×B→]]=−E→B2+B→(B→⋅E→),(2.4)

formulasidan foydalanib, (2.3) ifodani quyidagi ko‘rinishga keltiramiz:

(a1−μ+a3μB2)E→+(a2−a3μ(B→⋅E→))B→+(a3−μa1)[E→×B→]=0,(2.5)

Bunda bazis vektorlari oldidagi koeffitsiyentlar yig‘iladi. Ularni nolga tenglashtirib, quyidagi qiymatlarni topamiz:

a1=μ1+(μB)2,(2.6)
a2=μ3(B→⋅E→)1+(μB)2,(2.7)
a3=μ21+(μB)2.(2.8)

Tok bilan dreyf tezligi quyidagi munosabat orqali bog‘langan:

ȷ→=pev→d.(2.9)

bu yerda p — elektr o‘tkazuvchanlikda qatnashuvchi kovaklar konsentratsiyasi. O‘tkazuvchanlikni harakatchanlik orqali ifodalaymiz: μ=eτm

σ0=peμ.(2.10)

Endi dreyf tezligi ma’lum bo‘lgani uchun tok zichligining umumiy ifodasini yozamiz:

ȷ→=σ01+(μB)2E→+σ0(μB→⋅E→)1+(μB)2μB→+σ01+(μB)2[E→×μB→].(2.11)

Ikki o‘lchamli elektron gazi

Ikki o‘lchamli elektron gaziga ega chegaralangan namunada ko‘ndalang magnit maydonida Xoll maydoni magnit maydonining ta’sirini quyidagi shartlar bajarilganda kompensatsiyalaydi:

  • Ikki o‘lchamli elektron gazi aynigan bo‘lishi, ya’ni harorat Fermi energiyasiga nisbatan yetarlicha past bo‘lishi va tashuvchilarning energiyasi bo‘yicha tarqalish kuzatilmasligi, ya’ni ularning Fermi tezliklari bir xil bo‘lishi kerak.
  • Tashuvchilar faqat bitta turga mansub bo‘lishi kerak, chunki Xoll maydoni harakatchanligi yoki zaryadi turlicha bo‘lgan tashuvchilarning dreyfini bir vaqtning o‘zida kompensatsiyalay olmaydi. Bundan tashqari, tizimda tashuvchilar konsentratsiyasi bir tekis taqsimlanishi kerak, chunki turli konsentratsiyalar zarralarning turli energiya va tezliklariga mos keladi.
  • Maydon kvantlovchi bo‘lmasligi, ya’ni Shubnikov — de Gaaz effekti kuzatilmasligi kerak.
  • Magnitorezistivlik effekti namunaning shakliga sezgir. To‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi namunaning uzunligi enidan ancha katta bo‘lishi kerak, chunki tok kontaktlari yaqinida tok chiziqlari buziladi. Shuning uchun barcha o‘lchashlar to‘rt kontaktli sxema asosida o‘zgarmas tokda bajarilishi kerak.
  • Yana bir cheklov namunaning o‘lchamiga tegishli. Namuna makroskopik bo‘lishi, undagi zaryad tashilishi diffuzion xususiyatga ega bo‘lishi va fazaviy kogerentlik uzunligi (faza izchilligi buziladigan uzunlik) namuna o‘lchamidan ancha kichik bo‘lishi kerak.

Aslida, bu shartlarning bajarilishi musbat magnitorezistivlik bo‘lmasligi uchun zarur shartdir. Biroq ikki o‘lchamli tizimda magnitorezistivlikni keltirib chiqaradigan klassik, kvant (kuchsiz lokalizatsiya) va ko‘p zarrali (Fermi suyuqligidagi elektronlararo o‘zaro ta’sir) effektlar ham mavjud.

Chegaralanmagan namunani disk shaklida modellashtirish mumkin (Korbino diski). Tok radial yo‘nalishda oqgani uchun magnit maydoni ta’sirida zaryad tashuvchilar radiusga perpendikulyar yo‘nalishda og‘adi. Natijada zaryadlar ajralmaydi va to‘planmaydi, Xoll maydoni ham hosil bo‘lmaydi. Korbino diski geometriyasida magnitorezistivlik effekti eng yuqori qiymatga ega bo‘ladi.

Agar magnit maydoni j tok yo‘nalishi bo‘ylab yo‘nalgan bo‘lsa, qarshilik o‘zgarmasligi kerak edi. Ammo ayrim moddalarda magnitorezistivlik baribir kuzatiladi. Bu holat murakkab shaklga ega bo‘lgan Fermi sirti bilan izohlanadi .

O‘tkazuvchanlik tenzori

Agar ko‘ndalang magnit maydoniga joylashtirilgan ikki o‘lchamli kovaklar gazini (XY tekisligida) ko‘rib chiqsak, (2.11) ifoda ancha soddalashadi. Bunda magnit maydoni Z o‘qi bo‘ylab yo‘nalgan bo‘ladi:

B→=(0,0,Bz)(3.1)

Magnit maydoni va elektr maydoni bir-biriga ortogonal bo‘ladi.

(B→⋅E→)=0.(3.2)

U holda (2.11) ifoda matritsa ko‘rinishida quyidagicha yoziladi:

(jxjy)=σ(ExEy)=σ01+(μBz)2(1μBz−μBz1)(ExEy),(3.3)

bu yerda σ tenzori o‘tkazuvchanlik tenzori deb ataladi; u magnit maydonidagi ikki o‘lchamli kovaklar gazini tavsiflaydi.

Agar kontaktlardan uzoqda tok chiziqlari namunaning yon tomonlariga parallel bo‘ladigan darajada uzun to‘g‘ri to‘rtburchak namunani ko‘rib chiqsak, unda jy tok komponenti bo‘lmaydi. Elektr maydoni komponentlari orasidagi bog‘lanishni yozish mumkin (E y Xoll maydoni deb ataladi):

Ey=μBzEx,(3.4)

Bu jx

jx=σ0Ex,(3.5)

tok uchun magnit maydoniga bog‘liq bo‘lmagan ifodani beradi, ya’ni magnitorezistivlik kuzatilmaydi.

O‘tkazuvchanlik matritsasiga teskari matritsa qarshilik tenzori deb ataladi.

ρ=σ−1,(3.4)

Umumiy holda teskari matritsani topish uchun quyidagi formulalardan foydalanish kerak:

ρxx=σxxσxx2+σxy2,(3.5)
ρxy=−σxyσxx2+σxy2,(3.6)

Bu yerda o‘tkazuvchanlik tenzori komponentlari o‘rniga (3.3) tenglamadagi komponentlar qo‘yiladi yoki ular ochiq shaklda yoziladi:

ρ=1σ0(1−μBzμBz1).(3.7)

Ikki o‘lchamli elektron gazi uchun (3.3) formulalardan foydalaniladi, bunda o‘tkazuvchanlik tenzoridagi harakatchanlik oldidagi ishora teskarisiga almashtiriladi (yoki shunchaki o‘tkazuvchanlik matritsasi transponirlanadi).

Geometrik magnitorezistivlik

1-rasm. Ikki o‘lchamli kovaklar gaziga ega bir jinsli kvadrat namunada potensialning taqsimlanishi (qizil rang maksimumga, ko‘k rang esa minimumga mos keladi) ko‘ndalang magnit maydonida (μB=1) ko‘rsatilgan. Oq chiziqlar magnit maydoni ta’sirida egilgan tok chiziqlarini bildiradi.
2-rasm. Ikki o‘lchamli kovaklar gaziga ega bir jinsli to‘g‘ri to‘rtburchak namunada ko‘ndalang magnit maydoni (μB=1) sharoitida potensial taqsimlanishi. Oq chiziqlar tok yo‘nalishlarini ko‘rsatadi; ular namunaning o‘rtasida yon tomonlarga deyarli parallel bo‘ladi (1-rasm bilan solishtiring).

Uzunligi L, eni d bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi namunada ikki o‘lchamli elektron gazi mavjud bo‘lsa (magnit maydoni namuna tekisligiga perpendikulyar yo‘nalgan), magnit maydonida toklarning qayta taqsimlanishi sababli magnitorezistivlik kuzatiladi:

R(B)−R(0)R(0)=g(Ld)(μBz)2,(4.1)

bu yerda

g(Ld)=16π31L/d∑k=0∞th(π2Ld(2k+1))(2k+1)3.(4.2)

Magnitorezistivlik turlari

Magnitorezistivlik hodisalari magnit maydonida namunaning qarshiligi qanday ishorada o‘zgarishi, shuningdek tok tashuvchilarning spinga bog‘liq sochilishiga sabab bo‘ladigan omillar farqiga qarab tasniflanadi.

Manfiy magnitorezistivlik

Magnitorezistivlikka olib keladigan hodisalar ichida kuchsiz lokalizatsiya eng mashhurlaridan biridir. U manfiy magnitorezistivlikni keltirib chiqaradi, ya’ni magnit maydoni qo‘llanganda o‘tkazuvchanlik ortadi. Bu bir elektronli kvant interferensiya hodisasi bo‘lib, zaryad tashuvchilarning qo‘shimcha sochilishiga olib keladi va o‘tkazuvchanlikni kamaytiradi.

Anizotrop magnitorezistivlik

O‘ziga xos jihati shundaki, ferromagnit materiallarning elektr qarshiligi namunadagi tok tashuvchilarning harakat yo‘nalishi bilan magnitlanganlik yo‘nalishi orasidagi burchakka spin-orbital o‘zaro ta’sir sababli bog‘liq bo‘ladi. Bu effekt ancha kuchsiz (qarshilik o‘zgarishi bir necha foizdan oshmaydi). Shunga qaramay, undan magnit maydoni datchiklarida gigant magnitorezistivlik kashf etilguniga qadar foydalanilgan.

Gigant magnitorezistivlik

Bu effektni bir-biridan mustaqil ravishda ikki ilmiy guruh kashf etgan. Ularga Alber Fer va Peter Gryunberg rahbarlik qilgan. Kashfiyot 1988-yilda amalga oshirilgan. Gigant magnitorezistivlikni kashf etgani uchun Fer va Gryunbergga fizika bo‘yicha Nobel mukofoti aynan 2007-yilda berilgan.

Effekt ko‘p qatlamli tuzilmalarda (o‘ta panjaralarda) kuzatiladi. Ular navbatma-navbat joylashgan ferromagnit va nomagnit qatlamlardan iborat. Nomagnit qatlam qalinligini tanlash orqali qo‘shni magnit qatlamlar magnitlanganligining antiparallel yo‘nalishi asosiy holatga aylanishiga erishish mumkin (antiferromagnit tuzilma). Tashqi magnit maydonini qo‘llash orqali barcha qatlamlarning magnitlanganligini parallel yo‘naltirish mumkin. Bu holatda elektronlarning bir qismi tuzilma orqali juda kam sochilgan holda o‘tadi.

Kolossal magnitorezistivlik

Kolossal magnitorezistivlik deganda elektr qarshiligining ayrim manganitlarda magnit maydoni ta’sirida kuchli o‘zgarishi tushuniladi. Bunday manganitlar perovskit tuzilishiga ega. Gigant magnitorezistivlikdan farqli ravishda, bunda ko‘p qatlamli tuzilmalar talab qilinmaydi.

Tunnel magnitorezistivlik

Tunnel magnitorezistivlik ham gigant magnitorezistivlik singari ferromagnit materiallarning ko‘p qatlamli tuzilmalarida kuzatiladi. Qatlamlar orasiga dielektrik joylashtiriladi; undan tunnellanish orqali o‘tuvchi elektronlar namuna bo‘ylab elektr toki o‘tayotgan paytda harakatlanadi. Effektni Mishel Jyuler 1975-yilda kashf etgan, biroq o‘sha davrda u faqat geliy haroratlarida kuzatilgani uchun katta e’tibor tortmagan. Hozirgi vaqtda uni yuqoriroq haroratlarda kuzatish imkonini beruvchi materiallar kashf etilgach, ushbu effektga asoslangan datchiklar gigant magnitorezistivlikdan foydalanadigan qurilmalar o‘rnini egalladi.