Magnit og‘ishi nima

1590—1990-yillarda magnit og‘ishlarning o‘zgarishi

Magnit og‘ish — geografik va magnit meridianlari orasidagi burchak bo‘lib, u Yer yuzasining muayyan nuqtasida va muayyan tarixiy davrda magnit kompas ko‘rsatadigan yo‘nalish bilan haqiqiy shimol yo‘nalishi o‘rtasidagi farqni ifodalaydi.

Agar magnit strelkasining shimoliy uchi kompasda geografik meridianga nisbatan sharqqa og‘gan bo‘lsa, magnit og‘ish musbat, g‘arbga og‘gan bo‘lsa, manfiy hisoblanadi. Strelkaning shimoliy uchi pastga qiyalashganda qiyalik shimoliy (yoki musbat), janubiy uchi pastga qiyalashganda esa janubiy (yoki manfiy) deb ataladi. Koordinatalarda shimoliy (janubiy) proyeksiya — x, g‘arbiy (sharqiy) proyeksiya — y deb olinadi, z esa shovun yo‘nalishida pastga qaraydi.

Magnit og‘ish qiymati magnit xaritalarda ko‘rsatiladi va magnit kompas ko‘rsatishlari asosida haqiqiy meridianni aniqlash uchun ishlatiladi. Taxminan, Yerni bir jinsli magnitlangan, magnit o‘qi aylanish o‘qiga nisbatan 10° burchak hosil qiladigan shar deb hisoblash mumkin (Yerning magnit qutblari joylashuvi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turadi).

Magnit o‘q bilan Yerning aylanish o‘qi orasidagi qiyalik burchagi, bir qarashda shunday tuyulishi mumkin bo‘lsa-da, Yer yuzasining barcha nuqtalaridagi magnit og‘ish qiymatiga teng emas. Umuman olganda, magnit og‘ish Yer yuzasining turli nuqtalarida bir xil bo‘lmaydi. Bunga ishonch hosil qilish uchun magnit o‘q va Yerning aylanish o‘qi orqali o‘tuvchi tekislikni (yoki unga mos meridianni) tasavvur qilish kifoya. Ideal modelda ushbu meridianda magnit og‘ish har doim nolga teng bo‘ladi. Mazkur meridiandan tashqaridagi nuqtalarda esa, magnit qutb geografik qutb bilan ustma-ust tushmagan bo‘lsa, magnit og‘ish noldan farq qiladi va meridianning ikki tomonida hatto turli ishoralarga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, ikkala o‘qni o‘z ichiga olgan tekislikda, magnit qutb bilan unga mos geografik qutb orasida joylashgan har qanday nuqtada magnit og‘ish eng katta qiymatga (180°) yetadi. Sababi, bunday nuqtalarda magnit kompas strelkasi orqaga — magnit qutb tomonga ishora qiladi, geografik qutb esa ayni meridian bo‘ylab undan narida joylashgan bo‘ladi. Shuningdek, magnit og‘ish qiymatiga Yerning magnit anomaliyalari ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Tarix

Kompas strelkasi shimol va janub yo‘nalishlarini mutlaqo aniq emas, balki biroz og‘ish bilan ko‘rsatishini birinchi bo‘lib xitoylik faylasuf va olim Shen Ko (XI asrda yashagan) payqagan. Magnit og‘ish hodisasini Eski dunyo uchun Xristofor Kolumb 1492-yilda Amerikaga qilgan ilk dengiz sayohati chog‘ida kashf etgan, deb hisoblanadi. Aslida esa Markaziy Yevropa dengizchilari bu hodisani undan avval ham bilishgan. Buning dastlabki ishonchli dalili XV asrga oid ko‘chma quyosh soatlaridir. Magnit og‘ishning kashf etilishi Yerning magnit maydonini yangidan o‘rganishga turtki berdi: bu haqdagi ma’lumotlar dengizchilarga zarur edi. Birinchi magnit xaritani missioner Xristofor Borri[ingl.] (1632-yilda vafot etgan) tuzgan. Bunday xaritalar tobora keng tarqalib bordi, keyinchalik astronom Edmund Galley ham shunday xaritalardan birini tuzdi. Odatda bu xaritalarning ixtiro qilinishi aynan unga nisbat beriladi. Magnit og‘ishning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishini 1634-yilda aniqlagan olim — Genri Gellibrand (ingl. Henry Gellibrand).

Manbalar

  1. ↑ Сурдин В. Магнитное склонение // Энциклопедия астрономии. — М.: Наука, 1998. — С. 203. — 480 с.
  2. ↑ Магнитное склонение // Геологический словарь / А. Н. Криштофович. — М.: Издательство литературы по геологии и охране недр, 1955. — Т. II. — С. 7.
  3. ↑ Л.И. Беляева. 2.2 Главные элементы магнитного поля // ОСНОВЫ ГЕОФИЗИКИ. — Ухта: УГТУ, 2016. — С. 31. — 182 с.
  4. 1 2 Эрик Вейнер[англ.]. География гениальности. Где и почему рождаются великие идеи. — Альпина Паблишер, 2016. — ISBN 978-5-9614-5525-0.
  5. ↑ Дьяченко А. И. В глубь веков. Магнитные полюса Земли. МЦНМО (2003). Дата обращения: 28 января 2015. Архивировано 28 сентября 2016 года.
  6. ↑ Марио Льоцци История физики — М.: Мир, 1970 — стр. 64

Havolalar