Rektifikatsiya nima

Rektifikatsiya (lotincha rectus — to‘g‘ri va facio — qilaman) — bug‘ va suyuqlik o‘rtasidagi qarama-qarshi oqimli massa almashinuvi hisobiga ikki yoki ko‘p komponentli aralashmalarni ajratish jarayoni. Rektifikatsiya — suyuq aralashmalarni bir-biridan qaynash haroratlari bilan farqlanadigan deyarli sof komponentlarga suyuqlikni takroran qisman bug‘latish va bug‘larni qisman kondensatsiyalash orqali ajratish jarayonidir.

Qo‘llanilishi

Uglevodorod fraksiyalarini ajratuvchi rektifikatsiya kolonnalari — Tobolsk-Neftexim
Fraksion distillash uchun laboratoriya qurilmasi

Rektifikatsiya sanoatda keng qo‘llanadi, jumladan, etanol olishda sivush moyi va aldegid fraksiyalarini ajratish; ajratish orqali benzin, kerosin va boshqa fraksiyalarni neftdan olish; shuningdek, havoni tarkibiy qismlarga ajratish (kislorod, azot, inert gazlar).

Rektifikatsiya kontakt qurilmalari (tarelkalar yoki nasadka) bilan jihozlangan baland kolonna apparatlarida, yaʼni rektifikatsiya kolonnalarida amalga oshiriladi. Ularda bug‘ va suyuq faza oqimlari ko‘p marta o‘zaro kontaktda bo‘ladi. Rektifikatsiyaning harakatlantiruvchi kuchi — bug‘ fazasidagi komponentlarning amaldagi (ishchi) konsentratsiyalari bilan suyuq fazaning ayni tarkibi uchun muvozanat konsentratsiyalari o‘rtasidagi farqdir. Bug‘–suyuqlik tizimi muvozanat holatiga intiladi. Suyuqlik bilan kontaktda bug‘ oson uchuvchan (past haroratda qaynaydigan) komponentlar — PK bilan, suyuqlik esa qiyin uchuvchan (yuqori haroratda qaynaydigan) komponentlar — YuK bilan boyiydi. Suyuqlik va bug‘ qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanadi: bug‘ yuqoriga, suyuqlik pastga oqadi. Shu sababli kolonna balandligi yetarli bo‘lsa, uning yuqori qismida maqsadli komponentni deyarli sof holda olish mumkin. Jarayonga qarab bu komponent modda yoki azeotrop aralashma.

Ajratilayotgan suyuqliklarning qaynash haroratiga qarab rektifikatsiya turli bosimlarda olib boriladi: 30-150 °C da qaynaydigan suyuqliklar uchun atmosfera bosimida; past qaynash haroratli suyuqliklar, masalan, suyultirilgan gazlar uchun atmosfera bosimidan yuqoriroq bosimda; vakuumda esa yuqori haroratda qaynaydigan suyuqliklarning qaynash haroratini pasaytirish maqsadida. Rektifikatsiya uzluksiz yoki davriy tarzda amalga oshiriladi. Uzluksiz rektifikatsiya kolonnalari ikki qismdan iborat: yuqoridagi boyituvchi qismda bug‘ oson uchuvchan komponentlar (PK) bilan boyiydi; pastdagi ajratuvchi (suyuqlikni kamaytiruvchi) qismda esa suyuq aralashmadan PK ajralib chiqib, suyuqlik qiyin uchuvchan komponentlar (YuK) bilan boyiydi. Davriy rektifikatsiyada kolonnada faqat bug‘ni boyitish sodir bo‘ladi. Binar (ikki komponentli) va ko‘p komponentli aralashmalar rektifikatsiyasi farqlanadi.

Rektifikatsiya jarayonini hisoblash

Qo‘lda (grafik usulda) hisoblash

Bug‘–suyuqlik muvozanati va rektifikatsiya jarayonining ishchi chizig‘i

Rektifikatsiya jarayonini qo‘lda to‘g‘ri hisoblash faqat binar tizimlar uchun mumkin. Buning uchun tajriba maʼlumotlari asosida bug‘–suyuqlik faza diagrammasi tuziladi. Unda jarayonning ishchi chizig‘i (rasmda davriy jarayon ko‘rsatilgan) distillyat tarkibiga mos keluvchi diagonal (suyuqlik chizig‘i) nuqtasidan xd ordinata o‘qidagi B,

B=xpR+1 nuqtagacha o‘tkaziladi, bu yerda R — flegma soni, R=FD, F — flegma, D — ajratib olinayotgan distillyat miqdori.

Haydalayotgan aralashmaning boshlang‘ich konsentratsiyasiga mos keluvchi xp (suyuqlik) nuqtadan ishchi chiziq bo‘ylab bug‘ chizig‘i bilan kesishgunga qadar vertikal kesma, so‘ngra ishchi chiziq bilan kesishgunga qadar gorizontal kesma chiziladi (bu «ajratish bosqichi» deb ataladi; ushbu hisoblash usuli ana shu atamaning qo‘llanishiga sabab bo‘lgan). Keyin shu qurish amali xd nuqtagacha takrorlanadi. Bunda flegma soni va ajratish bosqichlarining umumiy soni berilgan tarkibdagi distillyatni olish uchun zarur bo‘lgan eng kichik qiymatlar hisoblanadi. Ajratish bosqichlari ideal, yaʼni foydali ish koeffitsiyenti (FIK) 100 % ga teng va tarelkada suyuqlikning ushlanib qolish miqdori cheksiz kichik deb qabul qilinadi. Bunda uchuvchan komponent ajratib olingani sari qaynatgichdagi suyuqlik tarkibi doimiy ravishda o‘zgaradi. Hisoblash usuli manbada batafsil bayon etilgan, ammo hozirda eskirgan deb hisoblanadi, chunki u xp va, demak, xd qiymatlarini maʼlum bir ixtiyoriy vaqt o‘tgach to‘g‘ri hisoblash imkonini bermaydi.t.

Kompyuter yordamida hisoblash

Kompyuterda hisoblashda tarelkalar va qaynatgichdagi komponentlarning boshlang‘ich konsentratsiyalari hamda jarayonning boshqa barcha parametrlari beriladi va ixtiyoriy vaqt oralig‘idan keyin kolonnadagi komponentlar konsentratsiyalari hisoblanadi.

Moddiy balansni hisoblash

Ko‘pchilik usullar nazariy tarelka modeliga asoslanadi. Uning moddiy balansidan quyidagi ifoda kelib chiqadi: .

dxi,kdt=F(xi,k+1−xi,k)+V(yi,k−1−yi,k)L

 

 

 

 

(1)

Bu davriy ishlaydigan kolonnaning rektifikatsiyalovchi qismidagi 𝐢 komponentning 𝐤
tarelkasi uchun tenglamadir. Yuqori tarelka tenglamalari (flegmaning tarkibi tarelkadan chiqayotgan bug‘ tarkibiga teng)

dxi,kdt=F(yi,k−xi,k)+V(yi,k−1−yi,k)L

 

 

 

 

(2)

Qaynatgich–bug‘latgich tenglamalari (k=1)

dxi,kdt=F(xi,k+1)−V(yi,k)LK−(V−F)t

 

 

 

 

(3)

Yig‘gich tenglamalari:

dxi,kdt=(V−F)(yi,k−1−xi,k)LD+(V−F)t

 

 

 

 

(4)

bu yerda

xi,k — 𝐢 komponentning 𝐤 , tarelkadagi suyuqlikdagi konsentratsiyasi, mol ulushlari;;
yi,k — 𝐢 komponentning 𝐤 tarelkadagi bug‘dagi konsentratsiyasi, mol ulushlari; hisoblab topiladi;
F — flegma, vaqt birligidagi mol miqdori, berilgan qiymat;
V — bug‘, vaqt birligidagi mol miqdori, berilgan qiymat;
L — tarelkada ushlanib qolgan suyuqlik miqdori, mol; berilgan qiymat;
LD — yig‘gichdagi suyuqlikning boshlang‘ich miqdori, mol; berilgan qiymat;
LK — qaynatgichdagi suyuqlikning boshlang‘ich miqdori, mol; berilgan qiymat;
t — jarayonning umumiy davomiyligi (o‘lchov birligi ixtiyoriy: soniya, daqiqa, soat yoki oy bo‘lishi mumkin). F va V bir xil vaqt birliklarida beriladi.

Davriy ishlaydigan rektifikatsiya qurilmasining matematik modeli 𝐧⋅𝐦 ta shunday tenglamalar tizimidan iborat, bu yerda 𝐧 — komponentlar soni, 𝐦 — kolonnaning rektifikatsiyalovchi qismidagi tarelkalar soni. Ularga qaynatgich–bug‘latgich uchun 𝐧 ta va yig‘gich uchun shuncha tenglama qo‘shiladi. Jami tenglamalar soni 𝐧⋅(𝐦+𝟐).

Bu tizim standart dasturiy kutubxonalar yordamida vaqt bo‘yicha integrallanadi, masalan, IMSL.

Quyidagi (1 — 4) tenglamalarda bug‘dagi komponentlar konsentratsiyalari nomaʼlum. Ularni umumiy holda aniq hisoblashning imkoni yo‘q; yetarlicha to‘g‘ri yaqinlashgan hisoblash usullari tijorat siri hisoblanadi. Raul qonunidan uncha katta og‘maydigan aralashmalar uchun bug‘dagi komponentlarning muvozanat konsentratsiyalarini hisoblash qiyin emas. Raul qonunidan chetlanadigan, jumladan, azeotrop aralashmalar (masalan, etanol–suv) uchun esa bunday hisoblash aralashmadagi qo‘shimchalar konsentratsiyasining vaqt bo‘yicha o‘zgarishini baholashda foydali bo‘lishi mumkin.
Hisoblash quyidagi qonunlarga asoslanadi: Raul qonuni va Dalton qonuni.

yi,k∗=Pi,kPkbu yerda
yi,k∗ — komponentning bug‘dagi muvozanat konsentratsiyasi, komponent 𝐢 va tarelka 𝐤
Pi,k — parsial bosim komponent 𝐢 uchun tarelkadagi qiymat;𝐤
Pk — tarelkadagi mutlaq bosim; Pk=Pa+Pg+Pd
Pa — atmosfera bosimi;
Pg — tarelka ustidagi suyuqlik ustunining bosimi; 𝐤
Pd — kolonnaning massa almashinuvi qurilmalari aerodinamik qarshiligini yengish uchun zarur qo‘shimcha bosim.

Ko‘p hollarda hisoblashning umumiy xatosini oshirmasdan so‘nggi qo‘shiluvchini eʼtiborga olmaslik mumkin.
Komponentning 𝐢 tarelkadagi parsial bosimi 𝐤

Pi,k=Pi,k0xi,kbu yerda
Pi,k0 — sof 𝐢 komponentning 𝐤 tarelkadagi haroratda hosil qiladigan bosimi; Antuan tenglamasi
log10Pi,k0=A−BC+Tk.

yordamida hisoblanadi. Tenglama koeffitsiyentlari A,B,C ko‘plab moddalar uchun manbada keltirilgan. Biroq bu tenglamada tarelkadagi Tk harorat nomaʼlum. Uni quyidagi shartdan aniqlaydilar:

∑i=1nPi,k=Pk , yaʼni 𝐤 tarelka uchun quyidagi tenglamaning ildizlari topiladi:
f(T)=∑i=1nPi,k−Pk=0 , yaʼni tarelkadagi komponentlarning parsial bosimlari yig‘indisi mutlaq bosimga teng bo‘ladigan harorat aniqlanadi. Shundan so‘ng tarelkadagi komponentlarning muvozanat konsentratsiyalari, tarelkaning FIKi hisobga olingan holda esa ishchi konsentratsiyalar hisoblanadi. Bu yerda tarelkaning FIKi komponentlarning suyuqlik va bug‘dagi konsentratsiyalari farqining nazariy jihatdan mumkin bo‘lgan farqqa nisbatidir:
η=yi,k−xi,kyi,k∗−xi,k

Shunday qilib, (1 — 4) tenglamalarining barcha o‘ng tomonlari maʼlum bo‘ladi. Hisoblash uchun tarelkalardagi komponentlarning boshlang‘ich konsentratsiyalarini ham berish kerak.

Bu yondashuvdan amaliy masalani yechishda foydalanish namunasi maqolada keltirilgan.

Issiqlik balansini hisoblash

Tarelkaning issiqlik balansi hisobga olinmasa, hisoblash xatosi ortadi (ko‘pincha sezilarli darajada). Qo‘lda hisoblashdan farqli ravishda kompyuterda hisoblashning afzalligi shundaki, issiqlik balansini ham hisobga olish mumkin. Tarelkaning issiqlik balansi (moddiy balans kabi) unga kelayotgan va undan sarflanayotgan issiqlik miqdorlari teng bo‘lishi zarurligiga asoslanadi.

Issiqlik tarelkaga quyidagicha keladi (bundan keyin Qpk)

  • pastdagi tarelkadan keladigan yuqoriroq haroratli bug‘ bilan;
  • pastdagi tarelkadan keladigan bug‘ kondensatsiyalanganda ajralib chiqadi.


Tarelkada issiqlik quyidagilarga sarflanadi (bundan keyin Qrk)

  • yuqoridan keladigan sovuqroq flegmani isitishga;
  • bug‘ hosil bo‘lishiga;
  • issiqlik yo‘qotilishiga (bundan keyin Ql)

Bu issiqlik miqdorlarining teng bo‘lmasligi bug‘ning moddiy oqimini o‘zgartiradi, chunki tarelkada boshqa issiqlik manbalari yo‘q. Bunda (issiqlik yo‘qotishlari hisobga olinmasa) tarelkaning issiqlik balansi kamdan-kam istisnolardan tashqari musbat bo‘ladi, yaʼni tarelkaga undan sarflanadigandan ko‘proq issiqlik keladi. Buning sabablari quyidagilar:

  1. Kolonna cheksiz katta flegma soni bilan ishlaganda tarelkadagi bug‘ pastdagi tarelkadan kelayotgan bug‘ga qaraganda ko‘proq uchuvchan komponent bilan boyigan bo‘ladi. Nazariy tarelka modelida mol konsentratsiyalaridan foydalaniladi, uchuvchan komponentlarning molyar bug‘lanish issiqligi esa kam uchuvchan komponentlarnikidan doimo pastroq bo‘ladi (gomologik qatorda; kamdan-kam istisnolar bilan bu qoida tarkibi turlicha bo‘lgan aralashmalar uchun ham to‘g‘ri).
  2. Kolonna chekli flegma soni bilan ishlaganda (1-banddagi sababga qo‘shimcha ravishda) tarelkaga yuqoridan keladigan sovuq flegmaga nisbatan ko‘proq miqdorda issiq bug‘ keladi, tarelkalar orasidagi haroratlar farqi esa kolonna bo‘yicha o‘rtacha bir xil bo‘ladi.

Issiqlik balansi nolga teng bo‘lmaganda tarelkada o‘zgarishi mumkin bo‘lgan yagona kattalik — bug‘ oqimidir. Agar tarelkaning issiqlik balansi musbat bo‘lsa, unda qo‘shimcha δVk miqdorda bug‘ hosil bo‘ladi, manfiy bo‘lsa, −δVk; bunda moddiy balans saqlanishi shart: tarelkadagi bug‘ oqimining o‘zgarishi undan chiqadigan flegma oqimini ham o‘zgartiradi (ammo bu o‘zgarish tarelkaning issiqlik balansiga taʼsir qilmaydi).

Butun kolonna tarelkalarining issiqlik balansini hisoblash shunday δVk qiymatlarni topishni nazarda tutadiki, ularda barcha tarelkalarning issiqlik balansi nolga teng bo‘ladi. Ammo tarelkalarning issiqlik balanslari o‘zaro bog‘liq, shuning uchun ularni alohida-alohida hisoblab bo‘lmaydi. Hisoblash uchun quyidagi ko‘rinishdagi tenglamalar tizimi tuziladi: fk(δVk)=Qpk−Qrk=0, k=1,..𝐦 va

Qpk=(V+δVk−1)(Cpk−1(tk−1−tk)+Hk−1)
Qrk=(F+δFk+1)(Clk+1(tk−tk+1))+(V+δVk)Hk+Qlk
δFk=δFk+1+δVk−1−δVk
F=V−D,
F — deflegmatordan kolonnaga keladigan flegma, vaqt birligida mol;
V — qaynatgich–bug‘latgichdan kolonnaga keladigan bug‘, vaqt birligida mol;
D — ajratib olinadigan distillyat, vaqt birligida mol;
Cpk,Clk — k tarelkadagi bug‘ va suyuqlikning issiqlik sig‘imi, J*mol/grad;
Hk — k tarelkadagi bug‘ning bug‘lanish (kondensatsiyalanish) issiqligi, J*mol;
tk — k tarelkadagi harorat, gradus;
Qlk — k tarelkadagi issiqlik yo‘qotilishi, quvvat birliklarida, vaqt birligida J;
δFk,δVk — k tarelkadagi flegma va bug‘ oqimining o‘zgarishi, vaqt birligida mol.

Yuqorigi (k=𝐦) tarelkaga chiqayotgan bug‘ tarkibi bilan bir xil tarkibli va harorati ham bir xil bo‘lgan flegma keladi. Haroratlar farqi nol bo‘lgani uchun bu oqim issiqlik balansiga taʼsir qilmaydi. Deflegmatordan yuqori tarelkaga keladigan flegma oqimi F ga teng va rasman δVm ga bog‘liq emas (yuqori tarelkaga keladigan suyuqlik miqdori chiqayotgan bug‘dan distillyatga ajratilgan qism ayirilishiga mos keladi: F+δVm=V+δVm−D), ammo quyidagi shart doimo bajarilishi kerak: V+δVm>D .
sharti bajarilishi tekshirilishi kerak. Pastki (k=1) tarelkaga bug‘ V (δV0=0) miqdorda keladi. Qaynatgich–bug‘latgichning issiqlik balansi hisoblanmaydi, chunki unga V mol bug‘ni bug‘latish uchun zarur issiqlik beriladi, deb qabul qilinadi.

Issiqlik hisobi tarelkalardagi harorat va bug‘dagi komponentlar konsentratsiyalari hisoblangandan so‘ng, (1 — 4) tenglamalarining o‘ng tomonlari hisoblanishidan oldin bajariladi. Bu tenglamalarda hisoblangan tuzatishlarni hisobga olgan holda moddiy oqimlar berilishi talab etiladi ((1 — 4) tenglamalarida ular ko‘rsatilmagan).

Aralashmaning issiqlik sig‘imi va bug‘lanish issiqligi hisoblash uchun yetarli aniqlikda additivdir (qo‘shiluvchan).

Chiziqli bo‘lmagan fk tenglamalar tizimi ham standart dasturlar yordamida yechiladi.

Usulning kamchiligi — yuqori hisoblash murakkabligi.

Konsentratsiyalarning boshlang‘ich qiymatlari

Davriy rektifikatsiyada distillyatni ajratib olish boshlanishidan oldin uchuvchan qo‘shimchalarning imkon qadar yuqori konsentratsiyasiga erishish uchun kolonnani cheksiz katta flegma soni bilan ishlatish tavsiya etiladi. Kompyuter hisobida ham shunday qilinadi: flegma va bug‘ oqimlari teng bo‘lgan sharoitda tarelkalardagi suyuqlik konsentratsiyalarining ixtiyoriy boshlang‘ich qiymatlari beriladi (odatda ular qaynatgichdagi konsentratsiyalarga teng deb olinadi). Hisoblash natijalari (kolonnadagi komponentlarning t1<t2<t3 vaqt uchun hisoblangan konsentratsiyalari) asimptotik ravishda muayyan barqaror holatga yaqinlashadi. Biroq bunday hisoblash uzoq davom etadi va shart emas: uchta ishonchli raqamning barqaror bo‘lishi kifoya.
Shuningdek, LD ga nol qiymat berish mumkin emas, aks holda bajarilish vaqtidagi xatolik yuz beradi. Buning oldini olish uchun LD ga komponentlarning ixtiyoriy konsentratsiyalari bilan birga noldan farqli maʼlum qiymat beriladi. Hisoblash yakunida dastlab berilgan komponentlar miqdori hisoblangan natijadan ayiriladi.

Hisoblashning to‘g‘riligini tekshirish

Hisoblashning to‘g‘riligini tekshirishning eng oddiy (ammo eng tez bo‘lmagan) usuli — yuqorida aytilganidek, cheksiz katta flegma soni bilan hisoblashdir (bug‘ oqimi flegma oqimiga teng). Agar dasturda xatolar bo‘lsa, kolonnadagi komponentlarning turli t qiymatlarida, t→∞ shartida hisoblangan konsentratsiyalari o‘zgarmas bo‘lmaydi.
Bundan tashqari, har qanday t vaqt momentida quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

  • Kolonnaning moddiy balansi: dastlab berilgan har bir komponentning umumiy miqdori (qaynatgich, tarelkalar va yig‘gichda) hisoblash oxiridagi shu komponentning umumiy miqdoriga teng bo‘lishi kerak.
  • Suyuqlik va bug‘dagi komponentlar konsentratsiyalarining yig‘indisi (qaynatgichda va har bir tarelkada) birga teng bo‘lishi kerak.

Albatta, modelning matematik jihatdan to‘g‘ri bo‘lishi uning haqiqiy jarayonni aniq aks ettirishini anglatmaydi. Bug‘dagi komponentlarning muvozanat konsentratsiyalarini hisoblashda qabul qilingan farazlar hisoblash xatosini oshiradi. Tarelkaning issiqlik balansi hisobga olinmagani ham (nisbatan kamroq darajada) xatoga taʼsir qiladi. Xatolarning yana bir manbai — kolonnadagi massa almashinuvi qurilmalari samaradorligiga ortiqcha baho berish (tarelkali kolonnalarda tarelkaning FIKi, nasadkali kolonnalarda esa nasadkaning samaradorligi). Bu xatolar hisoblash natijalarining real natijalardan yuqoriroq chiqishiga olib keladi (yaʼni model ayni jarayon parametrlariga ega haqiqiy kolonnaga qaraganda samaraliroq ishlaydi). Bu tabiiy, chunki model ideal abstraksiyadir — tarelka FIKi yoki nasadka samaradorligi hisobga olingan taqdirda ham shunday (ishlab chiqaruvchilar bu xususiyatlarni erishish mumkin bo‘lgan maksimal ko‘rsatkich sifatida beradi).

Adabiyotlar