Rezina nima

Rezinaning hosil bo‘lishi: vulkanizatsiya — poliizoprenni (tabiiy kauchukni) oltingugurt bilan qayta ishlash

Rezina (lot. resina «smola») — vulkanizatsiya orqali tabiiy yoki sintetik kauchukni vulkanizatsiyalovchi modda (odatda oltingugurt yoki organik peroksidlar) bilan aralashtirib, so‘ng qizdirish natijasida olinadigan elastik material.

Vulkanizatsiyalanish darajasiga ko‘ra rezina yumshoq (1–3 % oltingugurt), o‘rtacha qattiqlikdagi va qattiq (30 % dan ortiq oltingugurt; ebonit)[manba 3080 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Zichligi taxminan 1200 kg/m3, elastiklik moduli kichik deformatsiyalarda E=1–10 MPa, Puasson koeffitsiyenti μ=0,4–0,5; elastiklik moduli E va siljish moduli G: E=3G.

Turli transport vositalari uchun shinalar, zichlagichlar, shlanglar, konveyer lentalari, tibbiy, maishiy va gigiyenik buyumlar va boshqa mahsulotlarni tayyorlashda qo‘llanadi.

Tarixi

Rezina tarixi Amerika qit’asining kashf etilishidan boshlanadi. Qadim zamonlardan beri Markaziy va Janubiy Amerikaning tub aholisi sutsimon shirasini yig‘ish orqali kauchuk olishgan. Buning uchun kauchuk beruvchi daraxtlar (geveya)dan foydalanishgan. Hatto Kolumb ham mahalliy hindular o‘yinlarda ishlatadigan qora elastik massadan yasalgan og‘ir, yaxlit to‘plar yevropaliklarga ma’lum charm to‘plardan ancha yaxshi sapchishini payqagan. Kauchuk to‘plardan tashqari turmushda ham qo‘llanilgan: undan idishlar yasalgan, pirogalarning tubi germetiklangan, suv o‘tkazmaydigan «paypoqlar» tayyorlangan (biroq usul ancha og‘riqli bo‘lgan: oyoqlarga kauchuk massa surtilib, gulxan ustida ushlab turilgan va shu tariqa suv o‘tkazmaydigan qoplama hosil qilingan). Kauchuk elim sifatida ham ishlatilgan: hindular uning yordamida bezak sifatida tanasiga patlar yopishtirgan. Lekin Kolumbning noodatiy xossalarga ega noma’lum modda haqidagi xabari Yevropada e’tiborsiz qolgan, garchi konkistadorlar va Yangi dunyoga kelgan ilk ko‘chmanchilar kauchukdan keng foydalangani shubhasiz.

Yevropada paydo bo‘lishi

Kauchuk bilan Yevropa 1744-yilda, Amerikadan qaytgan sayyoh Sharl Kondamin Fransiya fanlar akademiyasiga kauchuk namunalarini taqdim etib, uni olish usulini namoyish qilganda chinakamiga tanishgan. Dastlab kauchuk Yevropada amalda qo‘llanmagan.

Dastlabki qo‘llanilishi

Taxminan 80 yil davomida kauchukdan yagona foydalanish yo‘li qalam izlarini o‘chirish uchun o‘chirg‘ichlar tayyorlash bo‘lgan. Kauchukning qo‘llanish doirasi torligiga uning qurib, qotib qolishi sabab bo‘lgan.

Faqat 1823-yilda shotlandiyalik kimyogar va ixtirochi Charlz Makintosh kauchuk elastikligini qayta tiklash usulini topgan. U zich matoni kerosindagi kauchuk eritmasi bilan shimdirib, suv o‘tkazmaydigan mato ham ixtiro qilgan. Shu matodan yomg‘irpo‘shlar (ixtirochining familiyasi bilan atalgan «makintosh»), kalishlar, suv o‘tkazmaydigan pochta sumkalari tayyorlana boshlagan.

Ammo bunday kauchuk buyumlarning jiddiy kamchiligi bor edi: ular sovuqda qotib, issiqda yumshab ketardi.

Rezinaning ixtiro qilinishi

1839-yilda amerikalik ixtirochi Charlz Gudiyer xom kauchukni oltingugurt bilan aralashtirib, keyin qizdirish orqali kauchuk elastikligini turli haroratlarda barqaror saqlash usulini topgan. Bu usul vulkanizatsiya deb nomlangan va, ehtimol, polimerlanishning ilk sanoat jarayoni hisoblanadi. Vulkanizatsiya orqali olingan mahsulot rezina deb atalgan. Gudiyer kashfiyotidan so‘ng rezina mashinasozlikda turli zichlagich va yenglar, shuningdek, rivojlanayotgan elektrotexnikada keng qo‘llanila boshlagan. Bu sohada yuqori sifatli elastik izolyatsiya materiallariga ehtiyoj juda katta edi, ayniqsa kabellarni ishlab chiqarish uchun.

Rivojlanayotgan mashinasozlik va elektrotexnika, keyinroq esa avtomobilsozlik rezinani tobora ko‘proq iste’mol qila boshladi. Shu sababli ko‘proq xomashyo talab etildi. Talab ortishi tufayli Janubiy Amerikada ushbu o‘simliklar monokultura sifatida yetishtiriladigan ulkan plantatsiyalar paydo bo‘lib, tez rivojlandi («Kauchuk isitmasi»). Keyinchalik kauchukli o‘simliklar yetishtirish markazi Indoneziya va Seylon.

inqilobgacha bo‘lgan Rossiyada avtomobil shinalari, rezinotexnika buyumlari va rezina poyabzal ishlab chiqarish asosan uchta shaharda jamlangan edi: Sankt-Peterburgda — «Treugolnik» (hozirgi «Krasniy treugolnik»), Rigada — «Provodnik» va «Rossiya», Moskvada esa — «Bogatir» (keyinchalik «Krasniy bogatir») hamda «Vulkan» (hozirgi «Alfaplastik») korxonalarida.

Ishlab chiqarish: sintetik kauchuklar

Rezina keng qo‘llanilib, tabiiy kauchuk manbalari o‘sib borayotgan talabni qondira olmay qolgach, kauchukli daraxtlar plantatsiyalariga muqobil xomashyo bazasini topish zarurligi ayon bo‘ldi. Plantatsiyalarga bir nechta davlat (asosan Buyuk Britaniya) monopol tarzda egalik qilgani hamda kauchukli o‘simliklarni yetishtirish va kauchuk yig‘ish sermehnatligi, tashish xarajatlari yuqoriligi sabab xomashyoning qimmatligi muammoni yanada murakkablashtirdi.

Muqobil xomashyo qidirish bir necha yo‘nalishda olib borildi:

Sintetik kauchuk ishlab chiqarish ayniqsa SSSRda jadal rivojlandi. SSSR ushbu sohada kashshofga aylandi. Bunga jadal rivojlanayotgan sanoatning rezinaga keskin ehtiyoji, SSSR hududida samarali tabiiy kauchuk beruvchi o‘simliklar yo‘qligi va chetdan kauchuk yetkazib berish cheklangani sabab bo‘lgan. Ayrim xorijiy mutaxassislarning shubhalariga qaramay, sintetik rezinani yirik sanoat miqyosida ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish muammosi muvaffaqiyatli hal etildi[manba 4324 kundan beri ko‘rsatilmagan] (ularning eng mashhuri — Edison).

Rezina turlari

Rezinalar vazifasiga ko‘ra 10 turga bo‘linadi:

  • moy va benzinga chidamli;
  • kislota va ishqorlarga chidamli;
  • agressiv muhitlarga chidamli;
  • issiqqa chidamli;
  • sovuqqa chidamli;
  • harorat ta’siriga chidamli;
  • ozonga chidamli;
  • elektr tokini o‘tkazuvchi;
  • yeyilishga chidamli;
  • radiatsiyaga chidamli.

Qo‘llanilishi

Rezina avtomobil, mototsikl, velosiped va aviatsiya shinalari hamda rezinotexnika buyumlari, jumladan, konveyer lentalari, harakat uzatish tasmalari, bosimli va bosimli-so‘ruvchi yenglar, dyuritli buyumlar, texnik rezina plitalar, rezina halqalar, rezina va rezina bilan mustahkamlangan manjetalar hamda boshqa zichlagichlar, vibratsiya izolyatorlari va vibratsiya so‘ndirgichlari, shuningdek, rezina pol qoplamalari, jumladan, rezina linoleum va rezina poyabzal, masalan, etiklar, kalishlar.

Metall buyumlarni korroziya va boshqa zararli ta’sirlardan himoya qilish uchun ularga rezina yoki ebonit qatlamini qoplash — gummirlash — keng qo‘llanadi. Qog‘oz, metall prokati, plyonka, metall qadoq va mebel panellari ishlab chiqarish kabi ko‘plab sanoat tarmoqlarida rezina qoplangan vallardan foydalaniladi.

Lateksdan prezervativlar (kontratseptsiya vositasi), tibbiy va himoya qo‘lqoplari, maxsus kiyimlar — radiatsion, kimyoviy va biologik himoya qo‘shinlari hamda fuqaro muhofazasi uchun (shlem-niqoblar: gazniqoblar, OZK, L-1 va hokazolar) tayyorlanadi.

Rezinaning boshqa qimmatli xossalari qatorida uning yuqori amortizatsiyalash qobiliyati alohida o‘rin tutadi. Bu yuqori ichki ishqalanish va shunga mos ravishda deformatsiya paytida katta issiqlik yo‘qotilishi, ya’ni deformatsiyaning mexanik energiyasi issiqlik energiyasiga aylanishi bilan bog‘liq. Amortizatsiyalash qobiliyati bilvosita qaytib sapchish elastikligi ko‘rsatkichi orqali baholanadi. Buning uchun «Shob turidagi asbob», elastiklik o‘lchagich va shunga o‘xshash asboblar ishlab chiqilgan.

Rezinotexnika buyumlarini ishlab chiqarish

Shpreding mashinalarida rezina qoplangan mato zig‘ir tolali, paxta tolali yoki sintetik matoga rezina yelimi shimdirish orqali tayyorlanadi (maxsus rezina aralashmasi, u benzin, benzol yoki boshqa mos keluvchi, tez bug‘lanuvchi organik erituvchida eritiladi). Erituvchi bug‘langach, rezina qoplangan mato olinadi.

Turli shakldagi rezina naychalar, shnurlar va zichlagichlar tayyorlash uchun xom rezina shprits-mashinadan (ekstruder) o‘tkaziladi. Unda 100—110° gacha qizdirilgan aralashma siqib shakl beruvchi kallak (filera) orqali chiqariladi. Natijada profil yoki naycha olinadi; ular keyinchalik yuqori bosim ostida vulkanizatsiya avtoklavida, normal bosimda aylanma issiq havo muhitidagi vulkanizatsiya «quvuri»da yoxud eritilgan tuzlar muhitida vulkanizatsiya qilinadi.

Dyurit yenglari — rezina shlanglar, ya’ni tolali yoki simli o‘rama bilan mustahkamlangan shlanglar quyidagi tartibda tayyorlanadi: kalandrlangan rezina aralashmasidan tasmalar kesib olinib, metall dorn ustiga yotqiziladi; dornning tashqi diametri ishlab chiqarilayotgan yengning ichki diametriga teng bo‘ladi. Tasmalarning chetlari rezina yelimi bilan surtilib, rolik yordamida bosib chiqiladi. So‘ng bir yoki bir necha juft mato qatlami yotqiziladi yoki metall sim bilan o‘raladi, ularga rezina yelimi surtiladi va ustidan yana bir qatlam rezina qoplanadi. Yig‘ilgan tayyorlama namlangan bint bilan o‘ralib, vulkanizatsiyalanadi (avtoklavda).

Avtomobil shinalarini ishlab chiqarish

Avtomobil kameralari rezina naychalardan tayyorlanadi: naychalar ekstruderda olinadi yoki kamera bo‘ylab yopishtiriladi. Kameralarni tayyorlashning ikki usuli mavjud: qolipda va dornda. Dorn usulida kameralar metall yoki egilgan dornlarda vulkanizatsiyalanadi. Bunday kameralarda bitta yoki ikkita ko‘ndalang chok bo‘ladi. Choklar birlashtirilgach, tutashgan joy yana vulkanizatsiyalanadi. Qolipli usulda esa kameralar haroratni avtomatik boshqaruvchi moslamali alohida vulkanizatorlarda vulkanizatsiyalanadi. Tayyorlangach, devorlari bir-biriga yopishib qolmasligi uchun kameraning ichiga maydalangan talk sepiladi.

Avtomobil pokrishkalari maxsus dastgohlarda rezina qatlami bilan qoplangan maxsus matoning bir necha qatlamidan (kord) yig‘iladi. Matoli karkas, ya’ni shinaning asosi yaxshilab bosib tekislanadi, mato qatlamlarining chetlari qayirib qo‘yiladi. Karkasning ustiga tashqi tomondan ikki qatlam metall kordli breker qoplanadi, so‘ng shinaning yo‘l bilan tegishadigan qismiga qalin rezina qatlami yotqizilib, u protektor deb ataladi. Yon tomonlariga esa yupqaroq rezina qatlami yotqiziladi. Shu tarzda yig‘ilgan xom shina vulkanizatsiya qilinadi. Vulkanizatsiyadan oldin uning ichki yuzasiga adgeziyaga qarshi maxsus ajratuvchi moy surtiladi (bo‘yaladi). Bu kengayuvchi diafragmaga yopishib qolishning oldini oladi va shakl berish paytida diafragmaning shina ichki bo‘shlig‘ida yaxshiroq sirpanishini ta’minlaydi.

Rezina buyumlarni saqlash

Tibbiy buyumlar

Jgutlar, zondlar shkaf qopqog‘i ostidagi olinadigan ilgichlarga osilgan holda saqlanadi. Rezina grelkalar, qo‘yiladigan doirasimon tagliklar va muz solinadigan xaltachalar biroz shishirilgan holda saqlanadi. Asboblarning olinadigan rezina qismlari alohida saqlanishi lozim. Elastik kateterlar, tibbiy qo‘lqoplar, bujlar, rezina bintlar, barmoq g‘iloflari qopqog‘i zich yopiladigan qutilarda, ustiga maydalangan talk sepilgan holda saqlanadi. Rezina bintlarga butun yuzasi bo‘ylab talk sepiladi va o‘ralgan holda saqlanadi. Rezina buyumlar uchun shkaflar zich yopiladigan eshiklarga va silliq ichki yuzaga ega bo‘lishi kerak.

Rezina qoplangan matolar alohida, rulon holida, tayanchlarga gorizontal osib saqlanadi. Ularni tokchalarga ko‘pi bilan 5 qator qilib joylash ham mumkin. Elastik laklangan bujlar, kateterlar va zondlar quruq joyda saqlanadi. Buyumlar yaroqsiz deb topiladi, agar ular yopishqoq bo‘lib qolsa yoki yumshasa.

Rezina qo‘lqoplar elastikligini yo‘qotganda ularni 5% li iliq ammiak eritmasiga 15 daqiqaga soladilar, so‘ng qo‘lqoplarni yaxshilab yumshatib, yana 15 daqiqaga 5% li suv-glitserinli 40-50 °C haroratdagi eritmaga soladilar.

Adabiyotlar

  • Dzevulskiy V. M. Metall va yog‘och texnologiyasi. — M.: Qishloq xo‘jaligi adabiyotlari davlat nashriyoti. 1995. 438-440-betlar.
  • Rezina aralashmasi // Proba — Remensi. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1975. — B. 586. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild. 21).
  • Rezina buyumlar / Altsitser V. S. // Proba — Remensi. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1975. — B. 586. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild. 21).

Havolalar