Titrlash nima

Titrlash: byuretkada titrant, kolbada esa aniqlanayotgan moddaning namunasi

Titrimetrik tahlil (titrlash) — miqdoriy/massaviy tahlilning analitik kimyoda qo‘llaniladigan, reagentning konsentratsiyasi aniq ma’lum bo‘lgan eritmasining aniqlanayotgan modda bilan reaksiyaga sarflangan hajmini o‘lchashga asoslangan usuli. Titrlash — tekshirilayotgan moddaning titrini aniqlash jarayoni. Titrlash byuretka yordamida amalga oshiriladi. U titrant bilan nol belgisigacha to‘ldiriladi. Titrlashni boshqa belgidan boshlash tavsiya etilmaydi, chunki byuretka shkalasi bir tekis bo‘lmasligi mumkin. Byuretkalar ishchi eritma bilan voronka orqali yoki byuretka yarim avtomatik bo‘lsa, maxsus moslamalar yordamida to‘ldiriladi. Titrlashning oxirgi nuqtasi (uni ekvivalentlik nuqtasi bilan adashtirmaslik kerak) indikatorlar yoki fizik-kimyoviy usullar (elektr o‘tkazuvchanlik, yorug‘lik o‘tkazuvchanligi va indikator elektrodi potensiali kabi kattaliklar bo‘yicha) yordamida aniqlanadi. Tahlil natijalari titrlashga sarflangan ishchi eritma miqdori asosida hisoblanadi.

Titrimetrik tahlil turlari

Titrimetrik tahlil turli xil kimyoviy reaksiyalarga, jumladan proton ko‘chishiga, elektron ko‘chishiga, elektron juftining ko‘chishiga, shuningdek, cho‘ktirish jarayonlariga asoslanishi mumkin:

Titrlash usullari

To‘g‘ridan-to‘g‘ri titrlash, teskari titrlash va o‘rinbosar orqali titrlash farqlanadi.

  • To‘g‘ridan-to‘g‘ri titrlashda aniqlanayotgan modda eritmasiga (alikvot yoki tortim, ya’ni titrlanayotgan modda) kichik ulushlarda titrant eritmasi (ishchi eritma) qo‘shiladi.
  • Teskari titrlashda aniqlanayotgan modda eritmasiga dastlab maxsus reagentning oldindan ma’lum ortiqcha miqdori qo‘shiladi, so‘ng reaksiyaga kirishmay qolgan qismi titrlanadi. Teskari titrlash usuli quyidagi hollarda qo‘llaniladi: reaksiya tezligi past bo‘lsa, mos indikator tanlash imkoni bo‘lmasa yoki aniqlanayotgan moddaning yo‘qolish xavfi yuzaga kelsa (masalan, uning uchuvchanligi tufayli).

Teskari titrlashga misollar:

1) Marganes(IV) oksidi MnO2 ni temir(II) sulfat FeSO4 bilan bevosita titrlash reaksiya tezligi pastligi sababli mumkin emas:

MnO𝟤+2Fe2++4H+↔Mn2++2Fe3++2H2O

Shuning uchun MnO2 tortimi ortiqcha miqdorda olingan standart FeSO4 eritmasi bilan ishlanadi va reaksiya to‘liq tugaguniga qadar qizdiriladi. Reaksiyaga kirishmay qolgan Fe2+ ionini titrlash uchun quyidagi standart eritma qo‘llanadi: kaliy dixromat K2Cr2O7.

2) Stexiometrik reaksiya

𝟧NO2−+2MnO4−+6H+↔2Mn2++5NO3−+3H2O

kislotali muhitda hosil bo‘ladigan nitrit kislota HNO2 ning parchalanishi tufayli murakkablashadi:

𝟤HNO2↔NO+NO2+H2O

Azot oksidlarining uchuvchanligi tufayli aniqlanayotgan moddaning bir qismi yo‘qoladi. Shu sababli nitritga ortiqcha miqdorda standart kaliy permanganat KMnO4 eritmasi qo‘shiladi, muhit kislotalanadi va reaksiya tugagach, qolgan permanganat-ion titrlanadi.

  • O‘rinbosar orqali titrlashda aniqlanayotgan modda yordamchi reagent bilan stexiometrik reaksiyaga kiritiladi, hosil bo‘lgan, unga ekvivalent miqdordagi mahsulot esa mos titrant bilan titrlanadi. O‘rinbosar orqali titrlash reaksiya stexiometrik bo‘lmagan yoki sekin kechadigan hollarda qo‘llaniladi.

O‘rinbosar orqali titrlashga misollar:

1) Dixromat (Cr2O72-) va tiosulfat (S2O32-) ionlari orasidagi reaksiya stexiometrik bo‘lmagan tarzda kechadi. Shuning uchun Cr2O72- saqlovchi eritmaga kaliy yodid KI eritmasi qo‘shiladi, chunki u dixromat bilan stexiometrik reaksiyaga kirishadi:

Cr𝟤O𝟩𝟤−+6I−+14H+↔2Cr3++3I2+7H2O

Dixromatga ekvivalent miqdorda ajralib chiqqan yod titrlanadi; bunda titrant sifatida natriy tiosulfat Na2S2O3:

I2+2S2O32−↔2I−+S4O62−

2) qo‘rg‘oshinni aniqlash uchun bir nechta ketma-ket stexiometrik almashinish reaksiyalari amalga oshiriladi:

Pb2++CrO42−↔PbCrO4
𝟤PbCrO𝟦+2H+↔2Pb2++Cr2O72−+H2O
Cr𝟤O𝟩𝟤−+6I−+14H+↔2Cr3++3I2+7H2O
I2+2S2O32−↔2I−+S4O62−

Tiosulfat-ion miqdori qo‘rg‘oshin ionlari miqdoriga ekvivalentdir.

Titrlashni amalga oshirish usullari

  • Pipetkalash usuli: eritmaning turli qismlarini (alikvotlarni) pipetka yordamida tahlil qilinayotgan modda tortimi eritilgan, hajmi ma’lum o‘lchov kolbasidan olib titrlash. Parallel titrlash natijalarining o‘rtacha arifmetik qiymati topiladi va aniqlanayotgan modda massasini hisoblashda foydalaniladi.
  • Alohida tortimlar usuli: analitik tarozida o‘lchab olingan bir nechta modda tortimi erituvchining kichik hajmlarida eritiladi va har bir eritma alohida titrlanadi.

Pipetkalash usuli alohida tortimlar usuliga qaraganda tezroq va kamroq mehnat talab qiladi, ammo aniqligi pastroq.

Galereya

Adabiyotlar

  • Analitik kimyo asoslari / muharrir: Yu. A. Zolotov.  — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M. : Oliy maktab, 2004.  — j. 2. — 503  b.  — (Klassik universitet darsligi).

Havolalar