Polimerlar kimyosi (yuqori molekulyar birikmalar kimyosi) — asosan quyidagilarning kimyoviy va fizik-kimyoviy xossalarini hamda sintez usullarini o‘rganuvchi kimyo sohasi: yuqori molekulyar birikmalar va ular asosidagi materiallar, shuningdek, ularni olish uchun boshlang‘ich reagentlar (monomerlar, oligomerlar). Uning tadqiqot obyektlari: sun’iy (poliolefinlar, poliefirlar, poliamidlar va boshqa birikmalar) hamda tabiiy polimerlar (kraxmal, selluloza, lignin).
O‘rganish predmeti
Polimerlar kimyosi kinetikani, katalizni, shuningdek, polimerlanish, polikondensatlanish, polibirikish, destruksiya va vulkanizatsiya kabi jarayonlarning mexanizmlarini, polimerlarning barqarorlashish jarayonlarini va boshqa kimyoviy o‘zgarishlarini o‘rganadi.
Polimerlar kimyosi sintez sharoitlari bilan olinadigan yuqori molekulyar birikmalarning tuzilishi va xossalari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlaydi. Shuningdek, u kimyoviy tuzilishga bog‘liq holda polimerlarda va ularning eritmalaridakuzatiladigan fizik o‘zgarishlarni, shuningdek, polimerlarningtuzilishi, fizik va fizik-mexanik xossalarini hamda polimer tizimlarida va kompozitlarda yuz beradigan yuzaki, fazalararo va boshqa hodisalarni o‘rganadi.
Asosiy tadqiqot yo‘nalishlari
- Sintez qilish: monomerlarni, yangi initsirlovchi va katalitik tizimlarni, oligomerlarni , ular asosida chiziqli, tarmoqlangan va to‘rsimon polimerlarni .
- Quyidagi reaksiyalarni o‘rganish: polimerlanish, polikondensatlanish, polibirikish, poligeterosikllanish ; ushbu reaksiyalarning mexanizmi va kinetikasini, boshlang‘ich reagentlarning tuzilishi hamda sintez sharoitlarining reaksiyalar qonuniyatlari va polimerlar xossalariga ta’sirini o‘rganish.
- Sintez reaksiyalari va yuqori molekulyar birikmalardagi kimyoviy o‘zgarishlarning ultrabinafsha nurlar, lazer nurlari, radiatsiya va boshqa nurlanish turlari ta’siridagi mexanizmlarini o‘rganish, reaksiya mexanizmlari bilan hosil bo‘lgan birikmalar xossalari o‘rtasidagi bog‘liqliklarni aniqlash.
- Polimerlar va polimer tizimlaridagikimyoviy o‘zgarishlarni, ularning mexanizmi va qonuniyatlarini tadqiq etish.
- Polimerlarning termik, termooksidlovchi, yorug‘lik ta’siridagi, mexanik va biologik destruksiyasi hamda barqarorlashuvi jarayonlarini o‘rganish; yangi stabilizatorlarni yaratish va ularning ta’sirini o‘rganish.
- Quyidagilarni sintez qilish qonuniyatlarini o‘rganish: blok-sopolimerlar, payvandlangan va to‘rsimon polimerlar, o‘zaro kirishuvchi polimer to‘rlari; ularning hosil bo‘lish mexanizmini hamda xossalari bilan tuzilishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash.
- Quyidagilarning tuzilishi va fizik-kimyoviy xossalarini o‘rganish: polimerlar, ularning eritmalari va geterogen polimer tizimlari.
- Ko‘p komponentli polimer tizimlaridagi yuza va fazalararo hodisalarni, shuningdek, ularning tuzilishi va xossalarini tadqiq etish.
- Fizik jarayonlarni o‘rganish: polimerlarda va polimer tizimlarida, ularning tarkibi hamda polimer matritsasining kimyoviy tuzilishi bilan bog‘liq holda.
- Quyidagilarni hosil qilishning kimyoviy va fizik-kimyoviy asoslari: kompozitsion va membranali polimer materiallar.
Tarix
Hali 19-asr oxirida ham polimer materiallarning tuzilishi yetarlicha o‘rganilmagan edi. To‘yingan bug‘ bosimi va osmotik bosimni o‘lchash orqali gap yirik molekulalar va yuqori molekulyar massali birikmalarhaqida ketayotgani ma’lum edi. Ularni kolloid birikmalar deb hisoblash xato edi.
Polimerlar kimyosining asoschisi nemis kimyogari Shtaudingerhisoblanadi. U 1917-yilda Shveysariya Fanlar akademiyasida qilgan ma’ruzasida yuqori molekulyar birikmalar kovalent bog‘lar bilan birikkan uzun zanjirli molekulalardan iborat ekanini ma’lum qilgan, 1920-yillarda esa o‘z nazariyasini bir qator maqolalarda e’lon qilgan. Shundan so‘ng 1953-yilda ilmiy ishlari e’tirof etilgan Shtaudinger quyidagi mukofotni oldi: Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti.
G. Mayer va F. Klarkning 1928-yilda amalga oshirgan rentgen-strukturaviy tadqiqotlari kauchukning taxminiy molekulyar massasinianiqlashga imkon berdi, biroq olingan natijalar haqiqiy qiymatdan past bo‘lib chiqdi. Bunga o‘sha paytda polimer molekulalari ko‘plab kristallitlartarkibiga kirib, polimerning tuzilishini shakllantirishi mumkinligi noma’lum bo‘lgani sabab bo‘lgan. To‘g‘ri natijalarni keyinchalik T. Svedberg (kimyo bo‘yicha Nobel mukofotining 1926 -yildagi laureati) biomolekulalarni o‘rganish jarayonida olgan.
1950-yillarning boshlarida nemis kimyogari Karl Zigler taklif qilgan katalizatorlar alkilalyuminiy va titan tetraxloridgaasoslangan bo‘lib, ularpolimerlanish orqali etilenni xona haroratida polietilenga aylantirishga imkon berdi; ilgari bu reaksiya yuqori bosimli po‘lat autoklavlardao‘tkazilgan. Ushbu usul bilan sintez qilingan polietilen yuqoriroq fizik-mexanik xossalarga ega. Italiyalik olim Julio NattaZigler ishlariga asoslanib, polipropilen ishlab chiqarishning shunga o‘xshash usulini ishlab chiqdi. Zigler va Natta o‘z ishlari uchun 1963-yilda Kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini oldilar.
Pol Flori va Mauritsio Gugginsning ishlari polimer eritmalari hamda polimer aralashmalari nazariyasiga asos soldi. Hozirgi kunda ushbu tadqiqotlar polimerlarning fizik kimyosi asosini tashkil etadi.
Asoslar
Polimerlar deb takrorlanuvchi strukturaviy (monomer) bo‘laklardan tashkil topgan va molekulyar massasi 10000 g/mol dan ortiq bo‘lgan birikmalarga aytiladi. Tuzilishi o‘xshash, lekin massasi kichikroq birikmalar oligomerlar deb ataladi (yunoncha oligo — «bir necha»). Faqat bitta turdagi monomerlardan (yunoncha mono — «bir») tashkil topgan polimerlar gomopolimerlar (yunoncha gomo — «bir xil»), turli xil monomerlardan tashkil topganlari esa sopolimerlar deb ataladi.
Monomerlardan polimer olish jarayoni polimerlanish yoki polikondensatlanishdeb ataladi. U quyidagi asosiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi: kondensatlanish, zanjirning o‘sishi va zanjirning uzilishi.
Polimerlarni tahlil qilishda turli usullardan foydalaniladi:
- bilvosita usullar — gel-xromatografiya, viskozimetriya
- bevosita usullar — mass-spektrometriya, osmos, ebullioskopiya, yorug‘likning statik sochilishi (nefelometriya).
Adabiyotlar
- Kimyo atamalarining izohli lug‘ati // I. Opeyda, A. Zatochka. Ukraina Milliy fanlar akademiyasining L. M. Litvinenko nomidagi Fizik-organik kimyo va ko‘mir kimyosi instituti, Donetsk milliy universiteti. — Donetsk : Veber, 2008. — 758 bet. — ISBN 978-966-335-206-0
- Ukraina Oliy attestatsiya komissiyasi. Mutaxassislik pasporti. № 17-09 / 1, 29.01.98.
- Polimerlar kimyosi asoslari : O‘quv qo‘llanma. / A. V. Suberlyak, E. I. Sembay; «Lvov politexnika» milliy universiteti, masofaviy ta’lim instituti. — Lvov, 2004. — 240 bet. — (Masofaviy ta’lim; № 24). — Bibliografiya: 238—239-betlar.
- Polimerlar ensiklopediyasi. 1—3-jildlar. Moskva: 1972—1977.
- Semchikov Yu. D. Yuqori molekulyar birikmalar. — Moskva, 2003. — 367 bet.
- Ablesimov N. E. Kimyo sinopsisi. — Umumiy kimyo bo‘yicha ma’lumotnoma va o‘quv qo‘llanma. — Xabarovsk: DVGUPS, 2005. — 84 bet.
- Ablesimov N. E. Dunyoda nechta kimyo bor? Kimyo va hayot — XXI asr // 2-qism. — 2009. — № 6. — 34—37-betlar.