Radioaloqa nima

Turli xil radioantennalar oʻrnatilgan Sandiya choʻqqisi — Albukerke, Nyu-Meksiko, AQSh yaqinida. Uzatish antennalari signalni imkon qadar uzoqqa yetkazish uchun koʻpincha baland minoralar yoki togʻ choʻqqilariga oʻrnatiladi

Radio (lot. radiare, radio — «tarqatmoq, nurlantirmoq, barcha yoʻnalishlarda nur sochmoq»; radius — «nur»), shuningdek radioaloqa — xabarlarni uzoq masofaga radiotoʻlqinlarorqali uzatish usuli, shuningdek ushbu usulning fizik asoslarini oʻrganish hamda undan aloqa, ovozli eshittirish, tasvir uzatish, signal berish, nazorat va boshqarish, turli obyektlarni aniqlash va ularning joylashuvini belgilash hamda boshqa maqsadlarda foydalanish bilan bogʻliq fan va texnika sohasi.

«Radio» atamasini birinchi boʻlib ingliz fizik-kimyogari Uilyam Kruks taxminan 1873-yilda, yaʼni 20 yil keyin boshlanadigan simsiz telegraf aloqasida elektromagnit toʻlqinlardan foydalanish boʻyicha dastlabki amaliy tajribalardan va bu fan-texnika sohasida atamani qoʻllashga oid xalqaro tavsiyalar paydo boʻlishidan 30 yil oldin muomalaga kiritgan.

Radioeshittirish stansiyasining apparatlar xonasi, 1927-yil

Tarix

N. Tesla elektr energiyasini simsiz uzatishni namoyish qilmoqda, 1891-yil

Uilyam Krukselektromagnit toʻlqinlarni uzatish va qabul qilish texnikasi boʻyicha tajribalar oʻtkazmagan boʻlsa-da, 1892-yilda ingliz umumiy mavzudagi jurnalida chop etilgan «Elektr energiyasidan foydalanishning ayrim imkoniyatlari» maqolasida xayoliy qabul qilish-uzatish qurilmasini tasvirlash uchun «radio» tushunchasidan foydalangan. U qoʻllagan «generatsiyalash», «diapazon», «sezgirlik», «tanlovchanlik» va boshqa atamalar keyinchalik keng isteʼmolga kirgan.

Elektromagnit toʻlqinlarni (uzoq vaqt «Gers toʻlqinlari» deb atalgan — «Hertzian Waves») uzatish va qabul qilish usulining ixtirochisi nemis olimi Genrix Gershisoblanadi. Aynan u 1886—1888-yillardagi tajribalarida J. Maksvellbashorat qilgan elektromagnit toʻlqinlarning mavjudligini isbotlagan. Yuqori chastotali elektromagnit tebranishlarni hosil qilish uchun u simmetrik vibrator va Rumkorf gʻaltagidan, ularni qayd etish uchun esa toʻlqin indikatori (detektori) vazifasini bajaruvchi kichik uchqun oraligʻiga ega metall ramka koʻrinishidagi oddiy qabul qilgichdan foydalangan. Qabul qilgichning boshqa turi uzatkichdagi kabi vibrator boʻlib, unda ham kichik uchqun oraligʻi mavjud edi. Aynan shu qurilmalar keyinchalik radioaloqaniamalga oshirishda qoʻllangan qator ixtirolarga asos boʻldi. Biroq Gers qabul qilgichining sezgirligi pastligi va qabul qilingan signallarni kuzatish usuli noqulayligi sababli signallarni uzatkichdan faqat 8—10 m masofada qabul qilish mumkin edi. Shu bois qabul qilingan signallarni kuchaytirish usullarini topish zarur boʻldi. Bu yoʻnalishdagi ilk muhim natijaga 1889-yilda Buyuk Britaniyada Oliver Lodj erishdi.

Elektr signalini simsiz uzatishga oid birinchi patentni 1872-yilda amerikalik tadqiqotchi, kasbi tish shifokori boʻlgan Malon Lumisolgan. U 1866-yildayoq simsiz aloqa usulini ixtiro qilganini maʼlum qilgan edi. AQShda simsiz aloqa ixtirochilari sifatida Devid Hyuz (1878), shuningdek Tomas Edison (1876) va Nikola Tesla (1891-yilda rezonans transformatorli uzatish qurilmasi patenti); Germaniyada — Genrix Gers (1888); Fransiyada — Eduard Branli (1890); bir qator Bolqon mamlakatlarida — Nikola Tesla (1891); Braziliyada — Landell de Moura(port.) (1893—1894); Buyuk Britaniyada — Oliver Jozef Lodj (1894); Hindistonda — Jagadish Chandra Bos (1894—1895); Rossiyada — Aleksandr Stepanovich Popov (1895) va Yakov Narkevich-Iodko (1890).

Markoni qabul qilgichi, 1896-y.

Gʻarb mamlakatlarida telegraf signalini simsiz uzatishning birinchi muvaffaqiyatli tizimini yaratgan shaxs italyan muhandisi Gulyelmo Markoni (1895—1896).

A. S. Popov qabul qilgichi, 1901-y.

Sobiq SSSR va sobiq ittifoq respublikalarida simsiz telegraf ixtirochilaridan biri sifatida A. S. Popoveʼtirof etiladi. Avval fizika kabinetida, keyin esa Mina ofitserlari sinfining bogʻida oʻtkazilgan tajribalarda Popov qurilmasi uzatkichdan 60 m gacha masofada elektromagnit toʻlqinlar nurlanishini aniqlagan. 25-aprel (7-may) 1895-yilda Peterburgda Rossiya fizika-kimyo jamiyatining yigʻilishida Popov, yigʻilish bayonnomasida qayd etilishicha, «atmosfera elektridagi tez tebranishlarni koʻrsatishga moʻljallangan qurilma»ni namoyish etgan. SSSRda 1945-yildan boshlab 7-may quyidagi bayram kuni sifatida nishonlana boshladi: Radio kuni.

Fransiyada uzoq vaqt davomida simsiz telegrafiya ixtirochisi sifatida kogerer (Branli naychasi) yaratuvchisi Eduard Branli (1890) hisoblangan.

Hindistonda 1894-yilda Jagadish Chandra Bos elektromagnit toʻlqinlarning simsiz uzatilishini namoyish etgan.

Dastlab radiotoʻlqinlardan tovush uzatishda foydalanilmagan. Radio signalini tovush signali bilan modulyatsiya qilish fikriga birinchi boʻlib kanadalik ixtirochi Rejinald Fessendenkelgan. U koʻmirli mikrofonni uchqunli uzatkich antennasining simidagi uzilishga ulagan. Shu usulda 23-dekabr 1900-yilda Fessenden tovush signalini 1 mil masofaga uzatgan. Tovush kuchli buzilgan va amaliy foydalanishga yaroqsiz boʻlsa-da, bu tajriba texnik takomillashtirish orqali tovush uzatishni yaxshilash mumkinligini koʻrsatgan. Keyingi tajribalarda Fessenden radio signal manbai sifatida Ernst Aleksandersonning (Aleksanderson alternatori) deb ataluvchi, chastotasi taxminan 50 kHz boʻlgan elektromexanik oʻzgaruvchan tok generatoridan foydalangan. U avval qurilgan, balandligi 128 m boʻlgan Brant-Rokdagi (Atlantika okeani sohilida, Bostonning yaqinida, Massachusets shtatidagi kichik aholi punkti) antennadan foydalanib, 24-dekabr 1906-yilda dunyoda birinchi marta tovush signalini radioeshittirish orqali uzatgan.

Radio ixtirosi tarixining asosiy bosqichlariradioaloqa nazariyasi va amaliyotining rivojlanishi nuqtayi nazaridan quyidagicha:

  • 1820 — daniyalik olim, fizik Xans Kristian Ersted tok oʻtayotgan sim magnitlangan kompas strelkasini ogʻdirishini namoyish etgan.
  • 1829 — amerikalik fizik Jozef Genri Leyden bankalari bilan oʻtkazgan tajribalarda ulardagi elektr razryadlari uzoqdagi metall ignalarni magnitlashini aniqlagan.
  • 1831 — ingliz fizik-kimyogari Maykl Faradey quyidagi hodisani kashf etdi: elektromagnit induksiya.
  • 1837 — nemis fizigi va astronomi Karl Avgust fon Shtaynxayl ikki simli telegraf apparatining xususiyatlarini oʻrganib, simlardan birini olib tashlab, telegraf aloqasi uchun bitta simdan foydalanish mumkinligini aniqladi. Bu uni ikkala simni ham olib tashlash va stansiyalarni bogʻlovchi simlarsiz, signallarni yer orqali uzatish mumkin degan fikrga olib keldi.
  • 1845 — Maykl Faradey quyidagi tushunchani fanga kiritdi: elektromagnit maydon.
  • 1854 — shotlandiyalik Jeyms Boumen Lindsi suv orqali simsiz telegrafiya tizimiga patent oldi.
  • 1859 — nemis fizigi Berend Feddersen Leyden bankalaridagi razryadlar efir tebranish jarayonlarini yuzaga keltirishini tajribada isbotladi.
  • 1860—1865 — ingliz fizigi Jeyms Klark Maksvell quyidagi nazariyani yaratdi: elektromagnit maydon nazariyasi.
  • 1866 — Malon Lumis simsiz aloqa usulini kashf qilganini eʼlon qildi. Aloqa ikkita varrak yordamida koʻtarilgan elektr simlari orqali amalga oshirilgan: ulardan biri (uzgichli) antenna — radiouzatkichniki edi, ikkinchisi antenna — radioqabul qilgichniki edi.Simlardan birining yerga ulangan zanjiri uzilganda , ikkinchi sim zanjiridagi galvanometr strelkasi ogʻgan.
  • 1868 — Malon Lumis tajribalarini AQSh Kongressi vakillari oldida takrorlab, signallarni 14—18 mil masofaga uzatganini bildirdi.
  • 1872 — Uilyam Genri Uordga 30-aprelda AQShning 126356-raqamli patenti berildi. Uning nomi Telegraflar uchun elektrni yigʻishni takomillashtirish. Patentga koʻra, «atmosferadagi elektr qatlami» telegraf simi kabi signallarni tashishi mumkin edi.
  • 1872 — 30-iyul kuni Malon Lumis simsiz aloqaga oid «Telegrafiyani takomillashtirish» nomli AQShning 129971-raqamli patentini oldi. Prezident Grant Lumis tajribalarini moliyalashtirish haqidagi qonunni imzolagan boʻlsa-da,mablagʻ ajratilmadi. Lumis tajribalari qanday oʻtkazilgani haqida ishonchli maʼlumotlar ham, qurilmalarining chizmalari ham saqlanmagan. AQSh patenti ham Lumis ishlatgan qurilmalarni batafsil tasvirlamaydi.
  • 1878—1879 — ingliz va amerikalik ixtirochi Devid Hyuz tadqiqotlarda induksion gʻaltak bilan ishlash chogʻida signallarni bir necha yuz yarddan ham uzoqroqda aniqlash mumkinligini namoyish etdi. U 1880-yilda kashfiyotini Qirollik jamiyatiga maʼlum qildi, ammo hamkasblari bu faqat induksiya ekaniga ishontirishdi;
  • 1879 — 1879-yil oktabr oxirida Devid Edvard Hyuz har qanday elektr uchquni telefonda tovush hosil qilishini aniqlagach, uzatish sxemasidan induksion gʻaltakni olib tashlash mumkin degan xulosaga keldi. Keyin Hyuz uzatkich va qabul qilgichni turli xonalarga oʻrnatdi va ularni oʻzaro sim bilan bogʻlamadi. Uzatkichdan 6 fut uzoqlikdagi qabul qilgichga sim — ilk antennalardan biri ulandi. Darvoqe, dastlabki antennalardan biri Luiji Galvani (1737—1798) tajribalarida ham uchragan: ularda yangi tayyorlangan baqa preparati detektor vazifasini bajargan.
  • 1882 — Eymos Emerson Dolbear simli telefon ustidagi tajribalarida simsiz aloqa qurilmasini yaratdi. Biroq taklif qilingan usul bir-biridan muayyan masofada joylashgan stansiyalar oʻrtasida nutq yoki signal uzatishi mumkinligi yoki amalda bunday natija berganini tasdiqlovchi dalillar yoʻq. U patent idorasiga ariza topshirib, 5-oktabr 1886-yilda «Elektr aloqasi usuli» uchun patent oldi.
  • 1883 — irland professori Jorj Frensis Fitsjerald efir tebranishlaridan Maksvell toʻlqinlarining manbai sifatida foydalanishni taklif etdi, ammo bu toʻlqinlarni qanday qayd etishni tasavvur qilmagani sababli faqat nazariy mulohazalar bilan cheklandi.
  • 1885 — amerikalik ixtirochi Tomas Alva Edison 23-may kuni 166455-raqamli «Elektr signallarini uzatish usuli» patent arizasini topshirdi (29-dekabr 1891-yilda tasdiqlangan, AQSh patenti № 465971). 1888-yilda AQShda yuz bergan kuchli qor boʻroni paytida ushbu uzatish tizimidan foydalanilgan[manba 557 kundan beri koʻrsatilmagan]va shu tariqa qor ostida qolgan poyezdlardan simsiz xabar yuborilgan va qabul qilingan (ehtimol, bu yordam signallarini yuborish uchun simsiz telegrafiyadan muvaffaqiyatli foydalanishning ilk holati boʻlgan: harakatsiz qolgan poyezdlar T. A. Edisonning telegraf tizimi orqali aloqani saqlay olgan).
  • 1885—1892 — AQShning Kentukkidagi Natan Stabblfild ismli fermer tovush chastotasidagi induksiyaga asoslangan qurilmani ixtiro qildi. Signal uzatishda radiochastotadan emas, yerning tovush oʻtkazuvchanligidan foydalanilgan.
  • 1886—1888 — nemis fizigi Genrix Gers Maksvell bashorat qilgan elektromagnit toʻlqinlarning mavjudligini isbotladi. Bu bashorat muallifi Maksvell edi (generator va qabul qilgichning turlicha oʻzaro joylashuvida oʻtkazilgan tajribalar orqali). Gers oʻzi vibratordeb atagan qurilma yordamida elektromagnit signallarni masofaga simsiz uzatish va qabul qilish tajribalarini muvaffaqiyatli amalga oshirdi.
  • 1890 — fransuz fizigi va muhandisi Eduar Branli elektromagnit toʻlqinlarni qayd etuvchi, oʻzi radiokonduktor deb atagan (keyinchalik kogerernomini olgan) asbobni ixtiro qildi. Branli tajribalarida antennalar sifatida sim boʻlaklaridan foydalangan. Eduar Branlining tajriba natijalari «Xalqaro elektrchilar jamiyati byulleteni»da va Fransiya Fanlar akademiyasining hisobotlarida chop etilgan.
  • 1890 — rossiyalik olim Yakov Ottonovich Narkevich-Iodko momaqaldiroq razryadlarini aniqlash uchun radioqabul qilgichning asosiy qismlari — antenna va yerga ulash tizimi, shuningdek telefon goʻshagini oʻz ichiga olgan asbobdan foydalandi. Asbob atmosferadagi elektr razryadlarini 100 km gacha masofadan qayd etish imkonini bergan.
  • 1891—1892 — Britaniya pochta idorasining bosh muhandisi Uilyam Pris bir-biridan bir necha kilometr (5 km gacha) uzoqlikdagi qirgʻoq boʻyi qabul-uzatish stansiyalari orasida (jumladan Bristol qoʻltigʻi orqali) Morze alifbosidagi signallarni induksiya yoʻli bilan uzatish boʻyicha muvaffaqiyatli tajribalar oʻtkazdi.
  • 1891 — Nikola Tesla (Sent-Luis, Missuri, AQSh) maʼruzalarida radio signallarini uzoq masofalarga uzatish tamoyillarini ommaga tushuntirdi.
  • 1892 — ingliz olimi Uilyam Kruks elektromagnit toʻlqinlar yordamida axborot uzatish tamoyillarini ilk bor tizimli ravishda tasvirladi.
  • 1893 — Tesla radiouzatkichni patentladi va ustunli antennaniixtiro qildi; shu antenna yordamida 1895-yilda radio signallarini 30 mil masofaga uzatdi.
  • 1893—1894-yillar oraligʻida — Roberto Landell de Moura, braziliyalik ruhoniy va olim, radio signallarini uzatish tajribalarini oʻtkazdi. U natijalarni 1900-yilgacha oshkor qilmadi, ammo keyinchalik Braziliya patentini oldi.
  • 1894 — professor Erich Ratenau Berlin yaqinida past chastotali elektromagnit toʻlqinlar yordamida signallarni uzatish tajribalarini oʻtkazdi.
  • 1894 — Gulyelmo Markoniprofessor Avgusto Rigitomonidan Genrix Gersga bagʻishlangan xotira maqolasida ilgari surilgan gʻoyalar taʼsirida radiotelegrafiya boʻyicha tajribalar boshladi (dastlab Gers vibratori va Branli kogereri yordamida). Biroq Markoni 1894-yilda tajribalar oʻtkazganini tasdiqlovchi oʻsha davrga oid yozma dalillar yoʻq.
  • 1894 — britaniyalik fizik Oliver Lodj va Aleksandr Mirxed tomonidan Oksford universiteti Tabiiy tarix muzeyi teatridagi maʼruzada simsiz telegrafiya tajribalari ilk bor ommaviy namoyish etildi. Namoyishda signal qoʻshni Klarendon binosidagi laboratoriyadan yuborilib, teatrdagi qurilma bilan 40 m masofada qabul qilindi. Lodj ixtiro qilgan «elektromagnit toʻlqinlarning qabul qilinishini qayd etuvchi asbob» tarkibida radiokonduktor — «Branli naychasi» (Lodj unga «kogerer» deb nom bergan), silkitish mexanizmi, tok manbai va galvanometr bor edi. «Gers toʻlqinlari»ga sezgirlikni vaqti-vaqti bilan tiklash uchun kogererni silkitishda keyinchalik qoʻngʻiroq yoki ilgakli bolgʻachasi bor prujinali soat mexanizmidan foydalanilgan.
  • 1894-yil noyabr — ser Jagadish Chandra Bos tomonidan Kalkuttashahar hokimiyati binosida millimetr diapazonidagi signalni simsiz uzatish tajribalari ommaviy namoyish etildi. Bundan tashqari, Bos simobli kogererniixtiro qildi; u ishlash jarayonida mexanik silkitishni talab qilmagan.
  • 1895 — ingliz fizigi Ernest Rezerford radiotoʻlqinlarni manbadan uch chorak mil uzoqlikda aniqlash tajribalarining natijalarini eʼlon qildi. Radiotoʻlqinlarni qabul qilish uchun Rezerford Gers rezonatoriga ichida magnitlangan poʻlat ignasi boʻlgan ingichka sim gʻaltagini qoʻshdi. Radiotoʻlqin impulslari taʼsirida ignaning magnitsizlanishini magnitometr koʻrsatgan.
  • 7-may 1895-yil — Rossiya fizika-kimyo jamiyatining yigʻilishida ( Sankt-Peterburg), Aleksandr Stepanovich Popov «Metall kukunlarining elektr tebranishlariga munosabati haqida» maʼruzasini oʻqib, Lodjning elektromagnit signallar bilan oʻtkazgan tajribalarini takrorladi va ilgari Lodj ishlatgan asbobga umumiy jihatdan oʻxshash qurilmani namoyish etdi. Shu bilan birga, Popov tuzilishga takomillashtirishlar kiritdi. Uning qurilmasining oʻziga xos jihati kogererni (Branli naychasini) silkitadigan bolgʻacha boʻlib, u avvalgidek soat mexanizmidan emas, aynan qabul qilingan radioimpulsdan ishlagan. Shuningdek, qurilmaning sezgirligi va ishlash barqarorligini oshiruvchi releqoʻshildi. Aniqrogʻi, Popovning asbobini «kogererni avtomatik silkitish funksiyasiga ega elektr tebranishlarini aniqlash va qayd etish asbobi» deyish kerak. 1895-yil may oyida asbob Oʻrmon institutimeteorologiya stansiyasida atmosfera elektromagnit toʻlqinlarini tutishga moslashtirildi. Qurilmaga «razryad qaydlagich» (keyinchalik «momaqaldiroq qaydlagich») degan nomni A. S. Popovning Rossiya fizika-kimyo jamiyatidagi doʻsti va hamkasbi, Oʻrmon instituti fizika kafedrasi asoschisi D. A. Lachinovbergan. U 1895-yil iyulda «Meteorologiya va iqlimshunoslik asoslari» kursining 2-nashrida ilk bor «Popov razryad qaydlagichi»ning ishlash tamoyilini bayon qilgan — bu prototipning birinchi tavsifidir.
  • 1895-yil bahori — Markoni radio signalini bir necha yuz metr masofaga uzatishga erishdi.
  • 2-iyun 1896-yil — Markoni patent olish uchun ariza topshirdi.
  • 2-sentabr 1896-yil — Markoni birinchi marta Solsberi tekisligida oʻz ixtirosini omma oldida namoyish etib, 3 km masofaga radiogrammalar yubordi.
  • 1897 — Oliver Lodj rezonans chastotasiga sozlash tamoyilini ixtiro qildi.
  • 2-iyul 1897-yil — Markoni «Uzatish apparatida elektr impulslari va signallarini uzatishni takomillashtirish» nomli 12039-raqamli Britaniya patentini oldi. Umuman olganda, Markoni qabul qilgichi ayrim takomillashtirishlar bilan Popovnikiga, uzatkichi esa Gers vibratorining Rigitomonidan takomillashtirilgan turiga oʻxshardi. Asosiy yangilik shundaki, qabul qilgich boshidanoq telegraf apparatiga, uzatkich esa Morze kalitiga ulangan boʻlib, bu radiotelegraf aloqasini amalga oshirish imkonini berdi. Markoni uzatkich va qabul qilgichda bir xil uzunlikdagi antennalardan foydalandi, bu uzatkich quvvatini keskin oshirdi. Bundan tashqari, Markoni detektori Popov detektoriga qaraganda ancha sezgir edi;buni Popovning oʻzi ham tan olgan.
  • 6-iyul 1897-yil — Markoni Italiya harbiy-dengiz bazasida — Spetsiyada quyidagi soʻzlarni uzatdi: «Viva l’Italia» — ufq chizigʻidan nariga, 18 km masofaga.
  • 1897-yil noyabr — Markoni Uayt orolida Bornmut bilan bogʻlangan (23 km) birinchi doimiy radiostansiyani qurdi.
  • 18-dekabr 1897-yil — Popov Rossiya fizika-kimyo jamiyatining yigʻilishida Gers vibratori va oʻzi yaratgan qabul qilgich yordamida taxminan 230 m masofaga Rossiyadagi ilk radiogrammaniuzatdi: «Gers».
  • 1898-yil yanvar — radio amalda ilk bor qoʻllandi. Qor boʻroni tufayli telegraf simlari uzilgach, Markoni Uelsdagi jurnalistlarning oʻlimga olib keluvchi ogʻir kasallikka chalingan shaxs haqidagi xabarlarini uzatdi. Ushbu shaxs — Uilyam Gladston.
  • 1898-yil may — Markoni birinchi marta sozlash tizimidan foydalandi.
  • 1898 — Markoni Buyuk Britaniyadagi simsiz telegrafiya boʻyicha birinchi zavodni Chelmsforddaochdi, unda 50 kishi ish boshladi.
  • 1898 — A. S. Popovga 1898-yilda Rossiya texnika jamiyati mukofoti berildi: «elektromagnit tebranishlarni qabul qilish asbobi va simsiz telegraf apparatlarini ixtiro qilgani uchun»..
  • 3-mart 1899-yil — dunyoda birinchi marta radioaloqadan dengizdagi qutqaruv amaliyotida muvaffaqiyatli foydalanildi: «Masens» kemasining halokatga uchragan ekipaji va yoʻlovchilari radiotelegraf yordamida qutqarildi (Mathens).
  • 1899-yil may — Popovning yordamchilari P. N. Ribkin va D. S. Troitskiy kogererning detektorlik taʼsirini aniqladi. Shu taʼsir asosida Popov qabul qilgichini signallarni telefon goʻshagi orqali eshitishga moslashtirdi va «depeshalarni telefon orqali qabul qilgich» sifatida patentladi.
  • 1899 — ser Jagadish Chandra Bos (Kalkutta) simobli kogererni ixtiro qildi..
  • 1900 — Gogland va Kutsalo orollari oʻrtasidagi radioaloqadan Gogland yaqinida qirgʻoqqa oʻtirib qolgan «General-admiral Apraksin» qirgʻoq mudofaasi bronenosetsiniqutqarishda muvaffaqiyatli foydalanildi. Gogland orolidagi radiostansiyaga radiotelegraf xabarlari 25 mil uzoqlikdagi Rossiya harbiy-dengiz bazasining Kotkadagiuzatish stansiyasidan kelgan. Bu baza Peterburg Admiralligi bilan telegraf liniyasi orqali bogʻlangan edi. Simsiz telegraf apparaturasini Dyukrete firmasi ishlab chiqargan. Radiogrammalar almashinuvi natijasida «Yermak» muz yoruvchisi Fin qoʻltigʻida muz boʻlagi uzilib ketgan fin baliqchilarini ham qutqardi..
  • 1900 — Markoni radio sozlash tizimi uchun 7777-raqamli patentni oldi («Oscillating Sintonic Circuit»).
  • 1900 — Dyukrete firmasining apparaturalari Popov patentlagan, telegraf signallarini eshitib qabul qilishga moʻljallangan telefon qabul qilgichi bilan toʻldirildi; u «Popov — Dyukrete» savdo belgisi ostida ishlab chiqarilgan.
  • 1900 — Popov ishlari Parijdagi xalqaro elektrotexnika koʻrgazmasida Katta oltin medal va diplom bilan taqdirlandi.
  • 12-dekabr 1901-yil — Markoni Angliya va Nyufaundlend orasida 3200 km masofada birinchi transatlantik radioaloqa seansini oʻtkazdi (Morze alifbosidagi«S» harfini uzatdi). Ilgari bu imkonsiz deb hisoblangan.
  • 1904—1905 — Rus-yapon urushi— harbiy harakatlarda radioaloqadan birinchi marta keng foydalanilgan davr.
  • 1905 — Markoni signallarni yoʻnaltirib uzatish boʻyicha patent oldi.
  • 1906 — Rejinald Fessenden va Li de Forest radio signalini past chastotali signal bilan amplitudaviy modulyatsiya qilish imkoniyatini aniqladilar, bu esa efir orqali inson nutqini uzatishga yoʻl ochdi.
  • 1909 — Markoni va F. Braun Nobel mukofotiga (fizika boʻyicha) «simsiz telegrafiya rivojiga qoʻshgan xizmatlarini eʼtirof etish uchun» sazovor boʻldilar..
  • 1916 — birinchi muntazam radioeshittirish: Viskonsinshtatidagi ob-havo maʼlumotlari Morze kodida uzatilgan.
  • 1919 — insonning tushunarli nutqi birinchi marta radio orqali uzatildi.
  • 1920 — tijorat radioeshittirishlari boshlandi.
  • 1924 — SSSRda radioeshittirishlar boshlandi.
  • 1933 — Edvin Armstrong radioeshittirish uchun keng polosali chastotaviy modulyatsiyadan (ChM) foydalanishni taklif qildi. Shu vaqtga kelib tadqiqotlari natijasida u toʻrtta patent olgan edi.
  • 1946 — SSSRda ultraqisqa toʻlqinli ChM radioeshittirishlari boshlandi.
  • 1995 — Norvegiyada dunyodagi birinchi raqamli radioeshittirish yoʻlga qoʻyildi (Oslo).
  • 2007 — Yevropada raqamli radioeshittirish standarti paydo boʻldi: DAB+.
  • 2017 — Norvegiyada 13-dekabr kuni oxirgi FM-uzatkichlar butunlay oʻchirildi.

Radioaloqaning ixtiro qilinishi radioastronomiya, radiometriya, radionavigatsiya, radiolokatsiya, radiorazvedka, radiosignallarga qarshi taʼsirkabi fan-texnika yoʻnalishlarini yuzaga keltirdi, elektr hodisalarini tadqiq etish va rivojlantirishga turtki boʻldi hamda elektronikaning asosiga aylandi.

Ishlash tamoyili

Tovushli axborot mikrofon orqali elektr signaliga aylantiriladi. Ushbu signal radiotoʻlqinlarnimodulyatsiya qiladi; toʻlqinlar esa uzatkichtomonidan hosil qilinadi. Qabul qilgich radiotoʻlqinlarni qabul qilib, modulyatsiyalovchi signalni tiklaydi va uni inson uchun qulay shaklga qayta aylantirishda karnaydan foydalanadi.
Amplituda (AM) va chastota (FM) boʻyicha modulyatsiya qilingan radiotoʻlqinlarning taqqoslanishi

Uzatish tomonida ( radiouzatkichda) muayyan chastotadagi yuqori chastotali signal (tashuvchi signal, «tashuvchi chastota») yaratiladi. Unga uzatilishi zarur boʻlgan axborot signali (tovush, tasvir va boshqalar) qoʻshiladi, yaʼni tashuvchi chastotaning modulyatsiyasi axborot signali bilan amalga oshiriladi. Modulyatsiyalangan signal uzatish antennasi orqali fazoga radiotoʻlqinlar shaklida tarqatiladi.

Qabul qilish tomonida radiotoʻlqinlar qabul qilish antennasida yuqori chastotali tok hosil qiladi, u yerdan tok radioqabul qilgichgaoʻtadi. Filtrlar tizimi antennada turli radiouzatkichlar va boshqa radiotoʻlqin manbalaridan hosil boʻlgan toklar orasidan muayyan tashuvchi chastotali signalni ajratadi, detektor esa undan modulyatsiyalovchi axborot (foydali) signalini tiklaydi. Olingan signal radiouzatkich uzatgan signaldan turli xalaqitlar taʼsirida biroz farq qilishi mumkin.

Chastota diapazonlari

Chastotaviy amplitudaviy modulyatsiyalangan radio signalning spektri tashuvchi chastota (C) va tashuvchidan yuqori hamda pastda joylashgan yon polosalar (SB)dan iborat. Aynan yon polosalar modulyatsiyalovchi signal axborotini tashiydi.

Eshittirish antennalari:

oʻrta toʻlqinli radiostansiya;
ultraqisqa toʻlqinli radiostansiya;
detsimetr toʻlqinlari diapazonidagi televizion uzatkich
Radiostansiyaning ultraqisqa toʻlqinli ChM uzatkichi — KWNR(ingl.), Las-Vegas, quvvati 35 kW
Sunʼiy yoʻldosh aloqasi antennasi uy tomida
Ichki antennaga ega zamonaviy mobil telefon (chapda). Uch xil tarmoq antennalari oʻrnatilgan uyali aloqa minorasi (oʻngda)
Yaqin masofali aloqa uchun kemaning ultraqisqa toʻlqinli radiostansiyasi
  • Past chastotalar (kilometrli toʻlqinlar) — f = 30—300 kHz (λ = 1—10 km).

Radioeshittirish va televideniye amaliyotida radiodiapazonlarning soddalashtirilgan tasnifi qoʻllanadi:

  • Oʻta uzun toʻlqinlar (OʻUT) — miriametrli toʻlqinlar;
  • Uzun toʻlqinlar (UT) — kilometrli toʻlqinlar;
  • Oʻrta toʻlqinlar (OʻT) — gektometrli toʻlqinlar;
  • Qisqa toʻlqinlar (QT) — dekametrli toʻlqinlar;
  • Ultraqisqa toʻlqinlar (UQT) — uzunligi 10 m dan kichik toʻlqinlar.

Diapazoniga qarab radiotoʻlqinlarning tarqalish xususiyatlari va qonuniyatlari farqlanadi:

  • UT toʻlqinlar ionosferatomonidan kuchli yutiladi; asosiy ahamiyat Yer sirtini aylanib oʻtib tarqaladigan yerusti toʻlqinlariga tegishli. Uzatkichdan uzoqlashgan sari ularning intensivligi nisbatan tez kamayadi;
  • OʻT toʻlqinlar kunduzi ionosfera tomonidan kuchli yutiladi, qamrov hududini yerusti toʻlqini belgilaydi; kechasi esa ionosferadan yaxshi qaytadi va qamrov hududini qaytgan toʻlqin belgilaydi;
  • QT toʻlqinlar uzoq masofalarga faqat ionosferadan qaytish orqali tarqaladi; uzatkich atrofida radiojimlik zonasideb ataluvchi hudud boʻlib, uning oʻlchami uzatuvchi antenna xususiyatlari, radio signal chastotasi va ionosfera holatiga bogʻliq. Kunduzi qisqaroq (yuqori chastotali), kechasi esa uzunroq (past chastotali) toʻlqinlar yaxshiroq tarqaladi. Qulay sharoitda qisqa toʻlqinlar uzatkichning kichik quvvatida ham uzoq masofalarga yetib boradi;
  • UQT toʻlqinlar toʻgʻri chiziq boʻylab tarqaladi va odatda ionosferadan qaytmaydi. Biroq maʼlum sharoitlarda atmosferaning turli qatlamlaridagi havo zichligining farqi tufayli Yer sharini aylanib oʻtishi mumkin. Toʻsiqlarni oson aylanib oʻtadi va yuqori singish qobiliyatiga ega;
  • OʻYCh toʻlqinlar toʻsiqlarni aylanib oʻtmaydi, toʻgʻri koʻrish chegarasida tarqaladi. «Wi-Fi», uyali aloqa va boshqalarda ishlatiladi;
  • NChYu toʻlqinlar toʻsiqlarni aylanib oʻtmaydi, aksariyat toʻsiqlardan qaytadi va toʻgʻri koʻrish chegarasida tarqaladi. Sunʼiy yoʻldosh aloqasida ishlatiladi;
  • Giperyuqori chastotalar toʻsiqlarni aylanib oʻtmaydi, yorugʻlik kabi qaytadi va toʻgʻri koʻrish chegarasida tarqaladi. Qoʻllanilishi cheklangan.

Radiotoʻlqinlarning tarqalishi

Radiotoʻlqinlar vakuum va atmosferadatarqaladi; Yer sirti va suv ular uchun shaffof emas. Shunga qaramay, difraksiya va qaytishhodisalari tufayli bir-birini bevosita koʻrmaydigan, jumladan uzoq masofadagi Yer sirti nuqtalari oʻrtasida aloqa oʻrnatish mumkin.

Radiotoʻlqinlarning manbadan qabul qilgichga tarqalishi bir vaqtning oʻzida bir necha yoʻldan kechishi mumkin. Bunday tarqalish «koʻp nurli tarqalish» deb ataladi. Koʻp nurli tarqalish va muhit xususiyatlarining oʻzgarishi natijasida signalning soʻnib-kuchayishi (ingl. fading) — qabul qilinayotgan signal darajasining vaqt davomida oʻzgarishidir. Koʻp nurli tarqalishda signal darajasining oʻzgarishi interferensiyatufayli yuz beradi: yaʼni qabul nuqtasidagi elektromagnit maydon vaqt boʻyicha siljigan diapazondagi radiotoʻlqinlarning «yigʻindisi»dan iborat boʻladi.

Qoʻllanilishi

Radioeshittirish

«Radioeshittirish» atamasini I. G. Freyman kiritgan va u 1921-yildan Sovet Rossiyasida keng qoʻllanila boshlagan. Oʻsha yili Xalq pochta va telegraf komissarligi Radiotexnika kengashi markaziy shaharlarda, shuningdek 280 ta guberniya va uyezd markazlarida karnaylar orqali radioeshittirishni tashkil etish dasturini qabul qildi. Koʻcha karnaylari yordamidagi muntazam radioeshittirishlar 1921-yil iyun oyida Moskvada tashkil etildi, 2-avgust kuni esa Moskva yaqinidagi Lyubertsida birinchi radio uzeli ish boshladi.

Ingliz tilidagi «broadcasting» atamasini San-Xosedagi Simsiz telegrafiya va texnika kolleji asoschisi hamda oʻqituvchisi Ch. Herold kiritgan. U uchqunli uzatkich qurib, shu orqali nutq va musiqiy dasturlarni eshittira boshlagan; ularni asosan kollejning sobiq va hozirgi talabalari qabul qilgan. Herold dehqonchilik muhitida tugʻilib oʻsgan, u yerda urugʻni dalaga sochib ekish «broadcasting» — «keng maydonga sochish» deb atalgan. Uzatkich antennasi doiraviy yoʻnalganlik diagrammasigaega boʻlib, radiotoʻlqinlarni barcha yoʻnalishlarga tarqatgan. Herold qishloq xoʻjaligidagi shu atamaga oʻxshatib, oʻz eshittirishlarini ham shunday atay boshlagan.

Fuqarolik radioaloqasi

Rossiya RChDK (Radiochastotalar boʻyicha davlat komissiyasi) qarorlariga koʻra, Rossiya Federatsiyasi hududida jismoniy va yuridik shaxslarning fuqarolik aloqasi uchun 3 ta chastota guruhi ajratilgan:
  • 27 MHz (Si-Bi, «Citizen’s Band», fuqarolik diapazoni) — uzatkichning ruxsat etilgan chiqish quvvati 10 Wgacha. Avtomobil ratsiyalari 27 MHz diapazonida taksi xizmatlarida va uzoq masofaga yuk tashuvchi haydovchilar oʻrtasida radioaloqa tashkil etish uchun keng qoʻllanadi;
  • 433 MHz (LPD, «Low Power Device») — 69 ta kanal ajratilgan va ular ratsiyalar uchun moʻljallangan. Uzatkichning chiqish quvvati 0,01 W dan oshmasligi kerak;
  • 446 MHz (PMR, «Private Mobile Radio») — ratsiyalar uchun 8 ta kanal ajratilgan, uzatkichning chiqish quvvati esa 0,5 W dan oshmasligi kerak.

Havaskor radioaloqa

Havaskor qisqa toʻlqinli radiostansiya. Pastda — qabul qiluvchi-uzatuvchi qurilma (transiver), uning ustida esa moslashtiruvchi qurilma va turgʻun toʻlqin koeffitsiyenti (TTK) oʻlchagichi

Havaskor radioaloqa — koʻp qirrali texnik hobbiboʻlib, shu maqsadda ajratilgan radiochastotalarda aloqa oʻrnatishdan iborat. Bu mashgʻulot turli yoʻnalishlarni qamrab olishi mumkin, masalan:

Kompyuter tarmoqlarida AMPRNet ulanishini havaskor radiostansiyalar taʼminlaydi.

Adabiyotlar

Havolalar