Mikroelektronika nima

Kremniy plastinalari — alohida kristallarga ajratib kesishdan oldin, ustida tayyor mikrosxemalar joylashgan holatda

Mikroelektronika — elektronikaning alohida bir yo‘nalishi bo‘lib, elektron komponentlarning geometrik o‘lchamlari bir necha mikrometr yoki undan ham kichik bo‘lgan turlarini o‘rganish va ishlab chiqarish bilan shug‘ullanadi.

Umumiy ma’lumotlar

Bunday qurilmalar odatda yarimo‘tkazgichlar va yarimo‘tkazgich birikmalaridan fotolitografiya hamda legirlash usullari yordamida ishlab chiqariladi. Oddiy elektronikadagi aksariyat komponentlar: rezistorlar, kondensatorlar, induktivlik g‘altaklari, diodlar, tranzistorlar, izolyatorlar va o‘tkazgichlar — mikroelektronikada ham qo‘llanadi, biroq ular integral tuzilishga ega ixcham qurilmalar sifatida.

Raqamli integral mikrosxemalar asosan tranzistorlardan tashkil topadi. Analog integral sxemalar tarkibida rezistorlar va kondensatorlar ham bo‘ladi. Induktivlik g‘altaklari yuqori chastotalarda ishlaydigan sxemalarda qo‘llanadi.

Texnika rivojlangani sari komponentlarning o‘lchamlari muntazam ravishda kichrayib bormoqda. Komponentlarning integratsiyalashuv darajasi juda yuqori bo‘lganda, demak, har bir komponent nihoyatda kichiklashganda, elementlarning o‘zaro ta’siri bilan bog‘liq parazit hodisalar muhim muammoga aylanadi. Loyihalovchining asosiy vazifalaridan biri parazit sizib o‘tishlar ta’sirini qoplash yoki imkon qadar kamaytirishdan iborat.

Mikroelektronikaning integral va funksional yo‘nalishlari farqlanadi. O‘ta yuqori chastotali (O‘YuCh) mikroelektronika alohida ahamiyatga ega bo‘lib, u O‘YuCh mikrosxemalarni o‘rganish va ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi. Odatda, bunday sxemalarda geteroo‘tishli hamda kremniyli chiplar qo‘llanadi. Ular kondensatorlar, rezistorlar va shu kabi elementlardan iborat yupqa plyonkali passiv infratuzilmaga ega dielektrik tagliklarga o‘rnatiladi. Yuqori quvvatli O‘YuCh elektronikada ipak bosma usuliga (shelkografiyaga) asoslangan qalin plyonkali texnologiyalar keng qo‘llanadi.

Tarixiy qaydlar

Taxminan 1940-yillarning oxiri va 1950-yillarning boshlarida radioelektron uskunalarni ishlab chiqaruvchilar hamda yetkazib beruvchilar mahsulotlarini takomillashtirishning quyidagi ustuvor yo‘nalishlarini belgiladilar: har xil turdagi mustaqil elementlarni yagona standartdagi modullarga birlashtirish, ularning tannarxini pasaytirish, ishonchliligini oshirish, ommaviy ishlab chiqarishni va radioelektron apparatlarni tayyorlash jarayonida avtomatik montajni ta’minlash. Boshqacha aytganda, kelajakda zamonaviy mikroelektronikaga aylanishi kerak bo‘lgan sohani yaratish zarurligi anglab yetildi.

Mikroelektronika tarixi rasman 1958-yilda Jek Kilbi integral sxemani ixtiro qilganidan boshlangan deb hisoblanadi. 1960-yillarning boshlarida Texas Instruments va Westinghouse kompaniyalari integral operatsion kuchaytirgichlarni taklif eta boshladi, 1962-yilda esa RCA korporatsiyasi laboratoriyasida metall–oksid–yarimo‘tkazgich (MOYa) tuzilmalariga asoslangan birinchi mikrosxema yaratildi. Mikrosxemalarning murakkabligi muntazam ortib borishi natijasida 1965-yilda Mur qonuni shakllantirildi. Unga ko‘ra, sxemadagi tranzistorlar soni doimiy vaqt oralig‘ida ikki baravar oshib borishi kerak. Mikroelektronika rivojlanishining dastlabki o‘n yilligida (1960-yildan 1970-yilgacha) bu oraliq taxminan bir yil bo‘lgan, keyin esa bir yarim–ikki yilgacha uzaygan. Eksponensial o‘sish natijasida 2010-yilga kelib bitta mikrosxemadagi tranzistorlar soni bir milliardga yetdi, kremniy tagligi o‘lchami 75 mm (1960-yilda) dan 300 mm (2001-yilda) gacha oshdi, sxemalarning ishlash tezligi to‘rt tartibga ortdi, bitta mantiqiy elementning bir marta almashib ulanishiga sarflanadigan energiya esa million martadan ko‘proq kamaydi. Mikrosxemalar ishlab chiqarishda kremniydan tashqari boshqa materiallar, masalan, АIIIВV tipidagi birikmalar ham qo‘llana boshlandi. Ushbu yo‘nalishdagi ilmiy ustuvorlik rossiyalik fizik Jores Alfyorovga tegishli bo‘lib, u Gerbert Kryomer va Jek Kilbi bilan birgalikda 2000-yilda Nobel mukofotini «yarimo‘tkazgich geterotuzilmalarini ishlab chiqish hamda yuqori tezlikda ishlaydigan optoelektron va mikroelektron komponentlarni yaratish» uchun fizika bo‘yicha olgan. Hozirgi vaqtda Rossiyada mikroelektronika sohasidagi tadqiqotlar bilan Rossiya Fanlar akademiyasining qator ilmiy-texnik jamoalari va muassasalari, jumladan, Yarimo‘tkazgichlar fizikasi instituti, Fizika va texnologiya instituti, A. F. Ioffe nomidagi fizika-texnika instituti, Mikrotuzilmalar fizikasi instituti, Radiotexnika va elektronika instituti.

2008-yilda Rossiyada eng kichik element o‘lchamlari 180—130 nm bo‘lgan mikroelektron sxemalarni ishlab chiqarishning yangi texnologiyalariga investitsiya kiritila boshlandi, 2010-yilda esa eng kichik o‘lcham 90 nm gacha qisqardi. Shunga qaramay, 18-fevral (2019-yil) kuni Rossiya bosh vaziri Dmitriy Medvedev mamlakat mikroelektronikasi jiddiy ortda qolayotganini va xorijiy yetkazib beruvchilarga qaram ekanini ta’kidladi. Shu munosabat bilan u sohani qo‘shimcha qo‘llab-quvvatlashga va’da berib, bu masalaning «mamlakat xavfsizligi bilan katta darajada bog‘liq» ekanini alohida qayd etdi. 10-dekabr (2019-yil) kuni Rossiya Federatsiyasi hukumati bosh vaziri o‘rinbosari Yuriy Borisov Rossiyada mikroelektronika mahsulotlarini seriyali ishlab chiqarish uchun o‘z sanoat bazasi yo‘qligini ma’lum qildi.

2020-yil yanvarida Rossiya Federatsiyasi hukumati «Rossiya Federatsiyasi elektronika sanoatini 2030-yilgacha rivojlantirish strategiyasi»ni tasdiqladi. Rejaga ko‘ra, 2030-yilga borib ishlab chiqarishning umumiy hajmi kamida 5,2 trln rublni, umumiy ishlab chiqarishda fuqarolik maqsadlaridagi elektronikaning ulushi kamida 87,9 % ni, ichki bozorda mahalliy elektronikaning ulushi kamida 59,1 % ni tashkil etishi, eksportga esa qiymati kamida 12 020 mln AQSh dollari bo‘lgan elektronika mahsulotlari yetkazib berilishi ko‘zda tutilgan.

Adabiyotlar

  • Avayev N. A., Naumov Yu. Ye., Frolkin V. T. Mikroelektronika asoslari. — M.: Radio va aloqa, 1991. — 288 bet — 70 000 nusxa — ISBN 5-256-00692-4.
  • Buzaneva Ye. V. Integral elektronika mikrotuzilmalari. — M.: Radio va aloqa, 1990. — 304 bet — 5400 nusxa — ISBN 5-256-00419-0.
  • Volkov V. M., Ivanko A. A., Lapiy V. Yu. Mikroelektronika. — Kiyev: Texnika, 1983. — 258 bet — 20 000 nusxa
  • Yefimov I. Ye., Kozir I. Ya., Gorbunov Yu. I. Mikroelektronika: fizik va texnologik asoslar, ishonchlilik. — M.: Oliy maktab, 1986. — 464 bet
  • Kolesov L. N. Muhandislik mikroelektronikasiga kirish. — M.: Sovet radiosi, 1974. — 280 bet — 20 000 nusxa
  • Shchuka A. A. Elektronika. — SPb.: BXV-Peterburg, 2008. — 752 bet — ISBN 978-5-9775-0160-6.