Polisaxaridlar haqida

3D tuzilishi: selluloza, beta-glukanli polisaxarid
Amiloza — deyarli tarmoqlanmagan polimer bo‘lib, u glukoza qoldiqlaridan tashkil topgan va α(1→4) bog‘lar orqali bog‘langan. Uning tarkibida bir necha ming glukoza qoldig‘i bo‘lishi mumkin. U amilopektin bilan birgalikda kraxmalni tashkil etadi.

Polisaxaridlar — yuqori molekulali uglevodlar, ya’ni monosaxaridlar polimerlari (glikanlar). Polisaxarid molekulalari monosaxarid qoldiqlaridan iborat uzun, chiziqsimon yoki tarmoqlangan zanjirlar bo‘lib, ular glikozid bog‘lar orqali birikkan. Gidroliz natijasida monosaxaridlar yoki oligosaxaridlar hosil qiladi. Tirik organizmlarda zaxira (kraxmal, glikogen), tuzilmaviy (selluloza, xitin) va boshqa vazifalarni bajaradi.

Polisaxaridlarning xossalari ularni tashkil qiluvchi monomerlar xossalaridan ancha farq qiladi va faqat tarkibga emas, balki molekulalarning tuzilishiga (xususan, tarmoqlanish darajasiga) ham bog‘liq. Ular amorf yoki hatto suvda erimaydigan bo‘lishi mumkin. Polisaxarid bir xil monosaxarid qoldiqlaridan tuzilgan bo‘lsa, u gomopolisaxarid yoki gomoglikan, turli xil qoldiqlardan tuzilgan bo‘lsa, geteropolisaxarid yoki geteroglikan deb ataladi.

Tabiiy saxaridlar ko‘pincha monosaxaridlardan tashkil topadi va ularning formulasi (CH2O)n bo‘lib, bunda n ≥3 (masalan, glukoza, fruktoza va glitseraldegid). Ko‘pchilik polisaxaridlarning umumiy formulasi Cx(H2O)y bo‘lib, x odatda 200 dan 2500 gacha bo‘ladi. Monomer sifatida ko‘pincha olti uglerodli monosaxaridlar qatnashadi. Bunday holda polisaxaridning formulasi (C6H10O5)n ko‘rinishida bo‘ladi; bunda 40≤n≤3000.

Odatda o‘ndan ortiq monosaxarid qoldig‘ini o‘z ichiga olgan polimerlar polisaxaridlar deb ataladi. Polisaxaridlar bilan oligosaxaridlar o‘rtasida qat’iy chegara yo‘q. Polisaxaridlar biopolimerlarning muhim kichik guruhidir. Tirik organizmlarda ular odatda tuzilmaviy yoki zaxira vazifasini bajaradi. Yuksak o‘simliklarda asosiy zaxira modda ko‘pincha kraxmal bo‘lib, u amiloza va amilopektindan (glukoza polimerlaridan) tashkil topgan. Hayvonlarda shunga o‘xshash, ammo zichroq va ko‘proq tarmoqlangan glukoza polimeri — glikogen yoki «hayvon kraxmali» mavjud. Hayvonlarda moddalar almashinuvi faol bo‘lgani uchun undan tezroq foydalanish mumkin.

Selluloza va xitin — tuzilmaviy polisaxaridlardir. Selluloza o‘simliklarning hujayra devorining tuzilmaviy asosini tashkil etadi va Yer yuzida eng keng tarqalgan organik modda hisoblanadi. U qog‘oz va mato ishlab chiqarishda, shuningdek, viskoza, atsetilselluloza, selluloid va nitroselluloza ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida ishlatiladi. Xitinning tuzilishi ham shunga o‘xshash, ammo uning tarkibida mustahkamlikni oshiradigan azot saqlovchi yon guruhi mavjud. Xitin ekzoskeletlarda (bo‘g‘imoyoqlilarda) va hujayra devorlarida (ayrim zamburug‘larda) uchraydi. U ko‘plab sohalarda, jumladan, jarrohlik ignalari ishlab chiqarishda ham qo‘llanadi. Polisaxaridlarga, shuningdek, kalloza, laminarin, xrizolaminarin, ksilan, arabinoksilan, mannan, fukoidan va galaktomannanlar.

Vazifalari

VazifasiTavsifi
EnergetikAsosiy energiya manbai. Ular monosaxaridlargacha parchalanadi, so‘ng CO2 va H2O gacha oksidlanadi. 1 g uglevod parchalanganda 17,6 kJ energiya ajraladi.
TuzilmaviyHujayra qobiqlari va ayrim organoidlar tarkibiga kiradi. O‘simliklarda polisaxaridlar tayanch vazifasini bajaradi.
Zaxira to‘plashO‘simliklar (kraxmal) va hayvonlar (glikogen) to‘qimalarida to‘planadi. Energiyaga ehtiyoj tug‘ilganda sarflanadi.
HimoyaTurli bezlar ajratadigan sekretlar uglevodlarga, masalan, glikoproteinlarga boy bo‘ladi. Ular kovak organlar (qizilo‘ngach, oshqozon, bronxlar) devorlarini mexanik shikastlanishdan hamda zararli bakteriya va viruslarning kirib kelishidan himoya qiladi.

Xossalari

Oziq-ovqat tarkibidagi polisaxaridlar asosiy energiya manbalaridan biridir. Ko‘pgina mikroorganizmlar kraxmalni osonlik bilan glukozagacha parchalaydi, ammo aksariyati sellulozani yoki xitin va arabinoksilanlar kabi boshqa polisaxaridlarni hazm qila olmaydi. Bu uglevodlarni ayrim bakteriyalar va protistlar o‘zlashtira oladi. Kavsh qaytaruvchi hayvonlar va termitlar, masalan, sellulozani hazm qilish uchun mikroorganizmlardan foydalanadi.

Bu murakkab uglevodlar oson o‘zlashtirilmasa ham, ovqatlanishda muhim ahamiyatga ega. Ular oziq tolalari deb ataladi va boshqa foydali xususiyatlari qatorida hazm qilishni yaxshilaydi. Oziq tolalarining asosiy vazifasi oshqozon-ichak yo‘li tarkibidagi moddalarning tabiiy holatini va boshqa oziq moddalar hamda kimyoviy moddalarning so‘rilishini o‘zgartirishdir. Eruvchan tolalar ingichka ichakda o‘t kislotalari bilan bog‘lanib, ularning so‘rilishiga ta’sir qiladi; bu esa qondagi xolesterin miqdorini pasaytiradi. Eruvchan tolalar shakarning so‘rilishini sekinlashtiradi, ovqatdan keyin qondagi shakarga bo‘lgan javob reaksiyasini kamaytiradi, qon lipidlarini me’yorlashtiradi. Yo‘g‘on ichakda fermentatsiyaga uchraganda esa turli fiziologik ta’sirga ega qisqa zanjirli yog‘ kislotalari yon mahsulot sifatida hosil bo‘ladi (quyida tushuntirilgan). Erimaydigan tolalar ham qandli diabet xavfini kamaytiradi, ammo bu ta’sirning mexanizmi hozirgacha o‘rganilmagan.

Oziq tolalari ovqatlanishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda ularni ko‘proq iste’mol qilish tavsiya etiladi.

Zaxira polisaxaridlari

Kraxmal

Kraxmallar — glukoza polimerlari bo‘lib, ulardagi glukopiranoza qoldiqlari alfa-bog‘lar bilan birikkan. Ular amiloza (15–20 %) va amilopektin (80–85 %) aralashmasidan tashkil topgan. Amiloza bir necha yuzta glukoza molekulasidan iborat chiziqsimon zanjir, amilopektin esa bir necha ming glukoza qoldig‘idan tashkil topgan tarmoqlangan molekuladir (har biri 24–30 ta glukoza qoldig‘idan iborat zanjir amilopektinning bitta birligini tashkil etadi). Kraxmallar suvda erimaydi. Ular alfa-bog‘lar (glikozid bog‘lar) uzilganda hazm bo‘lishi mumkin. Hayvonlar ham, odamlar ham amilaza fermentiga ega, shu sababli kraxmalni hazm qila oladi. Kartoshka, guruch, un va makkajo‘xori — inson oziq-ovqatidagi kraxmalning asosiy manbalari. O‘simliklar glukozani kraxmal shaklida zaxiralaydi.

Glikogen

Glikogen hayvon va zamburug‘ hujayralaridagi uzoq muddatli energiya zaxirasining ahamiyati jihatidan ikkinchi turi bo‘lib, energiya yog‘ to‘qimasi ko‘rinishida ham zaxiralanadi. Glikogen, avvalo, jigar va mushaklarda hosil bo‘ladi, ammo u glikogenogenez jarayoni orqali bosh miya va oshqozonda ham sintezlanishi mumkin.

Glikogen — kraxmalning, ya’ni o‘simliklardagi glukoza polimerining analogidir. Ba’zan «hayvon kraxmali» deb ham ataladi. Tuzilishi amilopektinga o‘xshash, lekin kraxmalga qaraganda ko‘proq tarmoqlangan va ixchamroq. Glikogen α(1→4) glikozid bog‘lar bilan bog‘langan polimerdir (tarmoqlanish nuqtalarida α(1→6) bog‘lar mavjud). Glikogen ko‘plab sitozol/sitoplazmadagi hujayralar ichida granulalar shaklida uchraydi va glukoza almashinuvida muhim rol o‘ynaydi. Glikogen energiya zaxirasini hosil qiladi. Glukozaga ehtiyoj paydo bo‘lganda bu zaxiradan tez foydalanish mumkin, biroq u triglitseridlar (lipidlar)ga nisbatan kamroq zich va energiya manbai sifatida tezroq safarbar qilinadi.

Gepatotsitlarda ovqatdan ko‘p o‘tmay glikogen massa bo‘yicha 8 foizgacha (kattalarda 100—120 g) yetishi mumkin. Boshqa a’zolarga faqat jigarda zaxiralangan glikogen hisobidan glukoza yetkazib berilishi mumkin. Mushaklarda glikogen massa bo‘yicha 1-2 % ni tashkil etadi. Organizmdagi, ayniqsa mushaklar, jigar va eritrotsitlardagi glikogen miqdori jismoniy faollik, asosiy moddalar almashinuvi va vaqti-vaqti bilan och qolish kabi ovqatlanish odatlariga bog‘liq. Oz miqdordagi glikogen buyraklarda, undan ham kamrog‘i bosh miyadagi gliya hujayralarida va leykotsitlarda uchraydi. Homiladorlik davrida bachadonda ham embrion o‘sishini ta’minlash uchun glikogen zaxiralanadi.

Glikogen glukoza qoldiqlarining tarmoqlangan zanjiridan tashkil topgan. U jigar va mushaklarda bo‘ladi.

Inulin

Inulin va unga o‘xshash moddalar fruktoza polimerlaridir. Ular bug‘doy, piyoz, sarimsoq, topinambur va sachratqi kabi 36 ming turdagi o‘simliklar uchun zaxira uglevod bo‘lib xizmat qiladi[manba 1044 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Tuzilmaviy polisaxaridlar

Arabinoksilanlar

Arabinoksilanlar o‘simlik hujayralarining birlamchi va ikkilamchi devorlarida uchraydi. Ular ikkita pentoza turidagi qand — arabinoza va ksilozadan tashkil topgan sopolimerlardir.

Selluloza

Qurilish materialining asosini o‘simliklarda birinchi navbatda selluloza tashkil etadi. Yog‘och tarkibida sellulozadan tashqari ko‘p miqdorda lignin bo‘ladi, qog‘oz va paxta esa deyarli sof sellulozadir. Selluloza — polimer bo‘lib, takrorlanuvchi glukoza qoldiqlari beta-bog‘lar orqali birikadi. Odamlar va ko‘pgina hayvonlarda beta-bog‘larni uzuvchi fermentlar bo‘lmagani uchun ular sellulozani hazm qila olmaydi. Ayrim hayvonlar, masalan, termitlar, sellulozani hazm qila oladi, chunki ularning ovqat hazm qilish tizimida zarur fermentlarni ishlab chiqaradigan simbiotik mikroorganizmlar mavjud. Selluloza suvda erimaydi. Yod bilan aralashtirilganda rangi o‘zgarmaydi. Gidroliz natijasida glukozaga aylanadi. Bu dunyodagi eng keng tarqalgan uglevoddir.

Xitin

Xitin — tabiatda eng ko‘p uchraydigan tabiiy polimerlardan biridir. U, masalan, ko‘plab hayvonlarning tashqi skeletlari tarkibiga kiradi. Atrof-muhitda mikroorganizmlar ta’sirida uzoq vaqt davomida parchalanadi. Uning parchalanishini fermentlar, ya’ni xitinazalar katalizlaydi. Ularni bakteriyalar va zamburug‘lar kabi mikroorganizmlar ajratadi; ayrim o‘simliklar ham ishlab chiqaradi. Ushbu mikroorganizmlarning ayrimlarida retseptorlar mavjud bo‘lib, ular xitinni oddiy shakargacha parchalaydi. Xitin aniqlangach, ular fermentlar ajrata boshlaydi. Bu fermentlar xitindagi glikozid bog‘larni uzib, oddiy shakarlar va ammiak hosil qiladi.

Kimyoviy jihatdan xitin xitozanga (xitinning suvda yaxshiroq eriydigan hosilasiga) juda yaqin. U sellulozaga ham juda o‘xshaydi: bu ham glukoza qoldiqlaridan iborat uzun, tarmoqlanmagan zanjir, lekin qo‘shimcha guruhlarga ega. Har ikkala modda organizmlarga mustahkamlik beradi.

Pektinlar

Pektinlar — D-galaktopiranoziluron kislotasi qoldiqlari o‘rtasidagi α-1,4-bog‘lardan tashkil topgan polisaxaridlar majmuasidir. Ular ko‘plab muhim hujayra devorlarida va o‘simliklarning yog‘ochlashmagan qismlarida uchraydi.

Kislotali polisaxaridlar

Kislotali polisaxaridlar — tarkibida karboksil guruhlar, fosfat guruhlar va/yoki sulfat murakkab efir guruhlari mavjud bo‘lgan polisaxaridlardir.

Bakteriyalarning kapsula polisaxaridlari

Patogen bakteriyalar odatda polisaxaridlardan iborat yopishqoq, shilimshiq qavat hosil qiladi. Bu «kapsula» bakteriya yuzasidagi antigen oqsillarni yashiradi. Aks holda, ular bakteriyani yo‘q qilishga qaratilgan immun javobni yuzaga keltirgan bo‘lardi. Kapsula polisaxaridlari suvda eriydi, ko‘pincha kislotali bo‘ladi va ularning molekulyar massasi taxminan 100—2000 kDani tashkil etadi. Ular chiziqsimon tuzilishga ega bo‘lib, bir xil takrorlanadigan, birdan oltitagacha monosaxariddan iborat kichik birliklardan tashkil topadi. Ularning tuzilishi nihoyatda xilma-xil: faqat birgina ichak tayoqchasi taxminan ikki yuz xil polisaxarid ishlab chiqaradi. Kapsula polisaxaridlari aralashmasi konjugatsiyalangan yoki tabiiy holda vaksina sifatida ishlatiladi.

Bakteriyalar va boshqa ko‘plab mikroblar, jumladan, zamburug‘lar va suvo‘tlar ko‘pincha qurib qolishdan saqlanish va sirtlarga yopishish uchun polisaxaridlar ajratadi. Odamlar bunday polisaxaridlarning ayrimlaridan foydali mahsulotlar, jumladan, ksantan saqichi, dekstran, guar saqichi, velan saqichi, dyutan saqichi va pullulan.

Bu polisaxaridlarning aksariyati juda kam konsentratsiyada suvda eriganida foydali qovushoq-elastik xossalarga ega bo‘ladi. Shu tufayli kundalik hayotda losyonlar, tozalash vositalari va bo‘yoqlar kabi turli suyuqliklardan foydalanish mumkin: ular tinch holatda quyuq bo‘ladi, ammo ozgina harakat yoki aralashtirishda ancha suyuqlashadi. Shu sababli ularni quyish, surtish yoki tarqatish osonlashadi. Bu xossa psevdoplastiklik deb ataladi; bunday materiallarni o‘rganuvchi fan esa reologiya.

Velan saqichining qovushoqligi
Siljish tezligi (rpm) Qovushoqlik (cP)
0.3 23330
0.5 16000
1 11000
2 5500
4 3250
5 2900
10 1700
20 900
50 520
100 310

Bunday polisaxaridlarning suvli eritmasi qiziqarli xossaga ega: eritma aylantirilganda dastlab inersiya tufayli aylanishda davom etadi va qovushoqlik ta’sirida sekinlashadi, so‘ng teskari yo‘nalishda aylana boshlaydi va oxir-oqibat to‘xtaydi. Bunday teskari aylanish polisaxarid zanjirlarining elastikligi bilan bog‘liq: cho‘zilgan zanjirlar dastlabki bo‘shashgan holatiga qaytishga intiladi.

Membrana polisaxaridlari bakteriyalarning ekologiyasi va fiziologiyasida boshqa vazifalarni ham bajaradi. Ular hujayra devori bilan tashqi muhit o‘rtasida to‘siq bo‘lib xizmat qiladi, xo‘jayin organizm va parazit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirda ishtirok etadi hamda bioplyonkaning tuzilmaviy tarkibiy qismlarini hosil qiladi. Bu polisaxaridlar nukleotid bilan faollashtirilgan oldingi moddalardan (ular nukleotid-shakarlar) sintezlanadi. Ko‘p hollarda butun polimerning biosintezi, yig‘ilishi va tashilishi uchun zarur fermentlarni kodlovchi genlar maxsus guruhlarda jamlangan va organizm genomida joylashgan[aniqlashtirish kerak]. Lipopolisaxarid — membrananing eng muhim polisaxaridlaridan biridir. U hujayra tuzilishining yaxlitligini saqlashda asosiy rol o‘ynaydi, shuningdek, xo‘jayin organizm bilan parazit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning muhim vositachisidir.

Yaqinda O-antigenlarning A-guruhi (gomopolimer) va B-guruhi (geteropolimer)ni hosil qiluvchi fermentlar topildi va ularning metabolik yo‘llari aniqlandi. Ekzopolisaxarid alginat D-mannuron va L-guluron kislotalari qoldiqlari o‘rtasidagi β-1,4-bog‘lar orqali birikkan chiziqsimon polisaxarid bo‘lib, mukovissidozning kech bosqichidagi mukoid fenotip uchun javobgardir. Pel va psl — yaqinda aniqlangan ikkita gen lokusi bo‘lib, ular ham ekzopolisaxaridlarni kodlaydi va bioplyonka tuzilishida juda muhim ekani aniqlangan. Ramno-lipidlar — biologik sirt-faol moddalar bo‘lib, ularning ishlab chiqarilishi transkripsiya darajasida qat’iy nazorat qilinadi, ammo kasallik jarayonidagi roli hozircha o‘rganilmagan. Oqsillarning glikozillanishi, xususan, pilin va flagellin, taxminan 2007-yildan boshlab bir necha tadqiqot guruhi tomonidan o‘rganila boshlagan. Ma’lum bo‘lishicha, ular bakterial infeksiya vaqtida yopishish (adgeziya) va hujayraga kirish (invaziya) jarayonlarida juda muhim ahamiyatga ega.