| Polietilentereftalat | |
|---|---|
| | |
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomlanishi |
Polietilentereftalat |
| Qisqartmalari | PET, PETF |
| An’anaviy nomlari | lavsan, maylar, dakron, terilen |
| Kimyoviy formulasi | (C10H8O4)n |
| Fizik xossalari | |
| Zichligi |
1,4 g/sm³ (20 °C) amorf: 1,370 g/sm³ kristall: 1,455 g/sm³ |
| Issiqlik xossalari | |
| Harorati | |
| • erish | > 250 °C 260 |
| • qaynash | 350 °C |
| Solishtirma issiqlik sig‘imi | 1000 J/(kg·K) |
| Issiqlik o‘tkazuvchanligi | 0,15 Vt/(m·K) 0,24 Vt/(m·K) |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | deyarli erimaydi |
| Optik xossalari | |
| Sindirish ko‘rsatkichi | 1,57—1,58, 1,5750 |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 25038-59-9 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 607-507-1 |
| ChEBI | 61452 |
| Ma’lumotlar, boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan. | |
Polietilentereftalat (polietilenglikoltereftalat, PETF, PET, PETG, lavsan, maylar, terilen, dakron) — termoplast, murakkab poliefirlarsinfining eng keng tarqalgan vakili bo‘lib, turli savdo nomlari bilan tanilgan. U polikondensatsiya jarayonida etilenglikol va tereftal kislotasi (yoki uning dimetil efiri) reaksiyasidan hosil bo‘ladi. Amorf holatda qattiq, rangsiz va shaffof, kristall holatda esa oq va noshaffof moddadir. U shishalanish haroratigacha qizdirilganda shaffof holatga o‘tadi va keskin sovitilganda hamda «kristallanish zonasi» deb ataladigan oraliqdan tez o‘tkazilganda shu holatini saqlaydi. PETning muhim ko‘rsatkichlaridan biri polimer molekulasi uzunligiga bog‘liq bo‘lgan xarakteristik qovushqoqlikdir. Xarakteristik qovushqoqlik ortishi bilan kristallanish tezligi kamayadi. Mustahkam, yeyilishga chidamli, yaxshi dielektrikdir.
Tarixi
Polietilentereftalat bo‘yicha tadqiqotlar 1935-yilda Buyuk Britaniyada Uinfild[ingl.] (ingl. Jon Reks Uinfild) va Dikson (ingl. Jeyms Tennant Dikson) tomonidan Calico Printers Association Ltd. kompaniyasida boshlangan. Tola hosil qiluvchi polietilentereftalat sinteziga oid patent arizalari quyidagi sanalarda topshirilib, ro‘yxatga olingan: 29-iyul 1941-yil va 23-avgust 1943-yil. Ular 1946-yilda e’lon qilingan.
SSSRda modda ilk bor Yuqori molekulyar birikmalar instituti (SSSR Fanlar akademiyasi) laboratoriyalarida 1949-yildaolingan; «LAVSAN» nomi ham shundan kelib chiqqan.
PET butilkasi 1973-yilda patentlangan.
1977-yilda esa ishlatilgan PET idishlarini sanoat miqyosida qayta ishlash boshlangan. PET butilkalarining keng tarqalishiga ularning nisbatan arzonligi va amaliy qulayligi yordam bergan. PET butilkalarini qayta ishlashga alohida e’tibor qaratiladi; ko‘plab hududlarda ular boshqa maishiy chiqindilardan alohida yig‘iladi.
Fizik va kimyoviy xossalari
- zichligi — 1,38—1,4 g/sm³,
- yumshash harorati — 245 °C,
- erish harorati — 260 °C,
- shishalanish harorati — 70 °C,
- parchalanish harorati — 350 °C.
Suvda va organik erituvchilardaerimaydi. U ketonlar, kuchli kislotalar va ishqorlar ta’siriga chidamsiz.

Qo‘llanilishi
Rossiyada polietilentereftalat asosan turli shakl va maqsaddagi idishlar, avvalo butilkalar tayyorlashda ishlatiladi. Kamroq miqdorda esa tolalar ishlab chiqarish uchun qayta ishlashda (qarang: Poliefir tolasi), plyonkalar va quyma buyumlar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Jahonda esa buning aksi kuzatiladi: PETFning katta qismi iplar va tolalar ishlab chiqarishga sarflanadi. Polietilentereftalat mashinasozlikda, kimyo sanoatida, oziq-ovqat uskunalarida, transport va konveyer texnologiyalarida, tibbiyot sanoatida, asbobsozlik hamda maishiy texnika ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi. Mexanik, fizik va elektr xossalarini yaxshilash uchun PETFga turli qo‘shimchalar (shisha tolasi, molibden disulfidi, ftoroplast).
Polietilentereftalat alifatik-aromatik poliefirlar guruhiga kiradi. Bu poliefirlar tolalar, oziq-ovqat plyonkalari va plastmassalar ishlab chiqarishda foydalaniladi hamda polimer sanoati va unga yaqin sohalarning muhim yo‘nalishlaridan birini tashkil etadi.
Poliefirlarning qo‘llanilish sohalari:
- maishiy (kiyim-kechak) va texnik maqsadlar uchun ishlatiladigan kimyoviy tolalarning eng ommaviy turi;
- bosma mahsulotlarni laminatsiya qilish
- suyuq oziq-ovqat mahsulotlari uchun idishlar, xususan ichimlik idishlari (butilkalar) ishlab chiqarish;
- avtomobil shinalari, konveyer lentalari, yuqori bosimli shlanglar va boshqa rezina-texnika buyumlarini mustahkamlash uchun asosiy material;
- yaqin o‘tmishda axborot tashuvchilar uchun nihoyatda muhim material — ayrim zamonaviy foto-, kino- va rentgen plyonkalarining asosi (foto va kinomateriallar uchun taglik sifatida ko‘proq sellyuloza triatsetatiishlatiladi); kompyuter texnikasidagi axborot tashuvchilar — egiluvchan disklar (disketalar), shuningdek magnit lentalar va audio, video hamda boshqa yozib olish qurilmalaridagi tashuvchilar uchun asos;
- mashinasozlik, elektrotexnika va radiotexnikaning turli tarmoqlaridagi mas’uliyatli buyumlar uchun material; masalan, u elektr kondensatorlarda izolyator sifatida ishlatiladi;
- quyosh nurlarini (shu jumladan, ultrabinafsha nurlarni) o‘tkazadigan, tashqi muhit ta’siriga chidamli va qishloq xo‘jaligi hamda qurilishda ishlatiladigan list material;
- metall qoplangan plyonka bezak, issiqlik izolyatsiyasi, yorug‘lik qaytaruvchi hamda me’moriy-qurilish materiali sifatida keng ishlatiladi.
- sirpanish podshipniklarining ichki qoplamalari va vtulkalarini tayyorlashda ishlatiladi.
- elektr izolyatsiyalovchi materiallar, xususan, elektr mashinalari uchun chulg‘am izolyatsiyasi lentalari va litsendratlar (Litz simlari).
- oziq-ovqat sanoatida qirg‘ichlar va yo‘naltirgichlar tayyorlashda.
- kamonlar uchun ip (tetiva) ishlab chiqarishda.
2015-yil yakunlariga ko‘ra, birlamchi shakldagi polietilentereftalat ishlab chiqarish 388,8 ming tonnani tashkil etdi. Bu 4,8 % ga ko‘p: 2014-yil yakunida ko‘rsatkich 370,9 ming tonna edi.
Polietilentereftalatglikol
Polietilentereftalatglikol (PETG) — list ko‘rinishidagi PETning bir turi: polietilentereftalatga sopolimer sifatida glikol qo‘shish orqali tayyorlanadigan, zarbaga yuqori darajada chidamli list plastmassa (xalqaro belgilanishi — PET-G).
PETG qizdirilganda kristallanmaydi, shu sababli undan tayyorlangan buyumlar hatto murakkab konstruksiyalarda ham mustahkam bo‘ladi. Yaxshi yorug‘lik qaytarish xususiyati, yuqori shaffoflik va yaltiroqlik bu plastmassaning qadoqlash sanoati hamda reklamada keng qo‘llanilishini ta’minlaydi. PETGdan vakuumli shakllantirish usulida kosmetik mahsulotlar uchun qadoqlar tayyorlanadi; list plastmassadan peshlavhalar, vitrinalar, ofis to‘siqlari va tibbiy uskunalar ishlab chiqarishda foydalaniladi.
PETGni bo‘yash, metall qoplama bilan qoplash va uning yuzasiga bosma tasvir tushirish mumkin. PETGdan filament tayyorlanib, u 3D-printerlarda chop etishda ishlatiladi.
PETning afzalliklari
Material yuqori mexanik mustahkamlikka, ishqalanish va gigroskopiklik koeffitsiyentining pastligiga ega, shuningdek, cho‘zilish yoki egilishdagi ko‘p martalik deformatsiyalarga chidamli. Polietilentereftalat −40 °C dan +60 °C gacha bo‘lgan ish harorati oralig‘ida yuqori zarbaga chidamliligini saqlaydi. Material kislotalar, ishqorlar, tuzlar, spirtlar, parafinlar, mineral moylar, benzin, yog‘lar va efirlar ta’siriga nisbatan yuqori kimyoviy chidamlilikka ega. PET sovuq va qizdirilgan holatda ancha plastiklik xususiyatiga ega. Polietilentereftalatning elektr xossalari 180 °C gacha bo‘lgan haroratda, hatto namlik mavjudligida ham, juda kam o‘zgaradi. PET listlarining yorug‘lik o‘tkazuvchanligi (90 %) shaffof organik shisha (akril) va polikarbonatbilan deyarli bir xil, biroq ularga nisbatan zarbaga chidamliligi 10 baravar yuqori.
Kamchiliklari
PETF idishlarining muhim kamchiliklaridan biri ularning gaz va nurlar o‘tishiga to‘sqinlik qilish xususiyati nisbatan pastligidir. Butilka ichiga ultrabinafsha nurlar va kislorod kiradi, karbonat angidrid esa tashqariga chiqadi. Bu mahsulot sifatini yomonlashtiradi va saqlash muddatini qisqartiradi. Sababi — polietilentereftalatning yuqori molekulyar tuzilishi polimer zanjirlariga nisbatan molekulalari kichik bo‘lgan gazlar uchun yetarli to‘siq bo‘la olmaydi.
Nomlanishlari
Sobiq SSSRda polietilentereftalat va undan olinadigan tolani lavsan deb atashgan. Bu nom u ishlab chiqilgan joy — ruscha Laboratorii visokomolekulyarnyx soyedineniy Akademii nauk (Fanlar akademiyasining yuqori molekulyar birikmalar laboratoriyasi) nomining bosh harflaridan tuzilgan. Boshqa mamlakatlarda ishlab chiqarilgan shu kabi tolali materiallar boshqa nomlar bilan atalgan: terilen (Buyuk Britaniya), dakron (AQSH), tergal (Fransiya), trevira (GFR), tetoron (Yaponiya), poliester, melineks, milar (maylar), Tecapet («Tekapet») va Tecadur («Tekadur») (Germaniya) va boshqalar.
Polietilentereftalat asosidagi plastmassalar rus tilidagi an’anaga ko‘ra PETF, ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda esa PET deb ataladi. Hozir rus tilida ikkala qisqartma ham ishlatiladi. Biroq polimerning o‘zi haqida gap ketganda ko‘proq PETF, undan tayyorlangan buyumlar haqida gap ketganda esa PET nomi qo‘llaniladi.
Olinishi
1960-yillarning o‘rtalarigacha PETF sanoatda dimetiltereftalatni etilenglikol bilan qayta eterifikatsiyalash orqali diglikoltereftalat olish va so‘ng hosil bo‘lgan birikmani polikondensatsiyalash yo‘li bilan ishlab chiqarilgan. Ushbu texnologiya ko‘p bosqichli bo‘lishiga qaramay, o‘sha davrda PETF olish uchun yagona monomer dimetiltereftalat edi. Chunki mavjud sanoat jarayonlari tereftal kislotasining talab etiladigan tozalik darajasiga erishishni ta’minlay olmasdi. Dimetiltereftalat esa qaynash harorati pastroq bo‘lgani sababli distillash va kristallash usullarida oson tozalanardi.
1965-yilda Amoco Corporation texnologiyani takomillashtirishga muvaffaq bo‘ldi. Natijada etilenglikol va tereftal kislotasidan (PTA) uzluksiz sxema bo‘yicha bir bosqichli PETF sintezi keng tarqaldi.
PETF butilkalarining ekologik jihatlari
2017-yil iyun oyida dunyoda har soniyada 20 mingta PET butilka ishlab chiqarilgan, har daqiqada esa qariyb 1 milliontasi sotib olingan. 2021-yilga kelib bu ko‘rsatkich taxminan 20 % ga ortishi prognoz qilingan edi.
PETFni boshqa materiallar bilan taqqoslash
Franklin Associates hisobotida turli qadoqlarning butun hayot sikli bosqichlarida CO2chiqindilari, energiya sarfi va hosil bo‘ladigan chiqindilar hajmi bo‘yicha o‘lchov natijalari keltirilgan. Unda PET butilka ekologik nuqtayi nazardan eng yaxshi natijani ko‘rsatgan.
| Energiya sarfi (kVt⋅soat) |
Chiqindilar (massasi va hajmi) | Issiqxona gazlari chiqindilari (CO2 ekvivalentida) | ||
| Alyuminiy banka | 4689 kVt⋅soat | 348 kg | 0,7263 m3 | 1255 kg |
| Shisha butilka | 7796 kVt⋅soat | 2022 kg | 1,6361 m3 | 2199 kg |
| PET butilka | 3224 kVt⋅soat | 137 kg | 0,5122 m3 | 510 kg |
O‘rganilgan ichimlik qadoqlari orasida uglerod izi nuqtayi nazaridan PET butilka eng ekologik qulay variant deb baholangan. Qayta ishlangan PETF qo‘shilgan PET butilkalarni ishlab chiqarish eng ekologik qulay usul deb ko‘rsatilgan.
Coca-Cola kompaniyasi ma’lum qilishicha, u bir martalik plastik butilkalardan voz kechmoqchi emas, chunki faqat alyuminiy va shisha idishlardan foydalanish uglerod izini oshiradi. Kompaniya vakillari, shuningdek, Coca-Cola 2030-yilga kelib qadoqlashda ishlatiladigan barcha plastmassani qayta ishlashni rejalashtirayotganini bildirgan. Buning uchun kompaniya qadoq ishlab chiqarishda kamida 50 % qayta ishlangan materialdan foydalanmoqchi.
Qayta ishlash va utilizatsiya
Polietilentereftalat chiqindilarini qayta ishlash usullarini ikki asosiy guruhga ajratish mumkin: mexanik va fizik-kimyoviy.
PETF chiqindilarini mexanik qayta ishlashning asosiy usuli — maydalashdir. Bunda talabga javob bermaydigan lentalar, quyish jarayonidagi chiqindilar, qisman cho‘zilgan yoki cho‘zilmagan tolalar maydalanadi. Bu usul keyinchalik bosim ostida quyishga mo‘ljallangan kukunsimon material va mayda bo‘lakchalar olish imkonini beradi. Maydalash vaqtida polimerning fizik-kimyoviy xossalari deyarli o‘zgarmaydi.
PET idishlari mexanik qayta ishlanganda «fleks» deb ataladigan parchalangan material olinadi. Uning sifati materialning organik zarrachalar bilan ifloslanganlik darajasi va tarkibida boshqa polimerlar (polipropilen, polivinilxlorid), qog‘oz yorliq qoldiqlarining mavjudligiga bog‘liq.
PETF chiqindilarini qayta ishlashning fizik-kimyoviy usullari quyidagicha tasniflanadi:
- tola va plyonka olishga yaroqli monomerlar yoki oligomerlarhosil qilish uchun chiqindilarni parchalash;
- chiqindilarni qayta eritib, granulat, aglomerat hamda ekstruziya yoki bosim ostida quyish yo‘li bilan buyumlar olish;
- eritmalardan qayta cho‘ktirish orqali qoplamalar tayyorlashga mo‘ljallangan kukunlar olish; kompozitsion materiallar ishlab chiqarish;
- yangi xossalarga ega materiallar ishlab chiqarish uchun kimyoviy modifikatsiyalash.
PETFni utilizatsiya qilish kamida 850 °C haroratda nazorat ostida yoqish orqali amalga oshiriladi.
PETFni qayta ishlash va utilizatsiya qilish u bozorda keng tarqalganidan deyarli darhol boshlangan. 1976-yilda St. Jude Polymers kompaniyasi birinchilardan bo‘lib ishlatilgan butilkalarni cho‘tka tuklari va plastik lentalarga aylantira boshladi. 1977-yilda esa kompaniya granulalangan PETF ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ydi.
PETF chiqindilarini qayta ishlashdagi keyingi muhim voqea Wellman kompaniyasining ularni gilam qoplamalari va tolali to‘ldirgichlar ishlab chiqarishga yaroqli tolaga aylantirishni boshlagani bo‘ldi.
1994-yildan boshlab xossalari birlamchi materialga yaqin bo‘lgan ikkilamchi PETF olish jarayoni taklif etildi. Jarayon PETF chiqindilarini maydalash, tozalash va hosil bo‘lgan maydalangan materialni granulatga aylantirish bosqichlaridan iborat. 1998-yilda Fransiyadagi korxonalardan biri yiliga 30 ming tonnagacha shunday granulat ishlab chiqargan.
PETF to‘liq qayta ishlanishi mumkin. Biroq 2016-yilda sotilgan butilkalarning yarmidan kamrog‘i qayta ishlash uchun yig‘ilgan, shulardan atigi 7 % i qayta ishlash zanjirining oxirigacha yetib, yangi butilkalarga aylangan. Plastik chiqindilarning bir qismi (taxminan 12 %) yoqiladi, ammo mutaxassislar ta’kidlashicha, bunday utilizatsiya atrof-muhit va salomatlik uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Yonish paytida turli zaharli birikmalar, jumladan dioksinlar ajralib chiqishi ehtimoli bor.
PET butilkalarini yig‘ish bo‘yicha qayta ishlash tizimlari muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotgan rivojlangan G‘arb mamlakatlari yetakchilik qiladi. Masalan, Yevropada PET butilkalarining qariyb 60 % i qayta ishlashga yuboriladi, Germaniya va Niderlandiyada esa yig‘ilgan plastik butilkalarning 90 % dan ortig‘i qayta ishlanadi. Bundan tashqari, maqola ma’lumotiga ko‘ra, Yevropa Ittifoqida qayta ishlangan PETFning oziq-ovqat bilan bevosita aloqa qilishini qonunchilik taqiqlaydi. Buning sababi — umumiy qayta ishlash oqimiga maishiy kimyo mahsulotlari yoki zaharli bo‘lishi mumkin bo‘lgan boshqa moddalar qadoqlari ham tushib qolishi mumkin. Shu sababli qadoq ishlab chiqaruvchilar qayta ishlangan PETFdan nooziq-ovqat idishlarini tayyorlashda foydalanadilar yoki «bottle-in-bottle» (butilka ichida butilka) texnologiyasini qo‘llaydilar. Bu texnologiyada qadoq ichidagi mahsulot faqat birlamchi PETFdan tayyorlangan qatlam bilan aloqada bo‘ladi. Ushbu usul qadoqning 80 % gacha qismini ikkilamchi materialdan ishlab chiqarish imkonini beradi.
Rossiya tajribasiga kelsak, mamlakatda yiliga qariyb 650 ming tonna PET butilka saralanadi. Ularning taxminan 55 % i alkogolsiz ichimliklar sektoriga, qolgan qismi esa pivo — 18 %, sut — 13 % va yog‘ mahsulotlari — 8 % ulushiga to‘g‘ri keladi. Shunga qaramay, PET chiqindilarining atigi 170 ming tonnasi qayta ishlashga yuboriladi. Bu yig‘ilgan butilkalar umumiy miqdorining 26 % idan oshmaydi, holbuki qayta ishlash zavodlarining ishlab chiqarish quvvatlaridan to‘liq foydalanilmaydi.
Rossiyadagi ko‘plab kompaniyalar biznes yuritishda mas’uliyatli yondashuvga amal qilib, o‘z mahsulotlari uchun idish ishlab chiqarishda ikkilamchi xomashyodan foydalanmoqda. Masalan, Bavaria PET idishlar ishlab chiqarishda allaqachon 10 % qayta ishlangan xomashyodan, Unilever esa 100 % ikkilamchi xomashyodan tayyorlangan PET idishlardan foydalanmoqda.
Neft-kimyo sohasidagi «SIBUR» kompaniyasi Boshqirdistonda joylashgan «Polief» korxonasida PET qadoqlarini qayta ishlashni yo‘lga qo‘yish niyatini bildirdi. Qadoqlardan 25 % ikkilamchi PET qo‘shilgan granulalar ishlab chiqarish va ulardan birlamchi PETF ishlab chiqarishda foydalanish rejalashtirilmoqda.
Butilkalardan tashqari, ikkilamchi PETFdan noto‘qima materiallar, gilam qoplamalari, kiyim-kechak va uxlash qoplari uchun shtapel tolali to‘ldirgichlar ishlab chiqarishda foydalaniladi. Shuningdek, undan lentalar, arqonlar, listlar, polimer-qum cherepitsalari, devor bloklari, yo‘lak plitalari va boshqa buyumlar tayyorlanadi.
PETFni biologik usullarda qayta ishlash istiqbollari
2016-yilda yapon olimlari Ideonella sakaiensis (201-F6 shtammi) bakteriyasini kashf etdilar. Bu bakteriya PETFni taxminan olti hafta ichida tereftal kislotasigacha va etilenglikolgacha parchalashi mumkin. Ushbu kashfiyot PETFni bioremediatsiya (bioremediation) usulida qayta ishlash imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatdi. 2018-yilda gen muhandisligi yordamida Ideonella sakaiensis bakteriyasida PETFni parchalovchi PETFaza fermenti samaradorligini oshirish mumkinligi ko‘rsatildi. Bunga fermentning faol markazidagi ikkita aminokislota qoldig‘ini o‘zgartirish orqali erishildi. Shuningdek, o‘zgartirilgan PETFaza fermenti boshqa turdagi plastmassa — polietilenfurandikarboksilatni[ingl.] ham parchalashi aniqlandi. Demak, ferment modifikatsiyasi uning ta’sir qila oladigan yangi substratga ega bo‘lishiga olib keldi.
Havolalar
- Eyzenshteyn E. M. Polietilentereftalat // Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / Bosh muharrir: I. L. Knunyans (1—3-jildlar), N. S. Zefirov (4—5-jildlar). — M.: Sovet ensiklopediyasi (j. 1—2); Katta Rossiya ensiklopediyasi (j. 3—5), 1988—1998. — ISBN 5-85270-008-8.