
Polikarbonatlar — murakkab poliefirlar bo‘lib, ular karbonat kislotasi va ikkita gidroksil guruhi mavjud birikmalardan hosil bo‘ladi. Termoplastik polimerlar sinfiga mansub. Umumiy formulasi (–O–R–O–CO–)n. Sanoatda aromatik polikarbonatlar, xususan, gomopolimer shaklidagi bisfenol A poliefiri va uning bromlangan analoglari bilan hosil qilingan sopolimerlar muhim ahamiyatga ega. Ular avtomobilsozlik, maishiy va tibbiy texnika sohalarida turli buyumlar, masalan, avtomobil faralari, optik linzalar, himoya ko‘zoynaklari va shlemlar, oshxona anjomlari, Petri kosachalari, qon filtrlari va boshqa mahsulotlarni tayyorlashda konstruksion polimer materiallar sifatida keng qo‘llaniladi. Sanoat va fuqarolik qurilishida ular triplekslar — binolar va issiqxonalar, sport inshootlarini oynalash uchun ishlatiladigan yuqori mustahkamlikdagi ko‘p qatlamli oynalar ko‘rinishida qo‘llaniladi.
Yaratilish tarixi
Polikarbonat analoglari sifatida tasniflash mumkin bo‘lgan birikmalar haqidagi dastlabki ma’lumotlar XIX asr oxiriga borib taqaladi. 1898-yilda nemis kimyogari Alfred Eynxorn, keyinchalik novokain ixtirochisi sifatida tanilgan olim, birinchi marta polikarbonat sintezini tavsiflagan. U Adolf fon Bayer laboratoriyasida, Myunxen shahrida ishlagan davrida karbonat kislotaning xlorangidridi bilan digidroksibenzolning uchta izomeri o‘rtasida reaksiya o‘tkazgan. Natijada karbonat kislotaning polimer efiri — cho‘kmaga tushadigan, shaffof, erimaydigan va issiqqa chidamli modda olingan.
1953-yilda Germaniyaning Bayer kompaniyasida ishlagan Herman Shnell bisfenol A asosidagi polikarbonatni sintez qilgan. Olingan material o‘sha davrda ma’lum bo‘lgan termoplastlar orasida o‘xshashi bo‘lmagan noyob mexanik xossalarni namoyon etgan. Shu yili ishlanma «Makrolon» savdo belgisi ostida patentlangan. Deyarli bir vaqtda, bor-yo‘g‘i bir necha kun farq bilan, polikarbonat Amerikaning General Electric kompaniyasi tadqiqotchisi Deniel Foks tomonidan ham olingan. Yuzaga kelgan patent mojarosi 1955-yilda hal etilgan, shundan so‘ng General Electric materialning o‘z variantini «Leksan» nomi bilan patentlagan. Texnik jihatdan foydalanishga yaroqli polikarbonatning sanoat ishlab chiqarilishi Bayer tomonidan 1958-yilda, General Electric tomonidan esa 1960-yilda boshlangan. Keyinchalik «Leksan» savdo belgisiga bo‘lgan huquqlar Saudiya Arabistonining SABIC.
kompaniyasiga o‘tgan. Biroq polikarbonat moddasining olinishi uning list shaklidagi g‘ovakli (katakli) turi ham yaratilganini anglatmas edi. Bunday material faqat yigirma yil o‘tgach paydo bo‘lgan. 1970-yillarning boshlarida Isroilda og‘ir va mo‘rt shishaga muqobil material izlash jarayonida polikarbonatga qiziqish kuchaygan. Cho‘l sharoitida qishloq xo‘jaligini rivojlantirishni faol qo‘llab-quvvatlagan mamlakat hukumati boshqariladigan mikroiqlim yaratish uchun issiqxonalar qurishga alohida e’tibor qaratgan. Shisha qimmat va mo‘rt, poliakrilatlar esa zarur harorat rejimini ta’minlay olmagan; polikarbonat esa kerakli xususiyatlarni ko‘rsatgan. General Electric («Leksan» brendi egasi) bilan hamkorlikda Polygal kompaniyasining Ramat-ha-Shofet va Megiddodagi uskunalarida shaffof plastik buyumlar ishlab chiqarish bo‘yicha tajribalar o‘tkazilgan. 1976-yilda Isroildagi Polygal zavodida ilk bor polikarbonatdan g‘ovakli list ishlab chiqarilgan. Keyinchalik bu mahsulot qurilish materiali sifatida keng tarqalgan. Ushbu ish natijalari g‘ovakli polikarbonatga oid Yevropa va Rossiya standartlariga asos bo‘lgan.
Ultrabinafsha nurlanish ta’sirida polikarbonatning yemirilishi muammosi sababli Polygal kompaniyasi birinchi bo‘lib samarali yechimni taklif etgan. Uning Isroildagi korxonasida Bayer tomonidan ishlab chiqilgan koekstruziya texnologiyasi joriy qilingan. Bu usul himoya qatlamini polikarbonat listining tuzilmasiga eritib biriktirish imkonini beradi va materialni butun foydalanish muddati davomida quyosh nurlanishidan ishonchli hamda uzoq muddatli himoya bilan ta’minlaydi.
Sintez usullari
Bisfenol A asosidagi polikarbonat ikki asosiy usulda sintez qilinadi: bisfenol A ni fosgenlash va diarilkarbonatlarning suyuqlanmasida bisfenol A ishtirokida qayta eterifikatsiya qilish orqali.
Suyuqlanmada qayta eterifikatsiya qilish usuli
Ushbu usulda boshlang‘ich xomashyo sifatida difenilkarbonat ishlatiladi. Reaksiya natriy metilati kabi ishqoriy katalizatorlar ishtirokida olib boriladi. Reaksiya aralashmasining harorati 150 dan 300 °C gacha bosqichma-bosqich oshiriladi. Jarayon vakuumlangan davriy ishlaydigan reaktorlarda, reaksiya davomida hosil bo‘ladigan fenolni uzluksiz haydab chiqarish orqali amalga oshiriladi. Olingan polikarbonat suyuqlanmasi sovitilib, granulalarga aylantiriladi. Usulning kamchiliklari — olinadigan polimer molekulyar massasining nisbatan kichikligi (50 kDa gacha), shuningdek, unda katalizator qoldiqlari va bisfenol A ning issiqlik ta’sirida parchalanish mahsulotlari bo‘lishidir.
Bisfenol A ni fosgenlash usuli
Bisfenol A ni fosgenlash odatda xloralkanlar eritmasida, ko‘pincha metilenxlorid (CH₂Cl₂) muhitida xona haroratida amalga oshiriladi. Bu jarayonning ikki turi mavjud: eritmada polikondensatsiyalash va fazalararo polikondensatsiyalash:
Eritmada polikondensatsiyalash
Ushbu usulda reaksiya davomida ajralib chiqadigan vodorod xloridni bog‘lovchi katalizator va asos sifatida piridin ishlatiladi. Reaksiyada hosil bo‘ladigan piridin gidroxloridi metilenxloridda erimaydi, shu sababli jarayon yakunida u filtrlash orqali ajratib olinadi. Reaksiya aralashmasida qolgan piridin suvli kislota eritmasi bilan yuvib chiqariladi. Polikarbonat eritmadan mos kislorodli erituvchi (masalan, atseton) yordamida cho‘ktirish orqali ajratib olinadi. Bu bisfenol A qoldiqlarini qisman chiqarib tashlash imkonini beradi. Olingan cho‘kma quritilib, granulalanadi. Usulning asosiy kamchiligi — qimmat piridinning katta miqdorda talab etilishidir (2 moldan ortiq piridin har bir mol fosgen uchun).
Fazalararo polikondensatsiyalash
Fazalararo kataliz sharoitida fosgenlash ikki bosqichda olib boriladi. Birinchi bosqichda bisfenol A ning natriy tuzi fosgenlanib, uchki xlorformiat (–OCOCl) va gidroksil (OH–) guruhlariga ega oligomerlar aralashmasining eritmasi olinadi. Ikkinchi bosqichda ushbu oligomerlar aralashmasi polikondensatsiyaga uchrab, yuqori molekulyar massali polimer hosil qiladi.
Qayta ishlash
Polikarbonatlarni qayta ishlashda termoplastik polimerlarni qayta ishlash va shakllantirishning ko‘pgina usullari qo‘llaniladi: bosim ostida quyish (buyumlar ishlab chiqarish), puflab qoliplash (turli idishlar), ekstruziya (profillar va plyonkalar ishlab chiqarish), suyuqlanmadan tolalar shakllantirish. Polikarbonat plyonkalar tayyorlashda eritmalardan shakllantirish ham qo‘llaniladi. Bu usul yuqori molekulyar massali polikarbonatlardan yupqa plyonkalar olish imkonini beradi, chunki ularning yuqori qovushqoqligi sababli bevosita suyuqlanmadan yupqa plyonka shakllantirish qiyin. Erituvchi sifatida odatda metilenxlorid.
Jahon bo‘yicha ishlab chiqarish
Polikarbonatlar organik sintezning katta hajmda ishlab chiqariladigan mahsulotlaridan biridir. 2006-yilda jahon ishlab chiqarish quvvatlari yiliga 3 mln tonnadan ortiq bo‘lgan. Polikarbonatning asosiy ishlab chiqaruvchilari (2006):
| Ishlab chiqaruvchi | Ishlab chiqarish hajmi | Savdo belgilari |
|---|---|---|
| Bayer Material Science AG | 900 000 t/yil | Makrolon, Apec, Bayblend, Makroblend |
| Sabic Innovative Plastics | 900 000 t/yil | Lexan |
| Samyang Busines Chemicals | 360 000 t/yil | Trirex |
| Dow Chemical / LG DOW Polycarbonate | 300 000 t/yil | Calibre |
| Teijin | 300 000 t/yil | Panlite |
| Jami | 3 200 000 t/yil |
Standartlashtirish
G‘ovakli polikarbonatga qo‘yiladigan texnik talablar GOST R 56712—2015 standartida belgilangan. Mazkur standart 1-may kuni, 2016-yilda kuchga kirgan. Polikarbonat asosidagi tripleks turidagi mahsulotlar ko‘p qatlamli oynalarga tatbiq etiladigan GOST R 30826—2014 standarti bo‘yicha sertifikatlanadi.
Polikarbonat listlarini buzmasdan nazorat qilish usullaridan biri optik-polarizatsion usullardir. O‘tkazilgan tadqiqotlar Rossiya Federatsiyasidagi turli ishlab chiqaruvchilarning monolit polikarbonat listlaridagi kuchlanish holatini baholashda optik-polarizatsion usullarning samarali ekanini ko‘rsatgan.
Qo‘llanilishi
List shaklidagi polikarbonatning ommabopligi uning noyob ekspluatatsion xususiyatlari bilan izohlanadi: shaffofligi, zichligining pastligi (yengilligi), zarba ta’siriga chidamliligi, egiluvchanligi va uzoq xizmat qilishi (ultrabinafsha nurlanishdan barqarorlashtiruvchi qatlam mavjudligi tufayli). Mexanik va optik xossalari yuqori bo‘lgan monolit polikarbonat sanoatning turli sohalarida talabgir. Undan linzalar, kompakt-disklar, avtomobil faralari, elektronika qurilmalari korpuslari, ko‘zoynaklar va yoritish texnikasi qismlari tayyorlanadi. Yuqori mustahkamligi hamda zarbaga chidamliligi (250—500 kJ/m²) tufayli polikarbonat sanoatning turli tarmoqlarida konstruksion material sifatida, jumladan, ekstremal velosport va motosport uchun himoya shlemlarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Mexanik xossalarni yaxshilash uchun shisha tolasi bilan to‘ldirilgan kompozitsiyalar ham ishlatiladi.
Qurilishda list shaklidagi polikarbonat.
Rossiyada list shaklidagi polikarbonat eng keng tarqalgan. U ikki turda ishlab chiqariladi: g‘ovakli (katakli polikarbonat, jumladan, qulfli panellar) va yaxlit (monolit polikarbonat). Qurilishda bu material tom yopish va fasad tizimlarining yorug‘lik o‘tkazuvchi qismi sifatida, issiqxonalar, soyabonlar, shuningdek, avtomobil yo‘llari bo‘ylab shovqindan himoya to‘siqlari qurilishida ishlatiladi.
Oddiy polikarbonat uzoq muddat ultrabinafsha nurlanish ta’siriga duch keladigan sharoitlar uchun mos emas. Bunday ta’sirda materialning optik (xiralashish, sarg‘ayish) va mexanik (mo‘rtlashish) xossalari o‘zgaradi. Bunga yo‘l qo‘ymaslik uchun boshlang‘ich polimer smolasiga ultrabinafsha nurlanish stabilizatorlari qo‘shilishi mumkin. Bunday markalar quyish va ekstruziya korxonalariga ultrabinafsha nurlanishga chidamli polikarbonat sifatida sotiladi. Bundan tashqari, atmosfera ta’siriga chidamlilikni oshirish maqsadida polikarbonat listlariga ultrabinafsha nurlanishga qarshi maxsus himoya qatlami qoplanishi mumkin.
Polikarbonat shaffof qismlar uchun tanlangan material bo‘lib, u medallarda 2014-yilgi Qishki Olimpiya o‘yinlari vaqtida Sochi shahrida ishlatilgan. Bunda, avvalo, uning yuqori issiqlik kengayish koeffitsiyenti, shuningdek, mustahkamligi, plastikligi va lazer yordamida tasvir tushirish qulayligi sabab bo‘lgan.
- Ko‘pchilik optik disklarning tayanch qismi polikarbonatdan tayyorlanadi
- Ichimlik suvini saqlashga mo‘ljallangan katta sig‘imli polimer idishlar polikarbonatdan tayyorlanadi, kichik sig‘imli idishlar esa polietilentereftalatdan
- Monolit, xira polikarbonat listlari bilan oynalangan issiqxona
- Qalinligi 6 mm bo‘lgan g‘ovakli polikarbonat listi
- Bo‘yalmagan (rangsiz) g‘ovakli polikarbonatdan qurilgan issiqxona
- 2014-yilgi Sochi qishki Olimpiya o‘yinlarining oltin medali
G‘ovakli polikarbonatning o‘lchamlari va massasi
Polikarbonatning o‘lchamlari
Standart polikarbonat panellarning nominal kengligi GOST R 56712—2015 standartiga ko‘ra 2100 mm. Nominal uzunligi: 6000 mm va 12000 mm. Savdoda ko‘pincha quyidagi standart o‘lchamlar uchraydi (ma’lumotlar kenglik×uzunlik×qalinlik, mm tartibida berilgan):
- g‘ovakli polikarbonat:
- 2100×12000× 4 dan 25 gacha;
- 2100×6000× 4 dan 25 gacha;
- monolit polikarbonat:
- 2050×1250×1Л;
- 2050×3050× 1,5 dan 12 gacha.
Polikarbonatning massasi
G‘ovakli polikarbonatning massasi odatda muayyan qalinlikdagi materialning bir kvadrat metri uchun o‘lchanadi. GOST R 56712—2015 standartiga ko‘ra uning massasi quyidagicha:
- qalinligi: 4 mm, bir kvadrat metrining massasi: 0,8 kg;
- qalinligi: 6 mm, bir kvadrat metrining massasi: 1,3 kg;
- qalinligi: 8 mm, bir kvadrat metrining massasi: 1,5 kg;
- qalinligi: 10 mm, bir kvadrat metrining massasi: 1,7 kg.
Adabiyotlar
- GOST 25288—82 «Konstruksion plastmassalar. Ko‘rsatkichlar nomenklaturasi»
- Kimyo ensiklopediyasi / bosh muharrir: I. L. Knunyans — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1992. — J. 3 : Med–Pol. — 639 bet. — ISBN 5-82270-039-8
