Oshqozon (lot. ventriculum, gaster, qad. yun. γαστήρ) — ichi bo‘sh mushakli a'zo bo‘lib, ovqat hazm qilish yo‘lining bir qismidir; u qizilo‘ngach bilan o‘n ikki barmoqli ichak orasida joylashgan.

Bo‘sh oshqozonning hajmi taxminan 0,5 l (0,8—1,5 l) ni tashkil etadi. Ovqatlangandan keyin u odatda 1 l gacha kengayadi, ammo hajmi 5 l gacha ham yetishi mumkin.

Oshqozonning o‘lchamlari tana tuzilishi va to‘lalik darajasiga qarab o‘zgaradi. O‘rtacha to‘lgan oshqozonning uzunligi 24—26 sm bo‘lib, katta va kichik egriliklar orasidagi eng uzoq masofa 10—12 sm dan oshmaydi, oldingi va orqa devorlari orasidagi masofa esa 8—9 sm ni tashkil etadi. Bo‘sh oshqozonning uzunligi — 18—20 sm, katta va kichik egriliklar orasidagi masofa esa — 7—8 sm.

Oshqozonda kirish — kardial qism (lot. pars cardiaca) ajratiladi. Uning chap tomonida oshqozon kengayib, oshqozon tubini (gumbazini) (lot. fundus (fornix) ventriculi) hosil qiladi. U pastga va o‘ngga davom etib, bevosita oshqozon tanasiga (corpus ventriculi) o‘tadi. Oshqozonning chapdagi (pastki) qavariq cheti katta egrilikni (curvatura major), o‘ngdagi yuqorigi botiq cheti esa kichik egrilikni (lot. curvatura minor) hosil qiladi. Kichik egrilikning yuqori chap qismida kardial teshik (lot. ostium cardiacum) — qizilo‘ngachning oshqozonga o‘tish joyi joylashgan.

Oshqozonning o‘ng tomondagi toraygan qismi pilorik qism (lot. pars pylorica) deb ataladi. Uning tarkibida kengroq qism — darvozabon antrumi (lot. antrum pyloricum) va torroq qism — darvozabon kanali (lot. canalis pyloricus) ajratiladi. Oxirgisi o‘n ikki barmoqli ichakka o‘tadi. Oshqozon bilan o‘n ikki barmoqli ichak o‘rtasidagi chegara aylanasimon egat — darvozabon (lot. piloros) hisoblanadi; u darvozabon kanali teshigiga mos keladi. Darvozabon sfinkter (halqasimon mushak) bilan ta'minlangan. Inson oshqozonining ikkita devori bor: oldingi (lot. paries anterior) — oldinga, biroz yuqoriga va o‘ngga qaragan hamda orqa (lot. paries posterior) — orqaga, pastga va chapga qaragan devor. Oldingi va orqa devorlar oshqozonning katta va kichik egriliklari bo‘ylab bir-biriga tutashadi.

Oshqozon shakli iste'mol qilingan ovqat miqdori, tana holati va boshqa ayrim omillarga qarab o‘zgaradi. Bo‘sh oshqozonning uzunligi odatda taxminan 18—20 sm, katta va kichik egriliklar orasidagi masofa 7—8 sm bo‘ladi. O‘rtacha to‘lgan oshqozonning uzunligi 24—26 sm, egriliklar orasidagi eng katta masofa 10—12 sm, oldingi va orqa devorlar orasidagi masofa esa 8—9 sm ga yetadi. Katta yoshli odamda oshqozon hajmi iste'mol qilingan ovqat va suyuqlik miqdoriga qarab o‘zgarishi mumkin. Bo‘sh oshqozon hajmi taxminan 0,5 l ni tashkil etadi. Ovqatlangach, u 1,5 dan 4 l gacha kengayadi.

Oshqozon boylamlari

Oshqozon kichik egriligi tomonidagi qorin parda boylamlari kichik charviga kiradi

Jigar-oshqozon boylami (lot. lig. hepatogastricum) jigar-o‘n ikki barmoqli ichak boylamining chapga davomi bo‘lib, jigar darvozasi tomonidan oshqozonning pilorik qismiga va kichik egriligiga yetib boradi. Bu yerda uning oldingi va orqa varaqlari oshqozonning tegishli devorlariga o‘tadi.

Oshqozonning katta egriligi tomonidagi quyidagi boylamlar katta charvi tarkibiga kiradi

• Oshqozon-diafragma boylami (lot. lig. gastrophrenicum) diafragmadan oshqozon tubiga o‘tadi.
• Oshqozon-taloq boylami (lot. lig. gastrosplenicum) katta egrilikning yuqori qismidan taloq darvozasigacha yetib boradi.
• Oshqozon-chambar ichak boylami (lot. lig. gastrocolicum) oshqozonning katta egriligini darvozabondan taloqning pastki qutbigacha bo‘lgan oraliqda ko‘ndalang chambar ichak bilan bog‘laydi. U ko‘ndalang chambar ichakning oldingi devoriga bo‘sh birikkan. Shu sababli oshqozon saratoni tufayli rezeksiya qilinganda katta egrilikni katta charvi bilan birga ko‘ndalang chambar ichakdan qon ketkazmasdan ajratish mumkin.

Sanab o‘tilgan oshqozon boylamlari ko‘pincha yuzaki boylamlar deb ataladi.

Oshqozon yutilgan ovqat uchun rezervuar vazifasini bajaradi. Unda ovqat aralashadi va zararsizlantiriladi (kasallik qo‘zg‘atuvchi bakteriyalar hamda mikroblarning organizmga kirishining oldi olinadi). Bu jarayon oshqozon shirasi ta'sirida sodir bo‘ladi. Uning tarkibida pepsin, lipaza, xlorid kislota, shilliq va boshqa faol birikmalar mavjud. Oshqozon ovqatga kimyoviy ishlov berishdan tashqari, bir qator biologik faol moddalarni — gistamin, motilin, gastrin, P moddasini, serotoninni va boshqalarni ajratishi hisobiga endokrin vazifani ham bajaradi. Shuningdek, unda qandlar, spirt, suv va tuzlar so‘riladi. Oshqozon shilliq pardasida kamqonlikka qarshi omil ishlab chiqariladi. Bu omil ovqat bilan kelgan vitaminning o‘zlashtirilishiga yordam beradi. Mazkur vitamin — B₁₂.

1. ovqat massasini to‘plash, uni mexanik qayta ishlash va ichakka o‘tkazish (evakuator-harakatlantiruvchi vazifa);
2. sekretor va hazm qilish vazifasi (suv, shilliq, bikarbonatlar, xlorid kislota, mineral moddalar hamda pepsin, ximozin va lipaza fermentlarini saqlovchi oshqozon shirasini ajratish);
3. so‘rish vazifasi;
4. Kastlning kamqonlikka qarshi omilining ajralishi (XX asr o‘rtalarida oshqozon rezeksiya qilingandan keyin kamqonlik paydo bo‘lishi kuzatilgan). Ushbu omil ovqat bilan kirgan vitaminning so‘rilishiga yordam beradi: B₁₂;
5. ekskretor vazifa (buyrak yetishmovchiligida kuchayadi);
6. endokrin vazifa (yakka endokrin hujayralar mavjudligi — diffuz endokrin tizim hisobiga);
7. himoya (bakteritsid) vazifasi — xlorid kislota hisobiga.

Oldingi ichakning tana qismidagi oldingi bo‘limidan rivojlanadi. entodermadan ichak nayining epiteliysi, ya'ni ichak tipidagi shilliq parda shakllanadi.

5—6-haftada ichak nayining tabaqalanishi sodir bo‘ladi: ventral va dorsal tutqichlarga osilib turadigan duksimon kengayma paydo bo‘ladi. Charvi xaltasi shakllana boshlaydi. Katta egrilik sohasida dorsal tutqich jadal o‘sadi.

5—10-haftalarda oshqozon chuqurchalari hosil bo‘ladi, bezlarning boshlang‘ich kurtaklari paydo bo‘ladi (dastlab kurtak shaklida, keyin hujayralar shakllanadi; avval pariyetal, so‘ng asosiy va shilliq hujayralar).

7—8-haftalarda oldingi ichak oshqozon sohasida (kaudal uchida) aylanadi: vertikal o‘q atrofida chapdan o‘ngga (o‘ng devor orqa, chap devor oldingi devorga aylanadi) va sagittal o‘q atrofida pastdan yuqoriga (kichik egrilik yuqoriga, katta egrilik pastga qaraydi). Ventral va dorsal tutqichlar atrofiyaga uchraydi.

Mezenximadan mushak pardasining halqasimon (o‘rta) qavati va shilliq pardaning mushak plastinkasi hosil bo‘ladi. Keyin mushak pardasining ichki qiya va tashqi bo‘ylama qavatlari rivojlanadi.

9—10-haftalarda oshqozon to‘qimalari tabaqalanadi, 3-oy oxiriga kelib esa oshqozon shakllanib bo‘ladi.

Gistologik jihatdan oshqozonning faqat 3 qismi ajratiladi, chunki oshqozon tubi va tanasining shilliq pardasi bir xil tuzilishga ega va yagona tuzilma sifatida qaraladi.

Oshqozon qavatli a'zo bo‘lib, devori to‘rtta pardadan tashkil topgan: shilliq, shilliqosti, mushak va seroz pardalar.

Shilliq parda

Oshqozon shilliq pardasining (ShP) relyefiga bo‘ylama burmalar, maydonchalar va chuqurchalar xos. U uchta plastinkadan iborat: epiteliy, xususiy va mushak plastinkalaridan.

Epiteliy

Bir qavatli baland prizmasimon (ustunsimon), bezli, entodermal tipdagi epiteliy oshqozon chuqurchalarini qoplaydi va oshqozonning barcha qismlarida bir xil tuzilgan. Uning barcha hujayralari ShP yuzasiga maxsus shilliq sekret ajratadi. Bu sekret ShP ni qalinligi 0,5 mm bo‘lgan uzluksiz qatlam bilan qoplaydi. Bikarbonat, pariyetal hujayralarda hosil bo‘lib, shilliq ichiga diffuziyalanadi va xlorid kislotani (pariyetal bezlar sekretini ham) neytrallaydi. Fermentlar va xlorid kislotani oshqozon bo‘shlig‘iga ajratish uchun shilliq qatlamida vaqtinchalik kanallar hosil bo‘ladi. Shilliq himoya to‘sig‘ini hosil qilib, ShP ning mexanik shikastlanishi va oshqozon shirasi ta’sirida hazm bo‘lib ketishining oldini oladi. Bu to‘siqni shikastlaydigan moddalar — alkogol va nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar.

ta'sirida shikastlanadi. Qoplovchi epiteliy 1—3 sutka ichida to‘liq yangilanadi.

Xususiy plastinka

Ko‘p miqdordagi qon va limfa tomirlariga ega siyrak tolali shakllanmagan biriktiruvchi to‘qimadan tashkil topgan; unda limfoid to‘qimaning tarqoq to‘plamlari va ayrim limfa tugunchalari mavjud. U ushbu qavatning asosiy qismini egallagan oshqozon bezlari orasidan yupqa qatlamchalar ko‘rinishida o‘tadi.

Oshqozon bezlari

Bezlar soni taxminan 15 mln. Ular oddiy, naysimon, shoxlangan va shoxlanmagan (oshqozon tubi sohasida) bo‘lib, kardial, xususiy (fundal) va pilorik bezlarga bo‘linadi.

• kardial bezlar — naysimon, oxirgi bo‘limlari kuchli shoxlangan, ko‘pincha keng bo‘shliqqa ega. Oshqozonning kardial qismida joylashadi va qizilo‘ngachning kardial bezlariga o‘xshaydi. Tarkibida mukoid sekret, bikarbonatlar, kaliy va natriy xloridlarini ishlab chiqaruvchi shilliq hujayralar (och rangli sitoplazmali, bazal tomonda joylashgan yassilangan yadroli) mavjud. Alohida asosiy, pariyetal va endokrin hujayralar ham uchraydi (quyiga qarang).
• xususiy (fundal) bezlar — shoxlanmagan bo‘lib, oshqozon tanasi va tubida joylashadi hamda son jihatidan boshqa bez turlaridan ustun turadi. Ular 3—7 tadan guruhlanib, kichik oshqozon chuqurchalariga ochiladi. Ularda toraygan bo‘yin, cho‘zilgan tana va tub ajratiladi. 5 turdagi hujayralardan tashkil topgan: asosiy, pariyetal (qoplovchi), bo‘yin, qo‘shimcha shilliq va endokrin hujayralar.
  • asosiy hujayralar — bezning tana va tub qismida eng ko‘p uchraydi. Piramidasimon yoki silindrsimon shaklli, bazal tomonda joylashgan yirik yadroga ega. Sitoplazmasi — bazofil, donador; hujayraning bazal qismida va yadro atrofida ko‘p miqdorda donador endoplazmatik to‘r (dET) hamda yaxshi rivojlangan Golji kompleksi (GK) mavjud. Golji kompleksida pepsinogen va boshqa profermentlarni saqlovchi yirik sekretor zimogen granulalar hosil bo‘ladi. Ular hujayraning apikal qismida to‘planib, bez bo‘shlig‘iga ajraladi. Oshqozon bo‘shlig‘ida pepsinogen xlorid kislota ta'sirida faol pepsinga aylanadi.
  • pariyetal (qoplovchi) hujayralar — bez tanasi sohasida ustunlik qiladi. Asosiy hujayralardan yirikroq. Yumaloq shaklli bo‘lib, tor uch qismi bez bo‘shlig‘iga qaragan; shu uchi bilan asosiy hujayralar orasiga kiradi va ulardan tashqarida joylashadi. Yadro hujayra markazida bo‘ladi. Oksifil sitoplazmada kristalari rivojlangan ko‘plab yirik mitoxondriyalar hamda ko‘p sonli mikrovorsinkalar qaragan tor yoriqsimon maxsus hujayra ichi sekretor kanalchalari mavjud.
  • Kanalchalar chetida tubulovezikulyar kompleks — membranali pufakchalar va naychalar tizimi joylashadi. Bu ion nasoslarini saqlovchi membrana zaxirasi bo‘lib, faol sekretsiya vaqtida kanalchalar bilan qo‘shiladi.
    Pariyetal hujayralar apikal qutbi orqali vodorod va xlor ionlarini ajratadi. Ular birgalikda xlorid kislotani tashkil etib, oshqozon bo‘shlig‘ida kislotali (pH<2) muhit yaratadi. Bu muhit quyidagilarni ta'minlaydi:
    • oqsillarning parchalanishi;
    • pepsinogenning pepsinga aylanishi va pepsin faolligi uchun eng qulay pH;
    • kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar o‘sishining to‘xtatilishi.

Pariyetal hujayra bazal plazmalemmasi orqali gidrokarbonat ionlarini ajratadi. Ular xususiy plastinka kapillyarlari orqali qoplovchi hujayralarning bazal yuzasiga olib boriladi; bu hujayralar ionlarni shilliqqa o‘tkazadi va u yerda ular xlorid kislotani neytrallaydi.
Pariyetal hujayralar, shuningdek, kamqonlikka qarshi omilni sintez qilib ajratadi. U B vitamini₁₂ bilan kompleks hosil qilgach, yonbosh ichakda so‘riladi va normal qon hosil bo‘lishi uchun zarur. Ushbu omil yetishmasa (pariyetal hujayralar autoimmun shikastlanganda yoki oshqozon olib tashlanganda) pernitsioz (xavfli) kamqonlik rivojlanadi.
Pariyetal hujayralar sekretsiyasi quyidagilar ta’sirida kuchayadi: gistamin, gastrin va atsetilxolin.

• rag‘batlantiradi. Shilliq bo‘yin hujayralari — kam sonli bo‘lib, bezning bo‘yin qismida joylashadi va kichik o‘lchamga ega. Sitoplazmasi kuchsiz bazofil, donador, tarkibida o‘rtacha rivojlangan donador endoplazmatik to‘r va yadro ustida yirik Golji kompleksi mavjud. Undan yirik shilliq granulalar ajralib chiqib, apikal qutbda to‘planadi. Bu hujayralar ko‘pincha bo‘linadi va bez epiteliysi hamda oshqozon qoplovchi epiteliysining kambial (yangilanuvchi) elementlari hisoblanadi. Ular tabaqalanib, shu to‘qimalarga ko‘chadi. Bezlarda hujayralar qoplovchi epiteliyga nisbatan ancha sekin yangilanadi (kam tabaqalangan hujayralar). Bo‘yin hujayralari ishlab chiqaradigan shilliq, ehtimol, ularni shikastlanishdan himoya qiladi.
• qo‘shimcha shilliq hujayralar — xususiy bezlar tanasida joylashgan, hujayralarning bazal qismida zichlashgan yadroga ega. Bu hujayralarning apikal qismida ko‘plab yumaloq va oval granulalar, oz miqdorda mitoxondriyalar va Golji kompleksi aniqlangan.
• endokrin hujayralar — bezlar tubida joylashadi. Och rangli, shakli turlicha (uchburchak, oval yoki ko‘pburchak). Apikal qutbida yadro bo‘ladi, ba'zan bez bo‘shlig‘igacha yetib bormaydi. Bazal qutbda qonga ajraladigan zich sekretor granulalar joylashgan. Granulalar membrana bilan qoplangan, kumush va xrom tuzlari bilan bo‘yaladi, tarkibida peptid gormonlar va aminlar mavjud.
  Ular diffuz endokrin tizimga (DET) va APUD tizimiga kiradi, EC-, ECL- va G-hujayralarga bo‘linadi. Ovqat hazm qilish yo‘lining sekretor faoliyati va harakatiga ta'sir qiluvchi gormonlarni ishlab chiqaradi:

• D: somatostatin (tana, pilorik qism) — gastroenteropankreatik (GEP) tizim hujayralari va oshqozon bezlari sekretsiyasini susaytiradi;
• EC: serotonin, motilin, P moddasi (tana, pilorik qism) — ichak harakatini kuchaytiradi;
• ECL: gistamin (tana) — oshqozonda xlorid kislota ajralishini kuchaytiradi;

• pilorik bezlar — naysimon, oxirgi bo‘limlari kuchli shoxlangan va egri-bugri bo‘ladi. Pilorik qismda joylashadi. Juda chuqur oshqozon chuqurchalariga ochiladi. Shilliq hujayralardan tuzilgan bo‘lib, ularning sekreti ShP ni kislotali oshqozon shirasidan himoya qiladi. Aksariyat bezlarda pariyetal hujayralar bo‘lmaydi. Ular asosan endokrin hujayralardan iborat (yuqoriga qarang):

• D: somatostatin (tana, pilorik qism) — gastroenteropankreatik (GEP) tizim hujayralari va oshqozon bezlari sekretsiyasini susaytiradi;
• EC: serotonin, motilin, P moddasi (tana, pilorik qism) — ichak harakatini kuchaytiradi;
• G: gastrin (pilorik qism) — oshqozonda xlorid kislota va pepsinogen sekretsiyasini kuchaytiradi;
• L: enteroglyukagon (pilorik qism) — glikogenolizni jigarda rag‘batlantiradi.

Mushak plastinkasi

Shilliq pardaning mushak plastinkasi uchta silliq mushak hujayralari qavatidan (ichki qiya, tashqi bo‘ylama va o‘rta halqasimon) tashkil topgan. Undan bezlar orasiga silliq mushak hujayralarining ingichka tutamlari yo‘naladi.

Oshqozon shilliq pardasining bezlari oshqozon shirasini ajratadi. Uning tarkibida ovqat hazm qiluvchi fermentlar pepsin, ximozin va lipaza, shuningdek, xlorid kislota hamda boshqa moddalar mavjud. Oshqozon shirasi oqsillarni va qisman yog‘larni parchalaydi, bakteritsid ta'sir ko‘rsatadi.

Oshqozon mushak qavati yordamida ovqatni oshqozon shirasi bilan aralashtirib, ximusni — suyuq bo‘tqasimon massa bo‘lib, u darvozabon kanali orqali oshqozondan alohida porsiyalarda chiqariladi. Iste’mol qilingan ovqatning quyuq-suyuqligiga qarab, u oshqozonda 20 daqiqadan (meva sharbatlari, shuningdek, sabzavot sharbatlari va bulyonlar) 6 soatgacha (cho‘chqa go‘shti).

Bundan tashqari, oshqozon devori uglevodlarni, etanolni, suv va ayrim tuzlarni so‘radi.

• Axlorhidriya, giperxlorhidriya^[ingl.], axiliya
• Gastrit, gastroduodenit, gastroenterit, gastroenterokolit
• Oshqozon yarasi
• Gastroparez
• Portal gipertenziv gastropatiya^[ingl.]
• Gastroptoz^[ingl.]
• Agastriya^[nem.]
• Mikrogastriya^[nem.]
• Bezoar
• Oshqozon o‘smalari

• Prives M. G., Lisenkov N. K. Inson anatomiyasi. — qayta ishlangan va to‘ldirilgan 11-nashr. — Gippokrat. — 704 bet. — 5000 nusxa. — ISBN 5-8232-0192-3.
• Afanasyev Yu. I., Yurina N. A. Gistologiya, sitologiya va embriologiya. — qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. — M.: Meditsina, 2002. — 744 bet. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-225-04523-5.
• Bikov V. L. Insonning xususiy gistologiyasi. (Qisqacha umumiy kurs). Darslik. — Sankt-Peterburg: SOTIS, 1999. — 304 bet. — ISBN 5-85503-116-0
• Sapin M. R., Bilich G. L. Inson anatomiyasi: 3 jildli darslik. — M.: GEOTAR-Media, 2008. — 2-jild. — 496 bet: rasmlar bilan. ISBN 978-5-9704-0602-1 (2-j.)

• Oshqozon, anatomiyasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Oshqozon, fiziologiyasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.