Nikolay Kopernik (polyakcha Mikołaj Kopernik, nemischa Niklas Koppernigk; 19-fevral 1473, Torun — 24-may 1543, Frombork) — polyak va nemis astronomi, matematigi, mexanigi, iqtisodchisi, kanonigi, Uyg‘onish davri vakili. Eng avvalo, dunyoning geliotsentrik tizimimuallifi sifatida mashhur. Bu tizim birinchi ilmiy inqilobga asos soldi.
Tarjimayi holi
Ilk yillari
Nikolay Kopernik Torun shahrida tug‘ilgan va Avliyo Ioann cherkovida cho‘qintirilgan. Savdogar oilasidan chiqqan Kopernik ota-onasidan erta ayrilgan. Torun Kopernik tug‘ilishidan bir necha yil avval Polsha tarkibiga kirgan; undan oldin shahar Torn deb atalgan hamda Prussiyaning Tevton ordeniga qarashli hududi tarkibida bo‘lgan.

Kopernikning etnik mansubligi masalasi hanuz bahsli. Uning onasi nemis millatiga mansub bo‘lgan (Barbara Vatsenrode), otasining millati aniq emas, biroq u Krakov shahrida tug‘ilgani ma’lum. Shu bois Kopernik etnik jihatdan nemis yoki yarim nemis bo‘lgan. U lotin va nemis tillarida yozgan, uning qo‘li bilan polyak tilida yozilgan birorta hujjat topilmagan. Otasi erta vafot etgach, Kopernik onasi va tog‘asining nemis oilasida tarbiyalangan. O‘sha davrda millat tushunchasi bugungiga qaraganda ancha noaniq edi. Shu sababli ayrim tarixchilar Kopernikni bir vaqtning o‘zida ham polyak, ham nemis deb hisoblashni taklif etishadi.
Koperniklar oilasida Nikolaydan tashqari yana uch farzand bo‘lgan: keyinchalik kanonik bo‘lgan Andrey (Varmiyada xizmat qilgan) va ikki singlisi — Barbara hamda Katerina. Barbara monastirga kirgan, Katerina esa turmushga chiqib, besh farzand ko‘rgan. Nikolay Kopernik bu bolalarga juda mehr qo‘ygan va umrining oxirigacha ularga g‘amxo‘rlik qilgan.
9 yoshida otasidan ayrilib, onasi tomonidan tog‘asi — kanonik Lukash Vatsenrodening qaramog‘ida qolgan Kopernik 1491-yilda Krakov universitetiga o‘qishga kirdi. U matematika, tibbiyot va ilohiyotni birdek astoydil o‘rgandi, ammo uni, ayniqsa, astronomiya o‘ziga tortgan.
Universitetni tugatgach (1494), Kopernik hech qanday ilmiy daraja olmadi. Oila kengashi u diniy faoliyat bilan shug‘ullanishi kerak, degan qarorga keldi. Bunga asosiy sabab uning homiysi bo‘lgan tog‘asi aynan shu paytda yepiskop lavozimiga ko‘tarilgan edi.
Ta’limni davom ettirish uchun Kopernik 1497-yilda Italiyaga yo‘l oldi va Bolonya universitetiga o‘qishga kirdi. U yerda ilohiyot, huquq va qadimgi tillardan tashqari mashhur astronom Domeniko Novara rahbarligida astronomiya bilan ham shug‘ullanish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bolonyadagi boshqa professorlar orasida matematik Shipione del Ferro ham bor edi; uning kashfiyotlari Yevropa matematikasining qayta yuksalishiga turtki berdi. Ayni paytda tog‘asining sa’y-harakatlari bilan Kopernik Polshadagi Varmiya yeparxiyasiga sirtdan kanonik etib saylandi.
1500-yilda Kopernik yana diplom yoki ilmiy daraja olmasdan universitetni tark etdi va Rimga jo‘nadi. Retikning xotiralarida Kopernik Rim universitetida bir qancha fanlar, jumladan, astronomiyadan dars bergani aytiladi. Biroq boshqa biograflar bu ma’lumotga shubha bilan qarashadi. Vatanida qisqa muddat bo‘lgach, u Padua universitetiga ketdi va tibbiyotni o‘rganishni davom ettirdi.
1503-yilda 30 yoshli Kopernik nihoyat ta’limini yakunladi: Ferrarada imtihonlardan o‘tib, kanonik huquq bo‘yicha doktorlik diplomi va ilmiy darajasini oldi. U vataniga qaytishga shoshilmadi va yepiskop tog‘asining ruxsati bilan keyingi uch yil davomida Paduada tibbiyot bilan shug‘ullandi.
1506-yilda Kopernik tog‘asining kasalligi haqida, ehtimol, asossiz bo‘lgan xabarni oldi. U Italiyani tark etib, vataniga qaytdi. Keyingi 6 yilni Geylsbergdagi yepiskop qal’asida o‘tkazib, astronomik kuzatishlar olib bordi va Krakovda dars berdi. Shu bilan birga, tog‘asi Lukashning shifokori, kotibi va ishonchli kishisi bo‘lib ishladi.
Faoliyatining shakllanishi

1512-yilda uning yepiskop tog‘asi vafot etdi. Kopernik Fromborkka — Visla qo‘ltig‘ibo‘yidagi kichik shaharchaga ko‘chib o‘tdi. U bu yerda avvaldan kanonik hisoblangan va endi diniy vazifalarini bajarishga kirishdi. Varmiya kapitulida (yepiskop huzuridagi kengashda) Kopernik katta obro‘ga ega edi: u kapitul homiysi, ikki marta (1516—1519 va 1520—1521-yillarda) uning ma’muri hamda Varmiya yeparxiyasi mulklarining boshqaruvchisi bo‘lgan. Yepiskop Mavritsiy Ferber kasallangan davrlarda yeparxiya boshqaruvida faol qatnashgan va uning shifokori sifatida ham xizmat qilgan. Shunga qaramay, Kopernik ilmiy tadqiqotlarini to‘xtatmagan. Frombork qal’asining shimoli-g‘arbiy minorasi rasadxonaga aylangan.
1500-yillardayoq uning ongida yangi astronomik tizim g‘oyasi aniq shakllangan edi. U olamning yangi modelini tasvirlovchi kitob yozishga kirishdi va o‘z fikrlarini do‘stlari bilan muhokama qildi. Ularning ko‘pchiligi, masalan, Tideman Gize — Kulm yepiskopi, uning qarashlarini qo‘llab-quvvatlagan. Shu yillarda (taxminan 1503—1512) Kopernik o‘z nazariyasining qo‘lyozma qisqacha bayonini — Commentariolus yoki «Kichik sharh (osmon jismlarining harakati haqidagi farazlar to‘g‘risida)»), uning shogirdi Retik 1539-yilda geliotsentrik tizimning tushunarli bayonini nashr qildi. Aftidan, yangi nazariya haqidagi xabarlar 1520-yillardayoq keng tarqalgan. Asosiy asari — «Osmon sferalarining aylanishi haqida» ustidagi ish qariyb 40 yil davom etgan. Kopernik unga muntazam aniqliklar kiritib, yangi astronomik hisoblash jadvallarini tayyorlagan.
Yevropada yangi buyuk astronom haqidagi xabarlar tobora keng tarqaldi. Hujjatlar bilan tasdiqlanmagan bir taxminga ko‘ra, papa Lev X Kopernikni taqvim islohotini tayyorlashda (1514-yilda; islohot faqat 1582-yilda amalga oshirilgan) qatnashishga taklif qilgan, biroq u muloyimlik bilan rad etgan.
Zarurat tug‘ilganda Kopernik amaliy ishlarga ham kuchini bag‘ishlagan: uning loyihasi asosida Polshada yangi pul tizimi joriy etilgan, Fromborkda esa barcha uylarni suv bilan ta’minlaydigan gidravlik qurilma yaratgan. Shifokor sifatida 1519-yildagi vabo epidemiyasiga qarshi kurashda shaxsan qatnashgan. Polsha–Tevton urushi (1519—1521) vaqtida yepiskoplik hududini tevtonlardan muvaffaqiyatli himoya qilishni tashkil etgan. Mojaro yakunlangach, Kopernik 1525-yildagi tinchlik muzokaralarida qatnashgan; ular orden yerlarida birinchi protestant davlati — Prussiya gersogligining tashkil topishi bilan yakunlangan. Bu davlat Polsha tojiga vassal bo‘lgan.
So‘nggi yillari
1531-yilda 58 yoshli Kopernik boshqa ishlardan chetlanib, kitobini yakunlashga e’tibor qaratdi. Shu bilan birga, bemorlarni bepul davolashda davom etdi. Uning sodiq shogirdi Retik Kopernik asari tezroq nashr etilishi uchun tinmay harakat qildi, ammo bu ish sekin kechdi. 1542-yilda olimning sog‘lig‘i jiddiy yomonlashib, tanasining o‘ng tomoni falaj bo‘lib qoldi.
Kopernik 24-may 1543-yilda 70 yoshida insult oqibatida vafot etdi. Ayrim biograflar (masalan, Tideman Gize) muallif o‘limidan sal avval asarining bosmadan chiqqan nusxasini ko‘rishga ulgurganini ta’kidlashadi. Boshqalar esa bu imkonsizligini aytadi, chunki Kopernik hayotining so‘nggi oylarida og‘ir komada yotgan.
Qabri
Kopernik qabri qayerda joylashgani uzoq vaqt noma’lum bo‘lib kelgan. Biroq 2005-yilda Frombork kafedral soboridagi qazishmalar chog‘ida bosh suyagi va oyoq suyaklari topilgan. Ushbu qoldiqlar hamda Kopernikka tegishli kitoblardan birida aniqlangan uning ikki dona sochi DNKsini qiyosiy tahlil qilish topilmalar aynan Kopernikka tegishli ekanini tasdiqlagan. 20-may 2010-yilda Nikolay Kopernik qoldiqlarini qayta dafn etish marosimi boshlangan. 21-may kuni tobut Frombork shahrining kafedral soboriga olib kelingan; olim eng muhim kashfiyotlarini aynan shu yerda amalga oshirgan edi. Fromborkka borishda tobut Varmin-Mazur voyevodaligi — ning Dobre-Myasto, , Lidzbark-Varminski, , Orneta, , Penenjno va Branevo shaharlari orqali o‘tkazildi. Kopernik faoliyati davomida bu shaharlar bilan aloqada bo‘lgan. 22-may 2010-yilda buyuk olimning qoldiqlari Frombork kafedral soboriga dafn etildi. Tantanali marosimni Polsha primasi, Gnezno arxiyepiskopi Yuzef Kovalchik boshqardi. Qayta dafn marosimi shaharning 750 yilligiga ham bag‘ishlangan edi.
Ilmiy faoliyati
Kopernikning geliotsentrik tizimi

Kopernik Ptolemeyning olam tizimi haqida mulohaza yuritib, uning murakkabligi va sun’iyligidan hayratga tushgan. Qadimgi faylasuflar, ayniqsa, Sirakuzalik Nikita va Filolay asarlarini o‘rganib, u olamning harakatsiz markazi Yer emas, balki Quyosh bo‘lishi kerak, degan xulosaga kelgan. Koinot haqidagi shu farazdan kelib chiqib, Kopernik sayyoralar harakatining ko‘rinishdagi murakkabligini juda sodda tushuntirgan. Ammo sayyoralarning haqiqiy orbitalarini hali bilmagani va ularni doira deb hisoblagani uchun harakatning notekisligini izohlashda qadimgi olimlarning epitsikllari va deferentlarini saqlab qolishga majbur bo‘lgan.
O‘zining geliotsentrik tizimini yaratishda Kopernik Ptolemey nazariyasining matematik va kinematik apparatiga, shuningdek, u aniqlagan geometrik va sonli qonuniyatlarga tayangan. Masalan, Ptolemey modelida barcha sayyoralar yagona, garchi geotsentrizm nuqtayi nazaridan tushunarsiz bo‘lgan qonunga bo‘ysungan: radius-vektor har bir sayyoraning epitsiklida doimo Yer — –Quyosh radius-vektoriga mos kelgan; yuqori sayyoralar (Mars, , Yupiter, , Saturn) epitsikl bo‘ylab, quyi sayyoralar (Merkuriy, , Venera) esa deferent bo‘ylab barcha sayyoralar uchun bir xil — bir yillik davr bilan harakatlangan. Kopernik modelida bu qonun sodda va mantiqiy izoh topgan.
Kopernikning asosiy va deyarli yagona asari, 40 yildan ortiq mehnatining mahsuli — «Osmon sferalarining aylanishi haqida» (lotincha De revolutionibus orbium coelestium). Asar Nyurnbergda 1543-yilda nashr etilgan; bosma ishlari Kopernikning eng yaxshi shogirdi Retik nazoratida chop etilgan.
Kitob so‘zboshisida Kopernik shunday yozadi:
Ushbu ta’limot qanchalik bema’ni ko‘rinishini hisobga olib, kitobimni chop etishga uzoq vaqt jur’at eta olmadim. Hatto o‘z ta’limotini faqat do‘stlariga og‘zaki yetkazib, uni faqat rivoyat tariqasida tarqatgan pifagorchilar va boshqalardan o‘rnak olganim yaxshiroq emasmi, deb o‘yladim.

Nyurnberglik ilohiyotchi Andreas Ozianderga Retik kitobni chop etishni topshirgan edi. Oziander ehtiyotkorlik yuzasidan asarga muallifi ko‘rsatilmagan so‘zboshi qo‘shib, unda yangi modelni hisob-kitoblarni qisqartirish uchun o‘ylab topilgan shartli matematik usul sifatida ta’riflagan. Bir muddat bu so‘zboshi Kopernikning o‘ziga nisbat berilgan, holbuki u Ozianderning shunday izoh kiritish haqidagi iltimosini qat’iy rad etgan. So‘zboshidan keyin kardinal Shyonbergning[inglizcha] maqtov maktubi va papa Pavel IIIga bag‘ishlov keltiriladi.
Tuzilishiga ko‘ra, Kopernikning asosiy asari «Almagest»ning bir oz qisqartirilgan tuzilishini takrorlaydi (6 kitob, 13 ta emas). Birinchi kitobda (qismda) olam va Yerning sharsimonligi haqida so‘z yuritiladi. Biroq Yerning harakatsizligi haqidagi g‘oya o‘rniga boshqa aksioma ilgari suriladi: Yer va boshqa sayyoralar o‘z o‘qi atrofida aylanadi va Quyosh atrofida harakat qiladi. Bu qarash batafsil asoslanadi, «qadimgilarning fikri» esa ishonchli dalillar bilan rad etiladi. Geliotsentrik nuqtayi nazardan u sayyoralarning teskari ko‘rinadigan harakatini osonlik bilan tushuntiradi.
Kopernik Yerga uch xil aylanishni nisbat bergan: birinchisi — Yerning o‘z o‘qi atrofida burchak tezligi ω bilan aylanishi; ikkinchisi (ω′ tezlik bilan) — olam o‘qi atrofida aylanishi (bu o‘q Yer orbitasi tekisligiga perpendikulyar bo‘lib, uning markazidan o‘tadi); uchinchisi esa (teskari yo‘nalgan ω′′ tezlik bilan) — olam o‘qiga parallel va Yer markazidan o‘tuvchi o‘q atrofida aylanishi. So‘nggi ikki aylanish (ω′ va ω′′ miqdorlari aynan teng bo‘lganda) aylanishlar juftligini hosil qiladi; bu Yerning Quyosh atrofida doiraviy orbita bo‘ylab ilgarilanma harakatiga teng kuchlidir.

Kopernik asarining ikkinchi qismida sferik trigonometriya haqida ma’lumotlar va osmon gumbazida yulduzlar, sayyoralar hamda Quyoshning ko‘rinma o‘rnini hisoblash qoidalari berilgan.
Uchinchi qismda Yerning yillik harakati hamda tengkunliklar pretsessiyasi deb ataladigan hodisa haqida so‘z yuritiladi. Bu hodisa tropik yilni (tengkunlikdan tengkunlikkacha bo‘lgan davrni) siderik yilga ( qo‘zg‘almas yulduzlarga nisbatan oldingi holatga qaytish davriga) qaraganda qisqartiradi va ekvator bilan ekliptika kesishgan chiziqning siljishiga olib keladi. Natijada yulduzning ekliptik uzunligi har asrda bir darajaga o‘zgaradi. Bunday pretsessiyani Ptolemey nazariyasi prinsip jihatdan tushuntira olmagan. Kopernik esa bu hodisaga nafis kinematik izoh bergan (shu tariqa o‘zini yetuk mexanik sifatida ham ko‘rsatgan): u ω′′ burchak tezligi ω′ ga aynan teng bo‘lmay, undan bir oz farqlanishini taxmin qilgan; aynan shu burchak tezliklari farqi tengkunliklar pretsessiyasida namoyon bo‘ladi.
To‘rtinchi qism Oyga, beshinchisi umuman sayyoralarga, oltinchisi esa sayyoralarning kengliklari o‘zgarishi sabablariga bag‘ishlangan. Kitobda yulduzlar katalogi, Quyosh va Oyning o‘lchamlari, ulargacha hamda sayyoralargacha bo‘lgan masofalar (haqiqiy qiymatlarga yaqin) bahosi, tutilishlar nazariyasi ham keltirilgan. Kopernik tizimi (Ptolemey tizimidan farqli ravishda) sayyoralar orbitalari radiuslari nisbatini aniqlash imkonini bergan. Bu holat, shuningdek, sayyoralar harakati tavsifidan birinchi va eng muhim epitsiklning chiqarib tashlangani Kopernik tizimini Ptolemeynikiga qaraganda sodda va qulay qilgan.
Geliotsentrik tizimning Kopernik taklif qilgan shaklini yettita qoida bilan ifodalash mumkin:
- orbitalar va osmon sferalari yagona umumiy markazga ega emas;
- Yer markazi — Koinot markazi emas, balki faqat Oy;
- ning massasi va orbitasi markazidir; barcha sayyoralar markazida barcha sayyoralar Quyosh markaz bo‘lgan orbitalarda harakat qiladi; shu sabab Quyosh
- Oraliq: Yer bilan Quyosh orasidagi masofa Yer bilan qo‘zg‘almas yulduzlar orasidagi masofaga nisbatan juda kichik;;
- orasidagi masofaga nisbatan juda kichik; Quyoshning sutkalik harakati xayoliy bo‘lib, Yer o‘z o‘qi atrofida 24 soatda bir marta aylanishidan kelib chiqadi. Bu o‘q hamisha o‘ziga parallel holatda qoladi;
- Yer ( Oy bilan birga) boshqa sayyoralar kabi Quyosh atrofida aylanadi. Shu sababli Quyoshning ko‘rinma siljishlari (sutkalik harakati va Quyoshning Zodiak bo‘ylab ko‘chishiga o‘xshagan yillik harakati) aslida Yer harakatining natijasidir;
- Yer va boshqa sayyoralarning ana shu harakati ularning osmondagi joylashuvi hamda harakat xususiyatlarini tushuntiradi.

Ushbu qoidalar o‘sha davrda hukmron bo‘lgan geotsentrik tizimga mutlaqo zid edi. Biroq zamonaviy nuqtayi nazardan Kopernik modeli yetarlicha tub burilish yasamagan. Unda barcha orbitalar doiraviy, harakat esa bir tekis deb qabul qilingan, shuning uchun epitsikllar saqlanib qolgan (ammo ularning soni Ptolemey tizimidagidan kamroq bo‘lgan). Sayyoralar harakatini ta’minlaydigan mexanizm ham o‘sha-o‘sha — sayyoralar biriktirilgan sferalarning aylanishi bo‘lib qolgan. Kopernik olam chegarasiga qo‘zg‘almas yulduzlar sferasini joylashtirgan. Qat’iy aytganda, Kopernik modeli hatto to‘liq geliotsentrik ham emas edi, chunki u Quyoshni sayyora sferalarining aynan markaziga qo‘ymagan.
Sayyoralarning haqiqiy harakati (ayniqsa, Marsning harakati) doiraviy ham, bir tekis ham emas; epitsikllar usuli esa modelni uzoq vaqt davomida kuzatuvlarga moslashtira olmagan. Shu sababli Kopernik jadvallari (dastlab Ptolemey jadvallaridan aniqroq bo‘lgan) tez orada kuzatuv natijalaridan sezilarli farqlana boshlagan. Bu yangi tizimning jo‘shqin tarafdorlarini hayratga solib, ularning ishtiyoqini pasaytirgan. Keyinchalik aniq geliotsentrik («Rudolf») jadvallarini Iogann Kepler nashr etgan; u sayyoralar orbitalarining haqiqiy shaklini (ellips) kashf etgan, shuningdek, ularning harakati notekisligini aniqlab, matematik ifodalagan.
Shunga qaramay, Kopernikning olam modeli ulkan olg‘a siljish va qadimiy nufuzli qarashlarga qattiq zarba bo‘lgan. Yerning oddiy sayyoralar qatoriga tushirilishi, shubhasiz, (bu Aristotel ta’limotiga zid edi) Nyutoncha Yer va osmon tabiat qonunlarini birlashtirishga zamin yaratgan.
ta’limotida Yer va osmon uchun yagona tabiat qonunlarining birlashtirilishiga zamin yaratgan.Reformatsiyaga qarshi kurash bilan band bo‘lgan Katolik cherkovi dastlab yangi astronomiyaga bag‘rikeng munosabatda bo‘lgan. Bunga protestant yetakchilarining (Martin Lyuter, , Melanxton) unga keskin qarshi chiqqani ham sabab bo‘lgan. Lyuter vafotidan keyin chop etilgan «Lyuterning dasturxon suhbatlari» (nemischa Luthers Tischreden) kitobida uning quyidagi so‘zlari keltiriladi:
Qandaydir yangi munajjim Yer harakatlanadi, osmon, Quyosh va Oy esa qo‘zg‘almaydi, deb isbotlashga urinayotgan emish. Uningcha, arava yoki kemada ketayotgan odam o‘zini harakatsiz o‘tiribman, yer va daraxtlar esa yonimdan o‘tib ketyapti, deb o‘ylaganidagi holat bu yerda ham yuz berar emish. Hozir esa o‘zini aqlli ko‘rsatmoqchi bo‘lgan har kim g‘ayrioddiy bir narsa o‘ylab topishga urinadi. Mana bu ahmoq ham (nemischa Narr) butun astronomiyani ag‘dar-to‘ntar qilmoqchi.
XVI asrning birinchi yarmida Vatikanning geliotsentrizmga xayrixoh munosabati yaqinlashayotgan taqvim islohoti uchun Kopernik kitobidagi Quyosh va Oy kuzatuvlari foydali bo‘lgani bilan ham bog‘liq edi. Hatto papa Kliment VII 1533-yilda olim kardinal Vigmanshtadt tayyorlagan geliotsentrik yondashuv haqidagi ma’ruzani tinglagan. Ammo ayrim yepiskoplar o‘shandayoq geliotsentrizmni Xudoga qarshi xavfli bid’at.
sifatida keskin qoralagan. 1616-yilda, papa Pavel V davrida Katolik cherkovi unga amal qilish va uni himoya qilishni rasman taqiqladi. Gap Kopernik nazariyasini dunyoning geliotsentrik tizimi sifatida talqin qilish haqida borgan, chunki bunday talqin Muqaddas Kitobga zid deb hisoblangan. Shunga qaramay, geliotsentrik modeldan sayyoralar harakatini matematik hisoblashda foydalanishga ruxsat etilgan. Inkvizitsiya talabiga binoan ilohiyotchi ekspertlar komissiyasi Kopernik ta’limotining mohiyatini aks ettiruvchi ikki qoidani ko‘rib chiqib, quyidagi hukmni chiqargan:
Birinchi faraz: Quyosh olamning markazidir va shu sababli harakatsizdir. Barchaning fikricha, bu da’vo falsafiy nuqtayi nazardan bema’ni va mantiqsizdir, bundan tashqari, shaklan bid’at hisoblanadi, chunki u Muqaddas Kitobdagi ko‘plab iboralarning so‘zma-so‘z ma’nosiga hamda Cherkov otalari va ilohiyot ustozlarining odatiy sharhi va tushunchasiga zid keladi.
Ikkinchi faraz: Yer olamning markazi emas, u harakatsiz ham emas, balki butun bir jism sifatida harakatlanadi va buning ustiga sutkalik aylanishni amalga oshiradi. Barchaning fikricha, bu qoida ham falsafiy jihatdan xuddi shunday qoralashga loyiq; ilohiy haqiqat nuqtayi nazaridan esa u, eng kamida, e’tiqod masalasida xatodir.
Asl matn (lotincha)Propositio I: Sol est centrum et omnino immobilis motu locali. Censura: omnes dixerunt dictam propositionem esse stultam et absurdam in philosophia et formaliter hereticam, quatenus contradicit expresse sententiis sacrae Scripturae in multis locis, secundum proprietatem verborum et secundum expositionem et sensum SS, Patrum et theologorum doctorum.
Propositio II: Terra non est centrum mundi nec immobilis, sed secundum se totam movetur etiam motu diurno. Censura: omnes dixerunt hanc propositionem recipere eandem censuram in philosophia et spectando veritatem theologicam ad minus esse in fide erroneam..
Bu qarorning XVII asrdagi eng mashhur oqibati Galiley ustidan sud (1633-yil) bo‘lgan. U o‘zining «Olamning ikki asosiy tizimi haqida dialog» kitobida cherkov taqiqini buzgan edi.
Keng tarqalgan fikrdan farqli o‘laroq, Kopernikning «De Revolutionibus Orbium Coelestium» kitobi inkvizitsiya tomonidan rasman atigi 4 yilga taqiqlangan, biroq senzura ostiga olingan. 1616-yilda u Rimning taqiqlangan kitoblar ro‘yxatiga «tuzatilguniga qadar» degan qayd bilan kiritilgan. Kitob egalari undan foydalanishni davom ettirish uchun kiritishi lozim bo‘lgan senzura tuzatishlari 1620-yilda e’lon qilingan. Bu o‘zgartirishlar asosan geliotsentrizm oddiy matematik model emas, balki haqiqiy voqelikning ifodasi ekanini bildiruvchi fikrlarga tegishli edi. Birinchi (Nyurnberg, 1543), ikkinchi (Bazel, 1566) va uchinchi (Amsterdam, 1617) nashrlarning, jumladan, taniqli astronomlar va boshqa tarixiy shaxslarga tegishli ko‘plab nusxalari saqlanib qolgan. Ularning egalari senzura talablarini turlicha bajargan: ayrimlari Kopernik matnining talab qilingan qismlarini butunlay o‘chirib, tavsiya etilgan matnni yozgan, boshqalari esa ko‘rsatmalarni umuman e’tiborsiz qoldirgan. Italiyada saqlanib qolgan nusxalarning taxminan 2/3 qismi egalari tomonidan tuzatilgan, boshqa mamlakatlardagi nusxalarning katta ko‘pchiligiga esa o‘zgartirish kiritilmagan. Ispaniyaning taqiqlangan kitoblar ro‘yxatida esa ushbu kitobga ochiqchasiga ruxsat berilgan. Qizig‘i, ikkinchi va uchinchi nashr nusxalarini iyezuit missionerlar 1618-yilda, rasmiy taqiq amal qilayotgan paytda Xitoyga olib kelgan. Kitob 1835-yilda Rimning taqiqlangan kitoblar ro‘yxatidan chiqarilgan.
Astronomiyadagi boshqa yutuqlari
Kopernik butun olam tortishishi haqidagi fikrni birinchilardan bo‘lib ilgari surgan. Uning kitobida (I qism, IX bob) shunday deyiladi:
Menimcha, og‘irlik — bu Ilohiy Me’mor materiya zarralariga bergan, ularning shar shaklida birlashishiga xizmat qiladigan o‘ziga xos intilishdan boshqa narsa emas. Ehtimol, Quyosh, Oy va sayyoralar ham shu xususiyatga ega; bu osmon jismlari o‘zlarining sharsimon shakli uchun ana shu xususiyatdan qarzdordir.
Keng tarqalgan qarashga qaramay, Kopernik Venera va Merkuriy sayyoralari Oyga o‘xshash fazalarga ega bo‘lishini oldindan aytmagan.
Iqtisodiyot
Olim Kopernik — Gresham qonuni deb ataladigan qonuniyatga e’tibor qaratgan (uni ingliz bankiri Tomas Gresham ham mustaqil ravishda kashf etgan). Ushbu prinsipga ko‘ra, qiymati barqarorroq bo‘lgan pullar (masalan, oltin tangalar) muomaladan siqib chiqariladi, chunki odamlar jamg‘armalarini ularda saqlaydi, real muomalada esa «yomonroq» pullar (masalan, mis tangalar) qatnashadi. Shuni qayd etish kerakki, bunday holat faqat davlat oltinning misga (yoki kumushga) nisbatan qat’iy almashuv kursini belgilaganida kuzatiladi. Oltinni misga (kumushga) va aksincha erkin almashtirish sharoitida hech qanday pul «yaxshi» yoki «yomon» hisoblanmaydi, shuning uchun bir turdagi pul boshqasini bozordan siqib chiqarmaydi.
Asarlari
- Kichik sharh (Commentariolus), Geylsberg, 1509.
- N.C. Meditata XV, 1517.
- Tractatus de monetis, 1519.
- Monetae cudendae ratio, 1528.
- De Revolutionibus Orbium Coelestium — Nyurnberg, 1543.
Kopernik asarlarining to‘liq to‘plami Yan Baranovskiy tomonidan 1854-yilda Varshavada lotin va polyak tillarida.
Rus tiliga tarjimalari
- N. Kopernik Osmon sferalarining aylanishi haqida. Kichik sharh. Vernerga qarshi maktub. Upsala qaydi / I. N. Veselovskiy tarjimasi. — M.: Nauka, 1964. — 646 b. — (Ilm-fan klassiklari).
- Ilova: G. I. Retik. Birinchi bayon.
Badiiy ijodi
1509-yilda Kopernik VII asrda yashagan Vizantiya tarixchisining 18 ta maktubini yunon tilidan lotin tiliga o‘zi tarjima qilib nashr ettirgan. Bu tarixchi — Feofilakt Simokatta. Maktublar pand-nasihat, qishloq turmushi va muhabbat mavzulariga bag‘ishlangan. So‘zboshida Kopernik ularning axloqiy pokligini alohida ta’kidlagan.
Xotirasini abadiylashtirish
Yodgorliklar
- Shahar: Varshava, muallifi Torvaldsen
- Shahar: Varshava
- Shahar: Krakov
- Shahar: Torun
- Shahar: Olshtin
- Shahar: Lodz
- Shahar: Monreal
- Shahar: Chikago
- Shahar: Strasburg
- Shahar: Zalsburg
Faqat XIX asrga kelib Kopernikka Varshava, Krakov, Torun va Regensburgda, keyinroq esa Olshtin, Gdansk va Vrotslav shaharlarida yodgorliklar o‘rnatilgan. Polshadagi Torun shahri markaziy maydonida Kopernik haykali qad ko‘targan. Unda «Quyoshni to‘xtatgan — Yerni harakatga keltirgan» degan yozuv bor.
Nikolay Kopernik haykali Kaliningrad shahrida, I. Kant nomidagi Boltiq federal universiteti yonida ham o‘rnatilgan. Sababi, buyuk astronom 1541-yilda gersog Albrextning taklifiga binoan shifokor sifatida Kenigsbergda qariyb bir oy bo‘lgan. Kaliningradda Kopernik nomidagi ko‘cha ham mavjud.
Rassomlik
Yan Mateyko Kopernikni «XV asrda universitetning mamlakatga ta’siri» nomli, «Polshadagi sivilizatsiya tarixi» turkumiga kiruvchi kartinada tasvirlagan. U yana ushbu asarni yaratgan: «Kopernik. Xudo bilan suhbat».
Kopernik sharafiga nomlangan obyektlar
- 112-raqamli kimyoviy element — «kopernitsiy».
- Yulduz — Qisqichbaqa yulduz turkumida.
- Kichik sayyora (1322) Kopernik (Coppernicus). Bu nomdagi qo‘sh p harfi Kopernikning otasi familiyasi (Koppernigk, Koppernig), shuningdek, Kopernikning yoshlikdagi lotincha imzosi bilan bog‘liq: Coppernicus. Hayotining so‘nggi yillarida Kopernik imzosini qisqartirib, Copernicus shaklida yozgan.
- Krater (Oyda).
- Kopernik davri Oy tarixida.
- Marsdagi krater;
- orbital astronomik rasadxona OAO-3 (1972—1981);
- Torun universiteti;
- Kuba palmasi[inglizcha].
- Kopernik prinsipi.
- xalqaro aeroport — Vrotslav.
- Birinchi Il-62 samolyoti — Polsha aviakompaniyalariniki
- «Kopernik» ilmiy markazi, planetariy «Kopernik osmoni» hamda uning yonidagi shu nomli metro bekati (Varshavada);
- Kopernik ko‘chalari Polshaning turli shaharlarida, shuningdek, Moskva, Kiyev, , Lvov, , Rovno, , Olmaota va boshqa mamlakatlarning ko‘plab shaharlarida;
- medal[polyakcha] Polsha Fanlar akademiyasi.
- Nikolay Kopernik nomi sovutkichli kemaga ham berilgan; u Latviya dengiz paroxodchiligiga tegishli edi.
Kinofilmlar va pul kupyuralari
1972-yilda Polsha–Germaniya hamkorligida tarixiy-biografik «Kopernik» filmi suratga olingan (bosh rolda Andjey Kopichinskiy); film olim tavalludining 500 yilligiga bag‘ishlangan. 2011-yilda esa Polshaning «Kopernik yulduzi» («Gwiazda Kopernika») animatsion filmi chiqarilgan.
Kopernikning tasviri Polshaning 1000 zlotiylik banknotiga (1979-yil) tushirilgan.
Pochta markalari
- Uchinchi reyx, 1942
- SSSR, 1955
- SSSR, 1973
- GFR, 1973
- GDR, 1973
Kopernik tasviri tushirilgan ilk pochta markasi Polshada, olim tavalludining 450 yilligi munosabati bilan (1923) chiqarilgan. Polsha natsistlar tomonidan bosib olingach, 1942-yilda Polsha hududida tuzilgan «General-gubernatorlik» ma’muriyati olim vafotining 400 yilligi munosabati bilan marka chiqargan. Urushdan keyin Xitoy (1953), SSSR (1955), Fransiya (1957) va Paragvay (1965) markalar chiqargan, Polsha esa 1969—1973-yillarda har yili bittadan marka nashr etgan.
1973-yilda Kopernik tavalludining 500 yilligi butun dunyoda nishonlandi. 47 davlat taxminan 200 ta marka va pochta bloki chiqardi (hatto Vatikan ham to‘rtta marka nashr etdi). Keyingi yubiley 1993-yilga to‘g‘ri keldi (vafotining 450 yilligi); uni 15 mamlakat taxminan 50 ta marka va pochta bloki chiqarish bilan nishonladi.
Adabiyot
- Амбарцумян В. А. Коперник и современная астрономия. Доклад на Юбилейном заседании Общего собрания Академии наук СССР, посвящённом 500-летию со дня рождения Н.Коперника, 6 марта 1973 г. «Вестник Академии наук СССР», № 5, 1973, стр. 46—56.
- Ахутин А. В. Новация Коперника и коперниканская революция // Ахутин А. В. Тяжба о бытии. — М.: РФО, 1997. — С. 181—243.
- Баев К. Л. Коперник. — М., 1935. — 216 с. — (Жизнь замечательных людей, выпуск 7 (55)).
- Белый Ю. А. [www.astro-cabinet.ru/library/IAI_12/Iai_12_Ogl.htm Коперник, коперниканизм и развитие естествознания]. ИАИ, Вып. XII. — С. 15.
- Веселовский И. Н. Очерки по истории теоретической механики. — М.: Высшая школа, 1974. — 287 с.
- Веселовский И. Н., Белый Ю. А. Коперник, 1473—1543. — М.: «Наука», 1974.
- Герасименко М. П. Николай Коперник — выдающийся экономист эпохи раннего капитализма. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953.
- Гребеников Е. А. Николай Коперник. — М.: «Наука», 1982.
- Диас, Хосе Луис Уэртас. По кругу с Землёй. Коперник. Гелиоцентризм // Наука. Величайшие теории. — М.: Де Агостини, 2015. — Вып. 16. — ISSN 2409-0069.
- Дмитриев И. С. Искушение святого Коперника: ненаучные корни научной революции. — Издательство С.-Петербургского университета, 2006.
- Еремеева А. И. Памятные даты истории астрономии в 1987 году // Астрономический календарь на 1987 г. — М.: Наука, 1986. — С. 262—268.
- Идельсон Н. И. Этюды по истории небесной механики. — М.: Наука, 1975. — 495 с. — (Из истории мировой культуры).
- Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
- Левин А. Человек, который сдвинул Землю // Популярная механика. — 2009. — № 6.
- Николай Коперник (1473—1543). К четырёхсотлетию со дня смерти. — М.—Л.: Изд. АН СССР, 1947.
- Николай Коперник. К 500-летию со дня рождения (1473—1973). Сборник статей. — М.: Наука, 1973. — 224 с.
- Райтсмен Б. Коперник — великий преобразователь астрономии // Земля и Вселенная. — 1986. — № 3.
- Храмов Ю. А. Коперник Николай // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 140. — 400 с. — 200 000 экз. .
- Хютт В. Коперник // Философский энциклопедический словарь / Гл. редакция: Л. И. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская Энциклопедия, 1983. — С. 279.
- Энгельгардт М. А. Николай Коперник. В книге: Коперник. Галилей. Кеплер. Лаплас и Эйлер. Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова, том 21, стр. 5—73). — Челябинск, «Урал», 1997.
- Armitage, Angus. The World of Copernicus. — New York: Mentor Books[англ.], 1951.
- Armitage, Angus. Copernicus, the founder of modern astronomy (англ.). — Dorset Press, 1990. — ISBN 978-0-88029-553-6.
- Eric Temple Bell. The development of mathematics. — New York: Dover Publications, 1992. — ISBN 978-0-486-27239-9.
- Bieńkowska, Barbara. The Scientific World of Copernicus: On the Occasion of the 500th Anniversary of His Birth, 1473—1973. — Springer, 1973. — ISBN 978-90-277-0353-8.
- Biskup, Marian. Regesta Copernicana: (calendar of Copernicus' papers) (пол.). — Ossolineum, 1973.
- Carrier, Martin. Nikolaus Kopernikus. — C. H. Beck, 2001. — ISBN 978-3-406-47577-1.
Havolalar
- Sheyla Rabin. Stenford falsafa ensiklopediyasidagi Nikolay Kopernik maqolasi, 19-noyabr 2005-yil (inglizcha)
- Gagné, Marc. «Galileo ishi: Hujjatli tarix. » matnlari. West Chester universitetining ESS 362/562 «Astronomiya tarixi» kursi. Murojaat qilingan sana: 15-yanvar 2008-yil. Arxivlangan: 30-sentabr 2007-yil.
- Lindberg, David C.; Numbers, Ronald L.[inglizcha]. Urush va tinchlikdan narida: nasroniylik va fan munosabatlariga yangicha baho (inglizcha) // Cherkov tarixi : jurnal. — 1986. — 55-jild, 3-son. — 338—354-betlar. — ISSN 0009-6407. — doi:10.2307/3166822. — .