
Nanorobotlar yoki nanobotlar — o‘lchamlari molekula o‘lchamiga yaqin (100 nm dan kichik), dasturlashtiriladigan xatti-harakatga ega hamda alohida molekulalar va atomlarni boshqarish uchun ishlatiladigan tuzilmalardir.
O‘z nusxalarini yaratish, ya’ni o‘z-o‘zini ko‘paytirish qobiliyatiga ega nanorobotlar replikatorlar deb ataladi. Bunday nanomashinalar g‘oyasi Richard Feynman «Pastda joy juda ko‘p» nomli 1959-yildagi mashhur ma’ruzasida asoslangan. 1986-yilda Erik Dreksler o‘zining «Yaratish mashinalari: nanotexnologiyaning kelajak davri» kitobida ularni yaratish imkoniyatlarini ko‘rib chiqib, «nanorobot» atamasini kiritgan.
Boshqa ta’riflarga ko‘ra, nanorobot — nanoo‘lchamdagi obyektlar bilan aniq o‘zaro ta’sirlasha oladigan yoki nano miqyosdagi obyektlarni boshqara oladigan mashinadir. Shu sababli atom-kuch mikroskopi kabi yirikroq qurilmalarni ham nanorobot deb hisoblash mumkin, chunki ular obyektlar ustida nanodarajada amallar bajaradi. Bundan tashqari, nanoo‘lcham aniqligida harakatlana oladigan oddiy robotlar ham nanorobotlar qatoriga kiritilishi mumkin.
«Nanorobot» so‘zidan tashqari «nanit» va «nanogen» atamalari ham qo‘llanadi. Biroq jiddiy muhandislik tadqiqotlari doirasida texnik jihatdan eng to‘g‘ri atama birinchisi — «nanorobot» hisoblanadi.
Nanorobotlar nazariyasi
Nanorobotlar mikroskopik o‘lchamga ega bo‘lgani uchun mikro va makro miqyosdagi vazifalarni birgalikda bajarishda ularning juda ko‘p bo‘lishi talab etilishi mumkin. Olimlar replikatsiya qila olmaydigan («utilitar tuman» deb ataluvchi) hamda atrof-muhitda mustaqil ravishda ko‘paya oladigan («kulrang shilimshiq» va boshqa variantlar) nanorobotlar to‘dalarini ko‘rib chiqmoqda.
Nanorobotlar g‘oyasining ayrim tarafdorlari «kulrang shilimshiq» ssenariysiga javoban nanorobotlar faqat cheklangan miqdorda va nanofabrikaning muayyan hududidagina ko‘paya olishi mumkinligini ta’kidlaydi. Shuningdek, ushbu nanotexnologiyaning xavfsizligini ta’minlaydigan o‘z-o‘zini ko‘paytirish jarayonini hali ishlab chiqish kerak. Bundan tashqari, robotlarning erkin o‘z-o‘zini ko‘paytirishi hozircha faraziy jarayon bo‘lib, hatto amaldagi ilmiy tadqiqot rejalarida ham ko‘zda tutilmagan.
Bemorga inyeksiya orqali yuboriladigan va nanodarajada simsiz aloqa vazifasini bajaradigan tibbiy nanorobotlar yaratish rejalashtirilmoqda. Bunday nanorobotlarni o‘z-o‘zini nusxalash yo‘li bilan ishlab chiqarib bo‘lmaydi, chunki nusxalashda xatolar yuz berishi ehtimoli bor. Bunday xatolar nanoqurilmaning ishonchliligini pasaytirishi va tibbiy vazifalarning bajarilishiga ta’sir qilishi mumkin. Shuning o‘rniga nanorobotlarni ixtisoslashgan tibbiy nanofabrikalarda ishlab chiqarish rejalashtirilmoqda.
Nanorobotlarning tuzilishi
Nanorobotlar bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar rivojlangani sari ularni aniq loyihalash masalalari tobora dolzarb bo‘lmoqda. Ushbu muammoni hal qilishga qaratilgan tashabbuslardan biri — Robert Freytas va Ralf Merkl tomonidan 2000-yilda asos solingan «Nanofabrikalarni ishlab chiqish bo‘yicha hamkorlik» loyihasidir. Uning faoliyati olmos birikmalariga asoslangan tibbiy nanorobotlarni ishlab chiqara oladigan, boshqariladigan olmos mexanosintezi nanofabrikasini yaratishga yo‘naltirilgan amaliy tadqiqot dasturini ishlab chiqishga qaratilgan.
Buning uchun obyektlarni zondlash, molekulalar orasidagi kuch bog‘lanishlarini boshqarish va navigatsiya texnologiyalari ishlab chiqilmoqda. Manipulyatsiya asboblari, harakatlantiruvchi qurilmalar (molekulyar motorlar) va «bort kompyuteri»ning loyihalari hamda prototiplari yaratilmoqda.
Harakatlantiruvchi qurilma

Molekulyar dvigatellar — energiya berilganda aylanma harakatni amalga oshira oladigan nanoo‘lchamli mashinalardir. Molekulyar motorlarning asosiy xususiyati — energiya berilganda bir yo‘nalishda takroriy aylanma harakat bajarishidir. Energiya berish uchun kimyoviy va yorug‘lik usullari, shuningdek, elektronlarning tunnellanish usuli qo‘llanadi.
Molekulyar dvigatellardan tashqari, tuzilishi jihatidan makroskopik analoglariga o‘xshash nanoelektr dvigatellar ham yaratilmoqda; ishlash tamoyili kvant effektlaridan foydalanishga asoslangan dvigatellar loyihalashtirilmoqda. Shuningdek, suvda ishlaydigan nanodvigatellar ham yaratilmoqda.
Nanomobil
Nanomobil — bir yoki bir nechta molekuladan iborat bo‘lgan, yorug‘lik, qizdirilgan sirt, elektron mikroskopining ignasi yoki tashqaridan berilgan elektr toki ta’sirida mustaqil harakatlana oladigan eng sodda nanorobotdir. Tarixdagi ilk nanomobillar poygasi 2017-yilda bo‘lib o‘tgan. Hozircha nanomobillarning asosiy muammosi — organizm ichida yoki boshqa muhitlarda mustaqil harakatlana olmasligidir.
Yaratish usullari
3D bosib chiqarish
3D bosib chiqarish — raqamli 3D model asosida jismoniy obyektni qatlamma-qatlam yaratish usuli. Nano miqyosda 3D bosib chiqarish ham mohiyatan shu jarayon bo‘lib, faqat ancha kichik o‘lchamlarda amalga oshiriladi. 5-400 mikrometr miqyosdagi tuzilmani bosib chiqarish uchun hozirgi 3D printerlarning aniqligini sezilarli darajada oshirish zarur.
3D bosib chiqarish va lazerli o‘yish
Ilk bor Janubiy Koreyaning Seul shahrida ishlab chiqilgan ushbu usul ikki bosqichli 3D bosib chiqarish jarayonidan iborat: bevosita 3D bosib chiqarish va plastinalarga lazer yordamida o‘yma tushirish. Nanodarajadagi aniqlikni oshirish uchun 3D bosib chiqarish jarayonida lazerli o‘yish qurilmasidan foydalaniladi. Bu usulning ko‘p afzalliklari bor. Birinchidan, u bosib chiqarish jarayonining umumiy aniqligini oshiradi. Ikkinchidan, usul nanorobotning alohida qismlarini yaratish imkonini berishi mumkin.
Ikki fotonli polimerlanish litografiyasi (TPP)
Ushbu usul murakkab mikro- va nanotuzilmalarni yuqori aniqlikda yaratish imkonini beradi. Bunda bir vaqtning o‘zida ikki fotonning yutilishi orqali polimerlanish jarayoni boshlanadi va juda kichik 3D tuzilmalar shakllanadi.
3D printer suyuq polimerdan (fotorezistdan) foydalanadi; u fokuslangan femtosekundli lazer nuri ta’sirida qotadi. Lazerning fokus nuqtasida fotorezist molekulalari nihoyatda kichik (nanometr miqyosidagi) hududda fotonlarni bir vaqtning o‘zida yutadi. Yutilish hududida fotorezist qotib, belgilangan nanotuzilmani hosil qiladi. Lazer nuri harakatlanib, obyektni qatlamma-qatlam «chizadi».
Qo‘llanishi mumkin bo‘lgan sohalar
Agar nanomashinalar yaratilsa, ulardan dastlabki foydali foydalanish yo‘nalishi tibbiyot texnologiyalari bo‘lishi kutilmoqda. Bu yerda ular saraton hujayralarini aniqlash va yo‘q qilish uchun qo‘llanishi mumkin. Shuningdek, ular atrof-muhitdagi zaharli kimyoviy moddalarni aniqlab, ularning konsentratsiyasini o‘lchashi mumkin.
- Saratonni erta tashxislash va maqsadli dori vositalarini yetkazib berish (saraton hujayralariga)
- Biotibbiy asbob-uskunalar
- Jarrohlik
- Farmakokinetika
- Bemorlarni kuzatish: diabet
- Nanorobotlar yordamida qurilmani uning chizmalariga asosan alohida molekulalardan molekulyar yig‘ish yo‘li bilan ishlab chiqarish
- Harbiy sohada kuzatuv va josuslik vositasi, shuningdek, qurol sifatida qo‘llash. Nanorobotlardan qurol sifatida foydalanish imkoniyatlari ayrim fantastik asarlarda («Terminator 2: Qiyomat kuni», «Terminator: Genezis», «Yer to‘xtagan kun», «Kobra tashlanishi», «Ustunlik»).
- Kosmik tadqiqotlar va ishlanmalar (masalan, fon Neyman zondlari)
Texnologiyaning rivojlanish darajasi
Ma’lumotlarga ko‘ra, 2016-yilda nanorobotlar hali ilmiy tadqiqot va yaratish bosqichida edi. Ayrim olimlarning ta’kidlashicha, nanorobotlarning ba’zi tarkibiy qismlari allaqachon yaratilgan. Nanoqurilma komponentlari va bevosita nanorobotlarni ishlab chiqishga bir qator xalqaro ilmiy konferensiyalar bag‘ishlangan.
Molekulyar mashinalarning ayrim sodda prototiplari allaqachon yaratilgan. Masalan, kimyoviy namunalardagi alohida molekulalarni sanay oladigan, taxminan 1,5 nm o‘lchamdagi almashlab ulagichga ega sensor mavjud. Yaqinda Rays universiteti zamonaviy avtomobillarda kimyoviy jarayonlarni tartibga solish uchun ishlatiladigan nanoqurilmalarni namoyish etdi.
Nanorobotning eng murakkab prototiplaridan biri — «DNA box» bo‘lib, u 2008-yil oxirida Yorgen Kyems boshchiligidagi xalqaro guruh tomonidan yaratilgan. Qurilmaning harakatlanuvchi qismi muhitga maxsus DNK bo‘laklarini qo‘shish orqali boshqariladi. Kyemsning fikricha, qurilma «DNK kompyuteri» sifatida ishlashi mumkin, chunki uning asosida mantiqiy ventillarni amalga oshirish mumkin. Qurilmaning muhim xususiyati — DNK origamisi[inglizcha] deb ataladigan yig‘ish usulidir. Ushbu usul tufayli qurilma avtomatik tarzda yig‘iladi.
Ilk bor 2010-yilda fazoda harakatlana oladigan DNK asosidagi nanorobotlar namoyish etildi.
2016-yil yozida Dreksel universiteti olimlari dori vositalarini venalar orqali tezroq yetkazish uchun nanorobotlar yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Elektromagnit maydon yordamida mutaxassislar juda kichik robotlarning yuqori tezlikda harakatlanishiga erishdi. Yangi ishlanma dorilarni organizmning qon tomirlari orqali yetkazishni osonlashtiradi. Tadqiqot xulosalari va ixtiro tafsilotlari Scientific Reports jurnalida e’lon qilingan maqolada bayon etilgan. Elektromagnit maydon robotlarga ta’sir qilib, ularni aylantiradi. Ketma-ket zanjirga ulangan 13 ta nanorobot sekundiga 17,85 mikrometrgacha tezlikka erisha oladi. Kuzatuvlar davomida olimlar maksimal tezlikka erishilganda zanjir kichikroq zanjirlarga ajralishi mumkinligini aniqladi. Magnit maydon yo‘nalishi o‘zgartirilsa, nanorobotlarni turli yo‘nalishlarga ham boshqarish mumkin.
Nanorobotlarni loyihalash muammolari
Nanorobotlarni loyihalash va yaratishdagi asosiy qiyinchiliklar ko‘plab texnik, iqtisodiy, axloqiy va boshqa jihatlarni qamrab oladi.
- Nanometr o‘lchamidagi mexanizmlar, sensorlar, dvigatellar va boshqaruv tizimlarini yaratish mutlaqo yangi materiallar hamda texnologiyalarni talab qiladi. An’anaviy mikroelektronika bu yerda o‘lchamlarni kichraytirish cheklovlari sababli qo‘l kelmaydi. Nanorobotlarni loyihalashda fizik hodisalarning o‘lchamga nisbatan chiziqsiz o‘zgarishi muhim muammoga aylanadi. Nano miqyosda adgeziya va statik ishqalanish kuchlari inersiya kuchlaridan ustun keladi va harakatlanuvchi qismlarning bir-biriga yopishib qolishiga olib keladi. Bu nanotuzilmalarning yuqori sirt energiyasi bilan bog‘liq: tizim erkin sirt maydonini kamaytirishga intiladi va natijada an’anaviy mexanik tuzilmalar ishlamay qoladi. Bir-biriga tegib turgan barcha qismlar energiyani minimallashtirish tamoyiliga muvofiq yopishib qoladi. Shu sababli kontakt yuzasi imkon qadar kichik bo‘lgan harakatlanuvchi tuzilmalarni loyihalash talab etiladi.
- Nanotuzilmalar hatto kuchsiz tashqi kuchlar ta’sirida ham oson deformatsiyalanadi. Shu bois o‘ta mustahkam materiallardan foydalanish kerak.
- Nanobatareyalarning sig‘imi cheklangan. O‘lchamlar juda kichik bo‘lgani sababli an’anaviy kimyoviy energiya manbalaridan foydalanish mumkin emas, masalan, litiy-ion batareyalardan.
- Boshqarish va joylashuvni aniqlash murakkab. Dinamik muhitlarda (masalan, qon oqimida) nanorobotlar suyuqlikning turbulent oqimlariga va turli hujayra to‘siqlariga duch keladi.
- Nanorobotlarni organizmdan chiqarish, shuningdek, zarurat tug‘ilganda ulardan qayta foydalanish yoki ularni yo‘q qilish murakkabdir.
- Nanorobotlarning inson organizmiga ta’siri bilan bog‘liq xavf darajasi va xavfsizligini baholash usullari mavjud emas. Nanorobotlarni tashkil etuvchi tarkibiy qismlar yallig‘lanishni keltirib chiqarishi va zaharli bo‘lishi mumkin.
- Atrof-muhitga salbiy ta’sir. Nanozarrachalar oddiy molekulalarga nisbatan nihoyatda yuqori absorbsiyalash qobiliyatiga ega. O‘ta kichik o‘lchamlari ularga atmosferaga tarqalish va ichimlik suvi manbalariga kirish imkonini beradi. Zamonaviy filtrlash tizimlari yetarli selektivlikka ega bo‘lmagani hamda filtr materiallaridagi g‘ovaklar o‘lchami cheklangani sababli bunday zarrachalarni samarali tutib qola olmaydi.
- Nazorat qilib bo‘lmaydigan replikatsiya xavfi — DNK qoliplaridan foydalanilganda yoki organizmda mutatsiyalar yuz berganda.
- Organizmida ko‘plab begona zarrachalar ishlayotgan insonning ruhiy reaksiyasini oldindan aytib bo‘lmasligi bilan bog‘liq psixologik jihatlar.
San’atda
• Xyu Xaui — uch qismdan iborat «Bunker» (asl nomi «Silo») kitoblar turkumi: «Illyuziya», «Almashuv» va «Chang». Janri — postapokaliptik fantastika. Kitoblarda Amerika hokimiyatining yuqori qatlamlari muayyan turdagi odamlarni yetishtirish loyihasi uchun 50 ta bunker qurib, qolgan dunyoni nanorobotlar yordamida yo‘q qilgan kelajak tasvirlanadi. Natijada yer yuzasiga chiqish o‘lim xavfini tug‘diradi. Ushbu trilogiya asosida «Boshpana».
• Nanosevgi — Rossiyada yaratilgan original teleserial bo‘lib, 2010-yilda «Star Media» kinokompaniyasi tomonidan STS telekanali buyurtmasi asosida suratga olingan. Janri — ilmiy fantastika, komediya, drama. Syujet — oligarx Davitskiyning buyurtmasiga ko‘ra professor Darov «yangi avlod eksperimental androidini (nanorobotni)» yaratadi va unga Nana deb ism qo‘yadi. Nana tashqi ko‘rinishidan haqiqiy qizdan farq qilmaydi, biroq jismoniy imkoniyatlari insonnikidan yuqori, uzoq umr ko‘radi va uning asosiy vazifasi — inson fikrlarini o‘qish qobiliyatidir. Nananing tanasi nanotexnologiyalar yordamida yaratilgan va ko‘plab «nanorobotlar»ni birlashtirganligi sababli u «nanorobot» deb ataladi.
Adabiyotlar
- V. Yu. Popov, DNK nanomexanik robotlar va hisoblash qurilmalari, 2008 (havola ishlamaydi)
- Yefremenko D. V. Texnika siyosiy o‘lchamda: megamashinadan nanorobotlargacha et vice versa // POLITEKS (Siyosiy ekspertiza), 2012, № 4. — 46–63-betlar.
Havolalar
- Amerikalik olimlar dunyodagi ilk nanorobotni yaratdi
- Nanorobotlar — insoniyat uchun kelajakdagi g‘alabami yoki fojiami?
- Yaponiyada nanorobotlar uchun ilk «nanomiya» yaratildi
- Olimlar nanorobotga yurishni va DNK bilan ishlashni o‘rgatdi
- Nanorobotlar bir necha yildanoq dunyoni o‘zgartiradi, «Membrana», 4-yanvar, 2002-yil
- Popov V. Yu. DNK nanomexanik robotlar va hisoblash qurilmalari
- Nanorobototexnika (inglizcha)
- Olimlar DNKdan nanorobotlar yaratdi
- Rossiya va dunyodagi nanotexnologiyalar — Rossiyadagi ilk ixtisoslashgan portal; 2004-yildan beri