Mumbay haqida

Shahar
Mumbay
marathiycha मुंबई
ingl. Mumbai
18°58′ sh. k. 72°50′ shq. u.HGЯO
Mamlakat  Hindiston
Shtat Maharashtra
Mer Vishvanath Mahadeshvar
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1507
Avvalgi nomlari gacha 1995 — Bombey
, Yetti orol shahri (City of Seven Islands), Orzular shahri (City of Dreams)
Maydoni 603 km²
Dengiz sathidan balandligi 11 m
Vaqt mintaqasi UTC+5:30
Aholisi
Aholisi 12 478 447 kishi (2011)
Aholi zichligi 20 694 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi 28 900 000 kishi (2019)
Aholi nomlanishi bombeylik (erkak), bombeylik (ayol), bombeyliklar
Rasmiy til marathiycha
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +91 22
Pochta indeksi 110 xxx
Avtomobil kodi MH-01, MH-02, MH-03

mumbaicity.gov.in  (ingl.)
Мумбаи на карте
Мумбаи
Mumbay
Мумбаи на карте
Мумбаи
Mumbay
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Mumbay, shuningdek Mumbay (marathiycha va hindiycha मुंबई, ingl. Mumbai), 1995-yilgacha — Bombey (marathiycha बाँम्बे, ingl. Bombay) — g‘arbiy Hindistonda, Arabiston dengizi sohilida joylashgan shahar. Maharashtra shtatining poytaxti. Aholisi — 12 422 373 kishi (2011-yil holatiga ko‘ra). Aholi soni bo‘yicha Hindistonning eng yirik shahri.

Shahar tushunchasi Maharashtra shtatining ikkita okrugini: bevosita «Mumbay» (157 km²) hamda «Mumbay (shahar atrofi)» okrugini (446 km²), jami 603 km² hududni o‘z ichiga oladigan Mumbay munitsipal korporatsiyasini ham qamrab oladi. Yo‘ldosh shaharlar bilan birgalikda shahar aglomeratsiyasini tashkil etadi; uning aholisi 28,9 mln kishini tashkil qiladi.

Dengiz sathidan 10 metr balandlikda joylashgan. Aholi zichligi 21 665 kishi/km² (bu ko‘rsatkich bo‘yicha shahar dunyoda Maniladan keyin ikkinchi o‘rinda turadi), aholining taxminan 1/2 qismi — marathiylar, taxminan 1/4 qismi esa — gujarotliklar. Shaharning o‘zi Bombey oroli va Salsett orolining janubiy qismini egallaydi; bu hududlar o‘zaro ko‘priklar va dambalar orqali tutashgan.

Mumbay xalqaro transport yo‘llarining yirik tugunidir. Shaharda tabiiy chuqur bandargoh mavjud bo‘lib, u Hindiston g‘arbidagi eng katta port hisoblanadi. Hindistondagi yo‘lovchilar oqimining taxminan yarmi uning yo‘lovchi terminalidan o‘tadi. Mumbay Hindistonning eng muhim iqtisodiy va madaniy markazlaridan biridir. Bu keskin tafovutlar shahri: hashamat va boylik qashshoqlik bilan yonma-yon mavjud. Zamonaviy mahallalar shaharning shimoliy hududlaridagi turli kasalliklar tarqaladigan o‘choqlar deb qaraluvchi xaroba mahallalar bilan qo‘shni joylashgan.

Hindistonning boshqa shaharlariga nisbatan Mumbayda turmush darajasi ancha yuqori, tadbirkorlik faoliyati esa rivojlangan. Ishga joylashish imkoniyatlari nafaqat Hindistonning o‘zidan, balki butun Janubiy Osiyodan ham ishchi kuchini jalb etadi. Hozirgi vaqtda shaharning eng katta muammosi — havoning yuqori darajada ifloslanganidir.

Shahar nomining kelib chiqishi

Mumbay shahri nomi mahalliy hindular ma’budasi Mumba Devi ismidagi «Mumb» hamda ay («ona» degan ma’noni bildiradi) so‘zidan, ya’ni marathiy tilidan kelib chiqqan.

Yana bir qarashga ko‘ra, «Bombayn» nomi shaharga XVI asrda portugallar tomonidan berilgan va go‘yoki «yaxshi qo‘ltiq» degan ma’nodagi so‘zlardan kelib chiqqan, biroq zamonaviy tadqiqotlar bu fikrni rad etadi.

Aynan Britaniya hukmronligi davrida bu so‘z inglizchalashtirilib, Bombey shaklini olgan. Shahar nomi rasman Mumbay deb 1995-yilda o‘zgartirilgan. Eski nom shahar aholisi va mashhur muassasalar tomonidan hamon ishlatiladi, G‘arbda ham keng tarqalgan.

Geografik ma’lumotlar

Mumbay va uning atrofi, LandSat-5, 30-yanvar 2011-yil

Mumbay Ulhas daryosining quyilish qismida, Bombey, Salsett orollari va ularga tutash sohil hududida joylashgan. Mumbayning katta qismi dengiz sathidan 10–15 metr balandlikda joylashgan. Shaharning shimoliy qismi tepalikli bo‘lib, eng baland nuqtasi dengiz sathidan 450 metr balandda joylashgan. Shahar maydoni 603,4 km² ni tashkil etadi.

Shahar hududida quyidagi ko‘llar mavjud: Tulsi (ingl. Tulsi), Vihar[ingl.], Povay[ingl.]. Dastlabki ikkita ko‘l Sanjay Gandi milliy bog‘ida[ingl.], shaharning bir qismini ichimlik suvi bilan ta’minlaydi. Mumbayda milliy bog‘dan boshlanadigan uchta kichik daryo oqadi. Shahar hududida mangrov botqoqliklari mavjud.

Shahar qirg‘oq chizig‘i ko‘plab irmoqlar va qo‘ltiqlar bilan kesilgan. Dengizga yaqinligi sababli shahar tuprog‘i asosan qumli, shahar atroflarida esa allyuvial va gilli. Tog‘ jinslari qora bazaltlarga mansub. Mumbay seysmik faol hududda joylashgan.

Iqlim sharoitlari

Shahar hududidagi dengiz sohili

Mumbay iqlimi — subekvatorial. Yil aniq ikki davrga — yomg‘irli mavsum va quruq mavsumga bo‘linadi. Yomg‘irli mavsum iyundan oktabrgacha davom etadi; ayniqsa, kuchli musson yomg‘irlari iyundan sentabrgacha yog‘ib, shaharda namlikni oshiradi. O‘rtacha harorat taxminan 30 °C, haroratning o‘zgarish oralig‘i esa 11 °C dan 38 °C gacha.

Yiliga 2200 mm yog‘in yog‘adi. Eng ko‘p yog‘in 1954-yilda — 3451,6 mm qayd etilgan. Dekabrdan maygacha davom etadigan quruq mavsumda namlik mo‘tadil bo‘ladi.

Sovuq shimoliy shamol ustunligi sabab yanvar va fevral eng sovuq oylar hisoblanadi.

Mumbay iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 40,0 39,1 41,3 41,0 41,0 39,0 34,0 34,0 36,0 38,9 38,3 37,8 41,3
O‘rtacha eng yuqori t, °C 31,1 31,4 32,8 33,2 33,6 32,3 30,3 30,0 30,8 33,4 33,6 32,3 32,1
O‘rtacha harorat, °C 23,8 24,7 27,1 28,8 30,2 29,3 27,9 27,5 27,6 28,4 27,1 25,0 27,3
O‘rtacha eng past t, °C 18,4 19,4 22,1 24,7 27,1 27,0 26,1 25,6 25,2 24,3 22,0 19,6 23,5
Mutlaq eng past t, °C 8,9 8,5 12,7 19,0 22,5 20,0 21,2 22,0 20,0 17,2 14,4 11,3 8,5
Yog‘in (me’yor), mm 15,1 1,0 0,1 0,5 20,6 504,2 819,4 546,8 325,2 81,1 11,3 4,1 2431,2
Suv harorati, °C 26 25 26 27 29 29 29 28 28 29 28 26 28

Tarix

Shahar xaritasi. 1890-yil

Mumbayning shimolidagi arxeologik topilmalar shahar tarkibidagi ushbu orollar tosh davridayoq aholi yashaydigan hudud bo‘lganini ko‘rsatadi. Miloddan avvalgi III asrda orollar Magadha imperiyasi va imperator Ashoka boshqargan davlat tarkibida bo‘lgan. Qadimda Mumbay shimolida Sopara (Shurapaka) shahri joylashgan bo‘lib, u miloddan avvalgi III asrdan milodiy X asrgacha muhim savdo va harbiy port edi. Soparadan naridagi hudud (Mumbay orollari) haqida Ptolemey yozgan. Keyinchalik orollarni hind hukmdorlari — Silxara sulolasi orollarni 1343-yilgacha boshqargan, keyin ular Gujarot sultonlari qo‘liga o‘tgan.

O‘sha paytda Mumbay dastlab yetti orolda joylashgan edi: Kolaba (ingl. Colaba), Kichik Kolaba (ingl. Little Colaba), Mazagaon (ingl. Mazagaon), Vadala (ingl. Wadala), Mahim (ingl. Mahim), Parel (ingl. Parel) va Matunga-Sion (ingl. Matunga-Sion). Arxipelagdagi eng qadimgi inshootlardan ayrimlari — Elefanta g‘orlari va Valkeshvar qal’a majmuasi[ingl.] — aynan shu davrga taalluqli.

1534-yilda portugallar sulton Bahodirshoh hukmronligi davrida orollarni Gujarot sultonligidan tortib olgan. Portugallar kelishi bilan mahalliy aholining katoliklikka o‘tkazilishi boshlangan. 1661-yilda Portugaliya bu orollarni sep sifatida portugal malikasi Yekaterina de Bragansani Angliya qiroli Karl II ga turmushga berish munosabati bilan topshirgan.

1668-yilda Karl II orollarni inglizlarning Ost-Indiya kompaniyasiga yiliga 10 oltin funt evaziga ijaraga bergan. Yirik savdo kemalari kirishi uchun kompaniyaga chuqur va qulay bandargoh kerak edi, Mumbay porti esa bunga mos kelardi. Oradan vaqt o‘tib, bu yerda inglizlarning katta savdo faktoriyasi va harbiy tayanch punkti paydo bo‘ldi.

Zamonaviy Mumbayga asosan 1672-yilda poydevor qo‘yilgan. Shahar orollarining birinchi britaniyalik gubernatori ser Jorj Oksenden (ingl. George Oxenden) bo‘lgan. Shaharga amaldorlar, quruvchilar va savdogarlar jalb etila boshlandi. 1687-yilda Ost-Indiya kompaniyasi o‘z qarorgohini Suratdan Bombeyga ko‘chirdi. Kompaniya Surat shahrida 1618-yildan beri faoliyat yuritib kelgan, bunga imperator Jahongir savdo faktoriyasi ochishga ruxsat bergan edi.

Shahar aholisi 10 000 kishidan (1661-yilda) 60 000 kishigacha (1675-yilda) tez o‘sdi. U asta-sekin G‘arbiy Hindistonni inglizlar mustamlakaga aylantirishining asosiy tayanch nuqtasiga va Bombey prezidentligi ning (XVIII asr oxiri — XIX asr o‘rtalari) boshqaruv markaziga aylandi. Biroq shaharning orollarda noqulay joylashuvi hududning botqoqlashishiga olib kelib, yashashni qiyinlashtirardi.

Mumbay 20-asrda

1817-yilda orollarni yagona aholi punktiga birlashtirish maqsadida shaharni qayta qurish boshlandi. Bu ish 1845-yilga kelib, gubernator Xornbi Vellard (ingl. Hornby Vellard) davrida yakunlandi. Ser Robert Grant (ingl. Robert Grant, 1779—1838) 1835–1838-yillarda gubernatorlik qilgan paytda Bombeyni Hindistonning materik qismi bilan bog‘lovchi yo‘llar qurildi.

Chhatrapati Shivaji temiryo‘l vokzali — shahardagi yagona Jahon merosi obyekti

1851-yilda shaharda birinchi paxta fabrikasi ochildi. 1853-yil aprelda Hindistondagi dastlabki 21 millik temiryo‘l Bombey va Thaneni bog‘ladi. Keyingi yillarda Bombey portini Gujarotning ichki hududlari bilan tutashtiruvchi temiryo‘llar qurildi. Ular orqali paxta keyinchalik Angliyada qayta ishlash uchun tashilgan. Angliyada paxtadan mato tayyorlanib, dunyoning ko‘plab mamlakatlariga, jumladan Hindistonga sotilgan.

Aynan Amerika fuqarolar urushi davrida, 1861–1865-yillarda paxtaga talab keskin oshib, shahar jahon paxta savdosi markaziga aylandi. Paxta savdosi kengaygani sari unga aloqador kishilarning farovonligi ham oshdi.

Ayniqsa, Suvaysh kanalining ochilishi 1869-yilda Bombeyning paxta savdosidagi mavqeini yanada mustahkamladi va shaharni Arabiston dengizining eng yirik portlaridan biriga aylantirdi. Aholi soni ham o‘sishda davom etdi.

14-fevral 1900-yilda Bombeyda Hindiston hududidagi birinchi Rossiya imperiyasi konsulligi ochildi. Unga Vasiliy Klemm rahbarlik qilgan. 1906-yilga kelib shahar aholisi bir millionga yaqinlashdi. Shu tariqa Bombey Hindistonning aholisi bo‘yicha ikkinchi shahri bo‘ldi. Bu borada undan oldinda faqat Kalkutta[manba 48 kundan beri ko‘rsatilmagan].

14-aprel 1944-yilda — «Fort Staykin» paroxodining portlashi portdagi prichal yonida sodir bo‘lib, 1000 dan ortiq kishining halok bo‘lishiga olib keldi. Portlash quruqlikda ham (shahar mahallalarining taxminan bir kvadrat mili vayron bo‘lgan, yong‘inlarni faqat ikki haftadan so‘ng o‘chirishga muvaffaq bo‘lingan), portdagi ko‘plab kemalarga ham ulkan moddiy zarar yetkazdi.

XIX asrning ikkinchi yarmida Bombeyda Hindistonda birinchi marta milliy sanoat va yirik mahalliy savdo-sanoat burjuaziyasi shakllanib, rivojlana boshladi. Shu bilan birga, shahar Hindiston ishchilar harakati markaziga aylandi. Ishchilar va dengizchilar bir necha bor ommaviy namoyishlar o‘tkazishdi. 1946-yil fevralda Bombeydagi harbiy dengizchilar qo‘zg‘oloni Hindistonning mustaqillikka erishishi (1947-yil) sari tashlangan qadamlardan biri bo‘ldi.

Hindiston to‘qimachilik sanoatining markazlaridan biri bo‘lgan Mumbay ko‘p bor mehnatkashlar huquqlari uchun kurash maydoniga aylandi. 18-yanvar 1982-yilda Bombey to‘qimachilarining buyuk ish tashlashi boshlandi. U bir yildan ortiq davom etdi va 250 000 dan ziyod ishchini qamrab oldi.

1993-yilda jinoiy guruhlar uyushtirgan bir nechta portlash oqibatida 250 ga yaqin kishi halok bo‘ldi. 2008-yilda shaharga terrorchilik hujumi uyushtirildi.

Iqtisodiyot va hayot sifati

Mumbaydagi ko‘cha harakati
Mumbay osmono‘par binolari

Mumbay Hindistonning eng yirik iqtisodiy markazlaridan biri bo‘lib, mamlakat YAIMining 5 % ini yaratadi. Mamlakatdagi ishchilarning qariyb 10 % i shu shaharda ishlaydi. U 33 % daromad solig‘i tushumini va barcha bojxona yig‘imlarining 60 % ini ta’minlaydi. Hindiston tashqi savdosining 40 % i Mumbay hissasiga to‘g‘ri keladi.

Shaharda ko‘plab moliya muassasalari joylashgan: Hindiston zaxira banki, shuningdek, Hindiston davlat bankining bosh qarorgohi, Bombey fond birjasi, Hindiston milliy fond birjasi, zarbxona. Shaharda yirik kompaniyalar, jumladan, Tata Group, Godrej Group, Bajaj Group va boshqa ko‘plab yirik kompaniyalarning bosh qarorgohlari ham shu shaharda joylashgan. Ishbilarmonlik markazi Mumbayning janubiy qismida. Hindiston moliya muassasalaridan tashqari bu yerda turli xorijiy tashkilotlarning vakolatxonalari ham bor.

Shaharda paxta-to‘qimachilik, neftni qayta ishlash, kimyo va mashinasozlik sanoati rivojlangan. Elektr energiyasi G‘arbiy Gat tog‘lari etagidagi gidroelektr stansiyalar va Trombey orolidagi issiqlik elektr stansiyalari tomonidan ishlab chiqariladi. Atom elektr stansiyasi ham mavjud. 1980-yillargacha Mumbay iqtisodiyoti ko‘p jihatdan to‘qimachilik sanoati va dengiz savdosiga bog‘liq edi. Nava-Sheva portining yuk aylanmasi 25 million tonnani tashkil etgan. Yuk porti orqali butun importning 60 % i o‘tgan. XX asrning 80-yillaridan so‘ng shaharda yanada ilg‘or va yuqori malaka talab qiladigan sohalar, masalan, olmoslarga ishlov berish va ularni sayqallash, yuqori axborot texnologiyalari hamda sog‘liqni saqlash rivojlana boshladi.

Davlat xizmatchilari shahar ishchi kuchining sezilarli qismini tashkil etadi. Shu bilan birga, taksi haydovchilari, do‘kondorlar, mexaniklar, ta’mirlovchilar va boshqa past yoki o‘rta malakali ishlarni bajaruvchi kishilar ham ko‘p.

Mumbay ko‘ngilochar sanoatning asosiy markazidir. Hindistondagi aksariyat televideniye va sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari shu shaharda joylashgan. Hindiston kino sanoatining markazi — Bollivud (ingl. Bollywood) ham Mumbayda joylashgan; shaharda boshqa, kamroq tanilgan kinostudiyalar ham mavjud.

Uy-joy va kommunal xo‘jalik

Munitsipalitet shaharni milliy bog‘dagi ko‘llardan ichimlik suvi bilan ta’minlaydi, chiqindilarni yig‘adi (yiliga 78 000 metrik tonna). Elektr ta’minotiga xususiy kompaniyalar javob beradi. Shahar atom va gidroelektr stansiyalarida ishlab chiqarilgan energiyadan foydalanadi.

Shaharda rivojlangan telefon tarmog‘i va hududning katta qismini qamrab oladigan uyali aloqa operatorlari mavjud.

Transport

Aholi

Mumbaydagi dinlar
Din Foiz
hinduiylik
  
67.39 %
islom
  
18.56 %
buddaviylik
  
5.22 %
xristianlik
  
4.2 %
boshqalar
  
4.63 %
Boshqalar jumlasiga jaynizm, sikxizm va zardushtiylik
kiradi. Dharavi xaroba mahallalari — dunyodagi eng kattalaridan biri

2011-yilda Mumbay aholisi 12 million kishidan oshgan. Ayollarning erkaklarga nisbati 811 ayolga 1000 erkak deb baholangan. Erkaklarning ko‘pligi qishloq joylardan ishlash uchun shaharga keladigan erkaklar oqimi bilan izohlanadi.

Savodxonlik darajasi 77 % bo‘lib, mamlakat o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqori edi. Erkaklar orasida savodxonlik 82 %, ayollar orasida 71,6 % ni tashkil etgan. Diniy tarkib bo‘yicha hinduiylikka e’tiqod qiluvchilar shahar aholisining 68 % ini tashkil qilgan, musulmonlar — 17 %, xristianlar — 4 % va buddaviylar — 4 %. Bundan tashqari, shaharda zardushtiylik, jaynizm, sikxizm va yahudiylik, shuningdek, ateistlar ham yashaydi.

Mumbayda hindiy tilining og‘zaki shakli (hindiy, marathiy va ingliz tillarining aralashmasi) ishlatiladi, biroq aholining asosiy tili marathiy tilidir.

Ishlovchi ziyolilar orasida ingliz tilidan foydalanish keng tarqalgan. Shaharda quyidagi tillar ham uchraydi: bengal, tamil, panjob, nepal, marathiy, telugu, urdu, gujarot.

Aholi sonining kattaligi sabab Mumbay ko‘cha shovqini bo‘yicha Hindistonning eng ifloslangan shahri hisoblanadi.

Aholi orasidagi jinoyatchilik

Mumbayda jinoyatchilik Hindiston mezonlariga ko‘ra o‘rtacha darajada. 2004-yilda 27 577 ta huquqbuzarlik qayd etilgan (2001-yilda — 30 991 ta); shu davrda jinoyatchilik 11 % ga kamaygan.[manba 48 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Shaharning asosiy qamoqxonasi — Artur-Roud.

27-noyabr 2008-yilda Mumbayda tartibsizliklar va ketma-ket portlashlar boshlanib, odamlarning halok bo‘lishiga olib keldi.

Shahar boshqaruvi

Mumbay shtat poytaxtidir. U ikki alohida hudud — shahar va shahar atrofi qismlaridan iborat bo‘lib, ular Maharashtra shtatida ikkita okrugni ham tashkil etadi.

Shaharni mer boshchiligidagi munitsipal kengash boshqaradi, ammo mer vakolatlari faqat ramziy. Haqiqiy ijro hokimiyati shtat hukumati tayinlaydigan komissar qo‘lida to‘plangan.

Shahar munitsipal kengashi shahar rivojlanishiga mas’ul.

Mumbay 23 ta shahar tumaniga bo‘lingan bo‘lib, har biriga komissar yordamchisi rahbarlik qiladi.

Shaharning ijtimoiy va madaniy hayoti

Hindiston darvozasi
Mumbay turli dinlarga mansub kishilar shahri. Jome masjidi — shaharning eng qadimiy va eng katta masjidi
Bandra — Vorli dengiz ko‘prigi — Hindistondagi suv ustidan o‘tgan eng uzun ko‘prik[ingl.]

Mumbay Hindistonning eng kosmopolit shaharlaridan biri. Unda Yevropa va Osiyo madaniy an’analari uyg‘unlashadi; turli etnik va diniy jamoalarning ko‘plab bayram hamda festivallari o‘tkaziladi. Shahar aholisi, ko‘pincha e’tiqodidan qat’i nazar, ularda faol qatnashadi.

Mumbayda ko‘cha tez tayyorlanadigan taomlari tarmog‘i rivojlangan: «Vada pav» va «Bhelpuri».

Shaharda xitoy va janubiy hind oshxonalariga qiziquvchilar ko‘p. Musiqa, pazandalik va san’atda shahar xalqaro hamda hindona didning uyg‘unligini namoyon etadi.

2004-yilda Mumbay YUNESKO tomonidan milliy an’analarni saqlagani uchun uchta mukofot oldi. Mumbay Hindiston kinosining vatani hisoblanadi. Birinchi film 1896-yilda namoyish etilgan. Shaharda ko‘plab kinoteatrlar, jumladan, Osiyodagi eng katta «IMAX» kinoteatri mavjud. U yerda yangi filmlar, jumladan, Bollivud va Gollivud filmlari namoyish etiladi.

Kinodan tashqari shaharda ko‘plab ko‘rgazmalar o‘tkaziladi, teatrlarda ko‘plab spektakllar sahnalashtiriladi.

Shaharda «Jehangir» galereyasi, Milliy zamonaviy san’at galereyasi, Uels shahzodasi muzeyi va boshqa san’at galereyalari mavjud.

Mumbayda Hindistondagi yagona simfonik orkestr (The Bombay Chamber Orchestra) doimiy faoliyat yuritadi.

Shaharning eng qadimiy jamoat kutubxonasi — 1833-yilda qurilgan Osiyo jamiyati kutubxonasi.

Me’morchilik va shahar qurilishi

Bombey XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrda inglizlar hukmronligi davrida faol qurilgan. Uning rejasi va me’morchiligida mustamlakachilik hukmronligi hamda ijtimoiy tengsizlik belgilari saqlanib qolgan. Shaharda ingliz neoklassitsizmi va neogotikasi uslubidagi, shuningdek, XV—XVIII asrlardagi hind me’morchiligiga taqlid qilingan inshootlar ko‘p (Hindiston darvozasi, Uels shahzodasi muzeyi). Shaharda Yevropa va Amerika uslubidagi binolar ham ko‘p. Eski ishbilarmonlik mahallasida XVIII asrga oid Avliyo Pyotr arman cherkovi joylashgan.

Shaharning tarixiy markazi — janubi-sharqiy qismda joylashgan sobiq ingliz qal’asi, u Bombey oroli hududida qurilgan. Bu tuman tartibli rejalashtirilgan, ko‘chalari keng va ko‘kalamzor. Qal’a hududida davlat idoralari, banklar, do‘konlar, universitet (1857), savdo-sanoat kompaniyalarining ofislari joylashgan.

Qal’aning shimolida sobiq «Qora shahar»ning tartibsiz qurilgan turarjoy mahallalari joylashgan (uylarning quyi qavatlarini do‘konlar va ustaxonalar egallaydi). Orolning sharqiy sohili bo‘ylab omborxonalar, doklar va prichallar cho‘zilgan; Bombeyni materik bilan bog‘laydigan ikkala temiryo‘l tarmog‘i ham shu yerga keladi. G‘arbiy sohilda boylar mahallalari (villalar, gubernator qarorgohi), Malabar-Xill hududida esa «Osma bog‘» bog‘i joylashgan. G‘arbiy sohil yaqinidagi orolda Mumbay ramzlaridan biri — Hojialiy masjidi.

Marin-Drayv deb ataladigan yarim aylana shosse orolning janubidagi Bek-Bey qo‘ltig‘ini aylanib o‘tadi. Bombeydan 8 km uzoqlikda Gharapuri oroli joylashgan. Unda VIII asrga oid g‘or ibodatxonalari bor; eng kattasida uch qiyofali Shiva ning ulkan byusti (balandligi taxminan 6 m; VIII asr) va relyeflar mavjud.

Mumbay Salsett oroli tomonga kengayib bormoqda. Shaharning rasmiy hududi (1950-yildan beri) janubdan shimolga — qal’adan Thane shahrigacha cho‘zilgan. Bombey shimolida Trombey atom ilmiy-tadqiqot markazi va (1961—1966-yillarda qurilgan) texnologiya instituti bor. Institut SSSR yordamida bunyod etilgan. Shuningdek, bu yerda neftni qayta ishlash, kimyo va mashinasozlik zavodlari, issiqlik elektr stansiyasi mavjud.

Shaharda dunyodagi ikkinchi eng baland bino — India Tower qurilishi e’lon qilingan. Uni 2016-yilgacha bitkazish rejalashtirilgan edi, ammo 16-oktabr 2016-yildan buyon qurilish olib borilmaydi.

Ta’lim

Mumbay universiteti

Mumbayda davlat va xususiy maktablar mavjud. Ta’lim odatda marathiy tilida yoki ingliz tilida olib boriladi. Xususiy (pullik) maktablar sifatliroq ta’lim beradi va ingliz tilidan nisbatan yaxshi bilimlarni shakllantiradi. Davlat maktablarida esa xususiy maktab to‘lovini to‘lay olmaydigan kambag‘al oilalarning farzandlari o‘qiydi.

O‘n yillik ta’limdan (o‘rta ta’lim) so‘ng o‘quvchilar kollejlarda 2 yil davomida to‘rtta yo‘nalishdan birida tahsil oladi: san’at, savdo, fan va huquqshunoslik. Bu bilan birga kasbiy tayyorgarlik kursi ham o‘tiladi. Mumbaydagi aksariyat kasb-hunar kollejlari Mumbay universitetiga (dunyodagi eng yirik universitetlardan biriga) biriktirilgan. Shaharda oliy universitet ta’limi va universitet ilm-fanining rivojlangan tizimi ham mavjud. Mahalliy oliy o‘quv yurtlari Hindiston va butun Osiyodagi eng yaxshilaridan hisoblanadi.

Ular orasida:

Ommaviy axborot vositalari

Mumbayda ingliz tilida («The Times of India», «Midday», «Afternoon», «Asia Age», «Economic Times», «Indian Express»), bengal va tamil tillarida, shuningdek marathiy va hindiy tillarida gazetalar nashr etiladi.

Shaharda telekanallar (turli tillarda yuzdan ortiq), radiostansiyalar (8 tasi FM, 3 tasi AM diapazonida eshittirish olib boradi) faoliyat yuritadi.

Sport

Stadionlardan biri

Kriket — shahardagi eng ommabop sport turi bo‘lib, u bilan ko‘plab aholi shug‘ullanadi. Shaharda xalqaro kriket o‘yinlari uchun ikkita stadion — «Vanxede» va «Braburn» mavjud. Futbol — ommabopligi bo‘yicha ikkinchi sport turi. Har yili Mumbay marafoni o‘tkaziladi.

Shaharda quyidagi sport turlari ham rivojlangan: chim ustida xokkey, tennis, badminton, bilyard, golf, stol tennisi, regbi. Shuningdek, ot sporti rivojlangan, derbilar o‘tkaziladi. Voleybol va basketbol asosan maktablarda rivojlanmoqda.

Adabiyotlar

Havolalar