| Shahar | |||
| Mumbay | |||
|---|---|---|---|
| marathiycha मुंबई ingl. Mumbai | |||
|
|||
| 18°58′ sh. k. 72°50′ shq. u.HGЯO | |||
| Mamlakat |
|
||
| Shtat | Maharashtra | ||
| Mer | Vishvanath Mahadeshvar | ||
| Tarixi va geografiyasi | |||
| Asos solingan | 1507 | ||
| Avvalgi nomlari |
gacha 1995 — Bombey , Yetti orol shahri (City of Seven Islands), Orzular shahri (City of Dreams) |
||
| Maydoni | 603 km² | ||
| Dengiz sathidan balandligi | 11 m | ||
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:30 | ||
| Aholisi | |||
| Aholisi | 12 478 447 kishi (2011) | ||
| Aholi zichligi | 20 694 kishi/km² | ||
| Aglomeratsiya aholisi | 28 900 000 kishi (2019) | ||
| Aholi nomlanishi | bombeylik (erkak), bombeylik (ayol), bombeyliklar | ||
| Rasmiy til | marathiycha | ||
| Raqamli identifikatorlar | |||
| Telefon kodi | +91 22 | ||
| Pochta indeksi | 110 xxx | ||
| Avtomobil kodi | MH-01, MH-02, MH-03 | ||
|
|
|||
| mumbaicity.gov.in (ingl.) | |||
Mumbay, shuningdek Mumbay (marathiycha va hindiycha मुंबई, ingl. Mumbai), 1995-yilgacha — Bombey (marathiycha बाँम्बे, ingl. Bombay) — g‘arbiy Hindistonda, Arabiston dengizi sohilida joylashgan shahar. Maharashtra shtatining poytaxti. Aholisi — 12 422 373 kishi (2011-yil holatiga ko‘ra). Aholi soni bo‘yicha Hindistonning eng yirik shahri.
Shahar tushunchasi Maharashtra shtatining ikkita okrugini: bevosita «Mumbay» (157 km²) hamda «Mumbay (shahar atrofi)» okrugini (446 km²), jami 603 km² hududni o‘z ichiga oladigan Mumbay munitsipal korporatsiyasini ham qamrab oladi. Yo‘ldosh shaharlar bilan birgalikda shahar aglomeratsiyasini tashkil etadi; uning aholisi 28,9 mln kishini tashkil qiladi.
Dengiz sathidan 10 metr balandlikda joylashgan. Aholi zichligi 21 665 kishi/km² (bu ko‘rsatkich bo‘yicha shahar dunyoda Maniladan keyin ikkinchi o‘rinda turadi), aholining taxminan 1/2 qismi — marathiylar, taxminan 1/4 qismi esa — gujarotliklar. Shaharning o‘zi Bombey oroli va Salsett orolining janubiy qismini egallaydi; bu hududlar o‘zaro ko‘priklar va dambalar orqali tutashgan.
Mumbay xalqaro transport yo‘llarining yirik tugunidir. Shaharda tabiiy chuqur bandargoh mavjud bo‘lib, u Hindiston g‘arbidagi eng katta port hisoblanadi. Hindistondagi yo‘lovchilar oqimining taxminan yarmi uning yo‘lovchi terminalidan o‘tadi. Mumbay Hindistonning eng muhim iqtisodiy va madaniy markazlaridan biridir. Bu keskin tafovutlar shahri: hashamat va boylik qashshoqlik bilan yonma-yon mavjud. Zamonaviy mahallalar shaharning shimoliy hududlaridagi turli kasalliklar tarqaladigan o‘choqlar deb qaraluvchi xaroba mahallalar bilan qo‘shni joylashgan.
Hindistonning boshqa shaharlariga nisbatan Mumbayda turmush darajasi ancha yuqori, tadbirkorlik faoliyati esa rivojlangan. Ishga joylashish imkoniyatlari nafaqat Hindistonning o‘zidan, balki butun Janubiy Osiyodan ham ishchi kuchini jalb etadi. Hozirgi vaqtda shaharning eng katta muammosi — havoning yuqori darajada ifloslanganidir.
Shahar nomining kelib chiqishi
Mumbay shahri nomi mahalliy hindular ma’budasi Mumba Devi ismidagi «Mumb» hamda ay («ona» degan ma’noni bildiradi) so‘zidan, ya’ni marathiy tilidan kelib chiqqan.
Yana bir qarashga ko‘ra, «Bombayn» nomi shaharga XVI asrda portugallar tomonidan berilgan va go‘yoki «yaxshi qo‘ltiq» degan ma’nodagi so‘zlardan kelib chiqqan, biroq zamonaviy tadqiqotlar bu fikrni rad etadi.
Aynan Britaniya hukmronligi davrida bu so‘z inglizchalashtirilib, Bombey shaklini olgan. Shahar nomi rasman Mumbay deb 1995-yilda o‘zgartirilgan. Eski nom shahar aholisi va mashhur muassasalar tomonidan hamon ishlatiladi, G‘arbda ham keng tarqalgan.
Geografik ma’lumotlar

Mumbay Ulhas daryosining quyilish qismida, Bombey, Salsett orollari va ularga tutash sohil hududida joylashgan. Mumbayning katta qismi dengiz sathidan 10–15 metr balandlikda joylashgan. Shaharning shimoliy qismi tepalikli bo‘lib, eng baland nuqtasi dengiz sathidan 450 metr balandda joylashgan. Shahar maydoni 603,4 km² ni tashkil etadi.
Shahar hududida quyidagi ko‘llar mavjud: Tulsi (ingl. Tulsi), Vihar[ingl.], Povay[ingl.]. Dastlabki ikkita ko‘l Sanjay Gandi milliy bog‘ida[ingl.], shaharning bir qismini ichimlik suvi bilan ta’minlaydi. Mumbayda milliy bog‘dan boshlanadigan uchta kichik daryo oqadi. Shahar hududida mangrov botqoqliklari mavjud.
Shahar qirg‘oq chizig‘i ko‘plab irmoqlar va qo‘ltiqlar bilan kesilgan. Dengizga yaqinligi sababli shahar tuprog‘i asosan qumli, shahar atroflarida esa allyuvial va gilli. Tog‘ jinslari qora bazaltlarga mansub. Mumbay seysmik faol hududda joylashgan.
Iqlim sharoitlari
Mumbay iqlimi — subekvatorial. Yil aniq ikki davrga — yomg‘irli mavsum va quruq mavsumga bo‘linadi. Yomg‘irli mavsum iyundan oktabrgacha davom etadi; ayniqsa, kuchli musson yomg‘irlari iyundan sentabrgacha yog‘ib, shaharda namlikni oshiradi. O‘rtacha harorat taxminan 30 °C, haroratning o‘zgarish oralig‘i esa 11 °C dan 38 °C gacha.
Yiliga 2200 mm yog‘in yog‘adi. Eng ko‘p yog‘in 1954-yilda — 3451,6 mm qayd etilgan. Dekabrdan maygacha davom etadigan quruq mavsumda namlik mo‘tadil bo‘ladi.
Sovuq shimoliy shamol ustunligi sabab yanvar va fevral eng sovuq oylar hisoblanadi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 40,0 | 39,1 | 41,3 | 41,0 | 41,0 | 39,0 | 34,0 | 34,0 | 36,0 | 38,9 | 38,3 | 37,8 | 41,3 |
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 31,1 | 31,4 | 32,8 | 33,2 | 33,6 | 32,3 | 30,3 | 30,0 | 30,8 | 33,4 | 33,6 | 32,3 | 32,1 |
| O‘rtacha harorat, °C | 23,8 | 24,7 | 27,1 | 28,8 | 30,2 | 29,3 | 27,9 | 27,5 | 27,6 | 28,4 | 27,1 | 25,0 | 27,3 |
| O‘rtacha eng past t, °C | 18,4 | 19,4 | 22,1 | 24,7 | 27,1 | 27,0 | 26,1 | 25,6 | 25,2 | 24,3 | 22,0 | 19,6 | 23,5 |
| Mutlaq eng past t, °C | 8,9 | 8,5 | 12,7 | 19,0 | 22,5 | 20,0 | 21,2 | 22,0 | 20,0 | 17,2 | 14,4 | 11,3 | 8,5 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 15,1 | 1,0 | 0,1 | 0,5 | 20,6 | 504,2 | 819,4 | 546,8 | 325,2 | 81,1 | 11,3 | 4,1 | 2431,2 |
| Suv harorati, °C | 26 | 25 | 26 | 27 | 29 | 29 | 29 | 28 | 28 | 29 | 28 | 26 | 28 |
| Manba: Ob-havo va iqlim, World Climate Guide | |||||||||||||
Tarix

Mumbayning shimolidagi arxeologik topilmalar shahar tarkibidagi ushbu orollar tosh davridayoq aholi yashaydigan hudud bo‘lganini ko‘rsatadi. Miloddan avvalgi III asrda orollar Magadha imperiyasi va imperator Ashoka boshqargan davlat tarkibida bo‘lgan. Qadimda Mumbay shimolida Sopara (Shurapaka) shahri joylashgan bo‘lib, u miloddan avvalgi III asrdan milodiy X asrgacha muhim savdo va harbiy port edi. Soparadan naridagi hudud (Mumbay orollari) haqida Ptolemey yozgan. Keyinchalik orollarni hind hukmdorlari — Silxara sulolasi orollarni 1343-yilgacha boshqargan, keyin ular Gujarot sultonlari qo‘liga o‘tgan.
O‘sha paytda Mumbay dastlab yetti orolda joylashgan edi: Kolaba (ingl. Colaba), Kichik Kolaba (ingl. Little Colaba), Mazagaon (ingl. Mazagaon), Vadala (ingl. Wadala), Mahim (ingl. Mahim), Parel (ingl. Parel) va Matunga-Sion (ingl. Matunga-Sion). Arxipelagdagi eng qadimgi inshootlardan ayrimlari — Elefanta g‘orlari va Valkeshvar qal’a majmuasi[ingl.] — aynan shu davrga taalluqli.
1534-yilda portugallar sulton Bahodirshoh hukmronligi davrida orollarni Gujarot sultonligidan tortib olgan. Portugallar kelishi bilan mahalliy aholining katoliklikka o‘tkazilishi boshlangan. 1661-yilda Portugaliya bu orollarni sep sifatida portugal malikasi Yekaterina de Bragansani Angliya qiroli Karl II ga turmushga berish munosabati bilan topshirgan.
1668-yilda Karl II orollarni inglizlarning Ost-Indiya kompaniyasiga yiliga 10 oltin funt evaziga ijaraga bergan. Yirik savdo kemalari kirishi uchun kompaniyaga chuqur va qulay bandargoh kerak edi, Mumbay porti esa bunga mos kelardi. Oradan vaqt o‘tib, bu yerda inglizlarning katta savdo faktoriyasi va harbiy tayanch punkti paydo bo‘ldi.
Zamonaviy Mumbayga asosan 1672-yilda poydevor qo‘yilgan. Shahar orollarining birinchi britaniyalik gubernatori ser Jorj Oksenden (ingl. George Oxenden) bo‘lgan. Shaharga amaldorlar, quruvchilar va savdogarlar jalb etila boshlandi. 1687-yilda Ost-Indiya kompaniyasi o‘z qarorgohini Suratdan Bombeyga ko‘chirdi. Kompaniya Surat shahrida 1618-yildan beri faoliyat yuritib kelgan, bunga imperator Jahongir savdo faktoriyasi ochishga ruxsat bergan edi.
Shahar aholisi 10 000 kishidan (1661-yilda) 60 000 kishigacha (1675-yilda) tez o‘sdi. U asta-sekin G‘arbiy Hindistonni inglizlar mustamlakaga aylantirishining asosiy tayanch nuqtasiga va Bombey prezidentligi ning (XVIII asr oxiri — XIX asr o‘rtalari) boshqaruv markaziga aylandi. Biroq shaharning orollarda noqulay joylashuvi hududning botqoqlashishiga olib kelib, yashashni qiyinlashtirardi.

1817-yilda orollarni yagona aholi punktiga birlashtirish maqsadida shaharni qayta qurish boshlandi. Bu ish 1845-yilga kelib, gubernator Xornbi Vellard (ingl. Hornby Vellard) davrida yakunlandi. Ser Robert Grant (ingl. Robert Grant, 1779—1838) 1835–1838-yillarda gubernatorlik qilgan paytda Bombeyni Hindistonning materik qismi bilan bog‘lovchi yo‘llar qurildi.

1851-yilda shaharda birinchi paxta fabrikasi ochildi. 1853-yil aprelda Hindistondagi dastlabki 21 millik temiryo‘l Bombey va Thaneni bog‘ladi. Keyingi yillarda Bombey portini Gujarotning ichki hududlari bilan tutashtiruvchi temiryo‘llar qurildi. Ular orqali paxta keyinchalik Angliyada qayta ishlash uchun tashilgan. Angliyada paxtadan mato tayyorlanib, dunyoning ko‘plab mamlakatlariga, jumladan Hindistonga sotilgan.
Aynan Amerika fuqarolar urushi davrida, 1861–1865-yillarda paxtaga talab keskin oshib, shahar jahon paxta savdosi markaziga aylandi. Paxta savdosi kengaygani sari unga aloqador kishilarning farovonligi ham oshdi.
Ayniqsa, Suvaysh kanalining ochilishi 1869-yilda Bombeyning paxta savdosidagi mavqeini yanada mustahkamladi va shaharni Arabiston dengizining eng yirik portlaridan biriga aylantirdi. Aholi soni ham o‘sishda davom etdi.
14-fevral 1900-yilda Bombeyda Hindiston hududidagi birinchi Rossiya imperiyasi konsulligi ochildi. Unga Vasiliy Klemm rahbarlik qilgan. 1906-yilga kelib shahar aholisi bir millionga yaqinlashdi. Shu tariqa Bombey Hindistonning aholisi bo‘yicha ikkinchi shahri bo‘ldi. Bu borada undan oldinda faqat Kalkutta[manba 48 kundan beri ko‘rsatilmagan].
14-aprel 1944-yilda — «Fort Staykin» paroxodining portlashi portdagi prichal yonida sodir bo‘lib, 1000 dan ortiq kishining halok bo‘lishiga olib keldi. Portlash quruqlikda ham (shahar mahallalarining taxminan bir kvadrat mili vayron bo‘lgan, yong‘inlarni faqat ikki haftadan so‘ng o‘chirishga muvaffaq bo‘lingan), portdagi ko‘plab kemalarga ham ulkan moddiy zarar yetkazdi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Bombeyda Hindistonda birinchi marta milliy sanoat va yirik mahalliy savdo-sanoat burjuaziyasi shakllanib, rivojlana boshladi. Shu bilan birga, shahar Hindiston ishchilar harakati markaziga aylandi. Ishchilar va dengizchilar bir necha bor ommaviy namoyishlar o‘tkazishdi. 1946-yil fevralda Bombeydagi harbiy dengizchilar qo‘zg‘oloni Hindistonning mustaqillikka erishishi (1947-yil) sari tashlangan qadamlardan biri bo‘ldi.
Hindiston to‘qimachilik sanoatining markazlaridan biri bo‘lgan Mumbay ko‘p bor mehnatkashlar huquqlari uchun kurash maydoniga aylandi. 18-yanvar 1982-yilda Bombey to‘qimachilarining buyuk ish tashlashi boshlandi. U bir yildan ortiq davom etdi va 250 000 dan ziyod ishchini qamrab oldi.
1993-yilda jinoiy guruhlar uyushtirgan bir nechta portlash oqibatida 250 ga yaqin kishi halok bo‘ldi. 2008-yilda shaharga terrorchilik hujumi uyushtirildi.
Iqtisodiyot va hayot sifati


Mumbay Hindistonning eng yirik iqtisodiy markazlaridan biri bo‘lib, mamlakat YAIMining 5 % ini yaratadi. Mamlakatdagi ishchilarning qariyb 10 % i shu shaharda ishlaydi. U 33 % daromad solig‘i tushumini va barcha bojxona yig‘imlarining 60 % ini ta’minlaydi. Hindiston tashqi savdosining 40 % i Mumbay hissasiga to‘g‘ri keladi.
Shaharda ko‘plab moliya muassasalari joylashgan: Hindiston zaxira banki, shuningdek, Hindiston davlat bankining bosh qarorgohi, Bombey fond birjasi, Hindiston milliy fond birjasi, zarbxona. Shaharda yirik kompaniyalar, jumladan, Tata Group, Godrej Group, Bajaj Group va boshqa ko‘plab yirik kompaniyalarning bosh qarorgohlari ham shu shaharda joylashgan. Ishbilarmonlik markazi Mumbayning janubiy qismida. Hindiston moliya muassasalaridan tashqari bu yerda turli xorijiy tashkilotlarning vakolatxonalari ham bor.
Shaharda paxta-to‘qimachilik, neftni qayta ishlash, kimyo va mashinasozlik sanoati rivojlangan. Elektr energiyasi G‘arbiy Gat tog‘lari etagidagi gidroelektr stansiyalar va Trombey orolidagi issiqlik elektr stansiyalari tomonidan ishlab chiqariladi. Atom elektr stansiyasi ham mavjud. 1980-yillargacha Mumbay iqtisodiyoti ko‘p jihatdan to‘qimachilik sanoati va dengiz savdosiga bog‘liq edi. Nava-Sheva portining yuk aylanmasi 25 million tonnani tashkil etgan. Yuk porti orqali butun importning 60 % i o‘tgan. XX asrning 80-yillaridan so‘ng shaharda yanada ilg‘or va yuqori malaka talab qiladigan sohalar, masalan, olmoslarga ishlov berish va ularni sayqallash, yuqori axborot texnologiyalari hamda sog‘liqni saqlash rivojlana boshladi.
Davlat xizmatchilari shahar ishchi kuchining sezilarli qismini tashkil etadi. Shu bilan birga, taksi haydovchilari, do‘kondorlar, mexaniklar, ta’mirlovchilar va boshqa past yoki o‘rta malakali ishlarni bajaruvchi kishilar ham ko‘p.
Mumbay ko‘ngilochar sanoatning asosiy markazidir. Hindistondagi aksariyat televideniye va sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari shu shaharda joylashgan. Hindiston kino sanoatining markazi — Bollivud (ingl. Bollywood) ham Mumbayda joylashgan; shaharda boshqa, kamroq tanilgan kinostudiyalar ham mavjud.
Uy-joy va kommunal xo‘jalik
Munitsipalitet shaharni milliy bog‘dagi ko‘llardan ichimlik suvi bilan ta’minlaydi, chiqindilarni yig‘adi (yiliga 78 000 metrik tonna). Elektr ta’minotiga xususiy kompaniyalar javob beradi. Shahar atom va gidroelektr stansiyalarida ishlab chiqarilgan energiyadan foydalanadi.
Shaharda rivojlangan telefon tarmog‘i va hududning katta qismini qamrab oladigan uyali aloqa operatorlari mavjud.
Transport
Aholi

2011-yilda Mumbay aholisi 12 million kishidan oshgan. Ayollarning erkaklarga nisbati 811 ayolga 1000 erkak deb baholangan. Erkaklarning ko‘pligi qishloq joylardan ishlash uchun shaharga keladigan erkaklar oqimi bilan izohlanadi.
Savodxonlik darajasi 77 % bo‘lib, mamlakat o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqori edi. Erkaklar orasida savodxonlik 82 %, ayollar orasida 71,6 % ni tashkil etgan. Diniy tarkib bo‘yicha hinduiylikka e’tiqod qiluvchilar shahar aholisining 68 % ini tashkil qilgan, musulmonlar — 17 %, xristianlar — 4 % va buddaviylar — 4 %. Bundan tashqari, shaharda zardushtiylik, jaynizm, sikxizm va yahudiylik, shuningdek, ateistlar ham yashaydi.
Mumbayda hindiy tilining og‘zaki shakli (hindiy, marathiy va ingliz tillarining aralashmasi) ishlatiladi, biroq aholining asosiy tili marathiy tilidir.
Ishlovchi ziyolilar orasida ingliz tilidan foydalanish keng tarqalgan. Shaharda quyidagi tillar ham uchraydi: bengal, tamil, panjob, nepal, marathiy, telugu, urdu, gujarot.
Aholi sonining kattaligi sabab Mumbay ko‘cha shovqini bo‘yicha Hindistonning eng ifloslangan shahri hisoblanadi.
Aholi orasidagi jinoyatchilik
Mumbayda jinoyatchilik Hindiston mezonlariga ko‘ra o‘rtacha darajada. 2004-yilda 27 577 ta huquqbuzarlik qayd etilgan (2001-yilda — 30 991 ta); shu davrda jinoyatchilik 11 % ga kamaygan.[manba 48 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Shaharning asosiy qamoqxonasi — Artur-Roud.
27-noyabr 2008-yilda Mumbayda tartibsizliklar va ketma-ket portlashlar boshlanib, odamlarning halok bo‘lishiga olib keldi.
Shahar boshqaruvi
Mumbay shtat poytaxtidir. U ikki alohida hudud — shahar va shahar atrofi qismlaridan iborat bo‘lib, ular Maharashtra shtatida ikkita okrugni ham tashkil etadi.
Shaharni mer boshchiligidagi munitsipal kengash boshqaradi, ammo mer vakolatlari faqat ramziy. Haqiqiy ijro hokimiyati shtat hukumati tayinlaydigan komissar qo‘lida to‘plangan.
Shahar munitsipal kengashi shahar rivojlanishiga mas’ul.
Mumbay 23 ta shahar tumaniga bo‘lingan bo‘lib, har biriga komissar yordamchisi rahbarlik qiladi.
Shaharning ijtimoiy va madaniy hayoti



Mumbay Hindistonning eng kosmopolit shaharlaridan biri. Unda Yevropa va Osiyo madaniy an’analari uyg‘unlashadi; turli etnik va diniy jamoalarning ko‘plab bayram hamda festivallari o‘tkaziladi. Shahar aholisi, ko‘pincha e’tiqodidan qat’i nazar, ularda faol qatnashadi.
Mumbayda ko‘cha tez tayyorlanadigan taomlari tarmog‘i rivojlangan: «Vada pav» va «Bhelpuri».
Shaharda xitoy va janubiy hind oshxonalariga qiziquvchilar ko‘p. Musiqa, pazandalik va san’atda shahar xalqaro hamda hindona didning uyg‘unligini namoyon etadi.
2004-yilda Mumbay YUNESKO tomonidan milliy an’analarni saqlagani uchun uchta mukofot oldi. Mumbay Hindiston kinosining vatani hisoblanadi. Birinchi film 1896-yilda namoyish etilgan. Shaharda ko‘plab kinoteatrlar, jumladan, Osiyodagi eng katta «IMAX» kinoteatri mavjud. U yerda yangi filmlar, jumladan, Bollivud va Gollivud filmlari namoyish etiladi.
Kinodan tashqari shaharda ko‘plab ko‘rgazmalar o‘tkaziladi, teatrlarda ko‘plab spektakllar sahnalashtiriladi.
Shaharda «Jehangir» galereyasi, Milliy zamonaviy san’at galereyasi, Uels shahzodasi muzeyi va boshqa san’at galereyalari mavjud.
Mumbayda Hindistondagi yagona simfonik orkestr (The Bombay Chamber Orchestra) doimiy faoliyat yuritadi.
Shaharning eng qadimiy jamoat kutubxonasi — 1833-yilda qurilgan Osiyo jamiyati kutubxonasi.
Me’morchilik va shahar qurilishi
Bombey XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrda inglizlar hukmronligi davrida faol qurilgan. Uning rejasi va me’morchiligida mustamlakachilik hukmronligi hamda ijtimoiy tengsizlik belgilari saqlanib qolgan. Shaharda ingliz neoklassitsizmi va neogotikasi uslubidagi, shuningdek, XV—XVIII asrlardagi hind me’morchiligiga taqlid qilingan inshootlar ko‘p (Hindiston darvozasi, Uels shahzodasi muzeyi). Shaharda Yevropa va Amerika uslubidagi binolar ham ko‘p. Eski ishbilarmonlik mahallasida XVIII asrga oid Avliyo Pyotr arman cherkovi joylashgan.
Shaharning tarixiy markazi — janubi-sharqiy qismda joylashgan sobiq ingliz qal’asi, u Bombey oroli hududida qurilgan. Bu tuman tartibli rejalashtirilgan, ko‘chalari keng va ko‘kalamzor. Qal’a hududida davlat idoralari, banklar, do‘konlar, universitet (1857), savdo-sanoat kompaniyalarining ofislari joylashgan.
Qal’aning shimolida sobiq «Qora shahar»ning tartibsiz qurilgan turarjoy mahallalari joylashgan (uylarning quyi qavatlarini do‘konlar va ustaxonalar egallaydi). Orolning sharqiy sohili bo‘ylab omborxonalar, doklar va prichallar cho‘zilgan; Bombeyni materik bilan bog‘laydigan ikkala temiryo‘l tarmog‘i ham shu yerga keladi. G‘arbiy sohilda boylar mahallalari (villalar, gubernator qarorgohi), Malabar-Xill hududida esa «Osma bog‘» bog‘i joylashgan. G‘arbiy sohil yaqinidagi orolda Mumbay ramzlaridan biri — Hojialiy masjidi.
Marin-Drayv deb ataladigan yarim aylana shosse orolning janubidagi Bek-Bey qo‘ltig‘ini aylanib o‘tadi. Bombeydan 8 km uzoqlikda Gharapuri oroli joylashgan. Unda VIII asrga oid g‘or ibodatxonalari bor; eng kattasida uch qiyofali Shiva ning ulkan byusti (balandligi taxminan 6 m; VIII asr) va relyeflar mavjud.
Mumbay Salsett oroli tomonga kengayib bormoqda. Shaharning rasmiy hududi (1950-yildan beri) janubdan shimolga — qal’adan Thane shahrigacha cho‘zilgan. Bombey shimolida Trombey atom ilmiy-tadqiqot markazi va (1961—1966-yillarda qurilgan) texnologiya instituti bor. Institut SSSR yordamida bunyod etilgan. Shuningdek, bu yerda neftni qayta ishlash, kimyo va mashinasozlik zavodlari, issiqlik elektr stansiyasi mavjud.
Shaharda dunyodagi ikkinchi eng baland bino — India Tower qurilishi e’lon qilingan. Uni 2016-yilgacha bitkazish rejalashtirilgan edi, ammo 16-oktabr 2016-yildan buyon qurilish olib borilmaydi.
Ta’lim

Mumbayda davlat va xususiy maktablar mavjud. Ta’lim odatda marathiy tilida yoki ingliz tilida olib boriladi. Xususiy (pullik) maktablar sifatliroq ta’lim beradi va ingliz tilidan nisbatan yaxshi bilimlarni shakllantiradi. Davlat maktablarida esa xususiy maktab to‘lovini to‘lay olmaydigan kambag‘al oilalarning farzandlari o‘qiydi.
O‘n yillik ta’limdan (o‘rta ta’lim) so‘ng o‘quvchilar kollejlarda 2 yil davomida to‘rtta yo‘nalishdan birida tahsil oladi: san’at, savdo, fan va huquqshunoslik. Bu bilan birga kasbiy tayyorgarlik kursi ham o‘tiladi. Mumbaydagi aksariyat kasb-hunar kollejlari Mumbay universitetiga (dunyodagi eng yirik universitetlardan biriga) biriktirilgan. Shaharda oliy universitet ta’limi va universitet ilm-fanining rivojlangan tizimi ham mavjud. Mahalliy oliy o‘quv yurtlari Hindiston va butun Osiyodagi eng yaxshilaridan hisoblanadi.
Ular orasida:
- Hindiston texnologiya instituti — mamlakatning yetakchi texnologiya va muhandislik oliygohi hamda dunyodagi muhim ilmiy-tadqiqot markazlaridan biri;
- Ayollar universiteti[ingl.];
- Milliy muhandislik-sanoat instituti[ingl.];
- Tata fundamental tadqiqotlar instituti.
Ommaviy axborot vositalari
Mumbayda ingliz tilida («The Times of India», «Midday», «Afternoon», «Asia Age», «Economic Times», «Indian Express»), bengal va tamil tillarida, shuningdek marathiy va hindiy tillarida gazetalar nashr etiladi.
Shaharda telekanallar (turli tillarda yuzdan ortiq), radiostansiyalar (8 tasi FM, 3 tasi AM diapazonida eshittirish olib boradi) faoliyat yuritadi.
Sport

Kriket — shahardagi eng ommabop sport turi bo‘lib, u bilan ko‘plab aholi shug‘ullanadi. Shaharda xalqaro kriket o‘yinlari uchun ikkita stadion — «Vanxede» va «Braburn» mavjud. Futbol — ommabopligi bo‘yicha ikkinchi sport turi. Har yili Mumbay marafoni o‘tkaziladi.
Shaharda quyidagi sport turlari ham rivojlangan: chim ustida xokkey, tennis, badminton, bilyard, golf, stol tennisi, regbi. Shuningdek, ot sporti rivojlangan, derbilar o‘tkaziladi. Voleybol va basketbol asosan maktablarda rivojlanmoqda.
Adabiyotlar
- Бомбей // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.
- Бомбей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Baptista, Elsie Wilhelmina. The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein (англ.). — Bombay East Indian Association, 1967.
- Bates, Crispin. Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora (англ.). — Orient Blackswan[англ.], 2003. — ISBN 978-81-250-2482-8.
- Brunn, Stanley; Williams, Jack Francis; Zeigler, Donald. Cities of the World: World Regional Urban Development (англ.). — Third. — Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2003. — ISBN 978-0-06-381225-3.
- Campbell, Dennis. International Telecommunications Law [2008] (англ.). — 2008. — Vol. II. — ISBN 978-1-4357-1699-5.
- Census of India, 1961. — Office of the Registrar General (India), 1962. — Т. 5.
- Carsten, F. L. The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) (англ.). — Cambridge University Press Archive, 1961. — Vol. V. — ISBN 978-0-521-04544-5.
- Chaudhuri, Asha Kuthari. Introduction: Modern Indian Drama // Mahesh Dattani: An Introduction. — Foundation Books, 2005. — (Contemporary Indian Writers in English). — ISBN 978-81-7596-260-6.
- Chittar, Shantaram D. The Port of Bombay: a brief history. — Bombay Port Trust[англ.], 1973.
- Datta, Kavita; Jones, Gareth A. Housing and finance in developing countries (англ.). — illustrated. — Routledge, 1999. — (Volume 7 of Routledge studies in development and society). — ISBN 978-0-415-17242-4.
- David, M. D. History of Bombay, 1661–1708. — University of Mumbai, 1973.
- David, M. D. Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India (англ.). — Himalaya Publishing House, 1995.
- Davis, Mike[англ.]. Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "] (фр.). — Paris: La Découverte, 2006. — ISBN 978-2-7071-4915-2.
- Dwivedi, Sharada[англ.]; Mehrotra, Rahul. Bombay: The Cities Within. — Eminence Designs, 2001. — ISBN 978-81-85028-80-4.
- Environment and urbanization. — International Institute for Environment and Development, 2002. — Т. v. 14, no. 1. — ISBN 978-1-84369-223-2.
- Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR. MMRDA. Дата обращения: 28 августа 2009. Архивировано 16 апреля 2010 года.
- Farooqui, Amar. Opium city: the making of early Victorian Bombay (англ.). — Three Essays Press, 2006. — ISBN 978-81-88789-32-0.
- Fortescue, J. W. A History of the British Army. — Read Books, 2008. — Т. III. — ISBN 978-1-4437-7768-1.
- Fuller, Christopher John; Bénéï, Véronique. The everyday state and society in modern India (англ.). — C. Hurst & Co. Publishers[англ.], 2001. — ISBN 978-1-85065-471-1.
- Ganti, Tejaswini. Introduction // Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema (англ.). — Routledge, 2004. — ISBN 978-0-415-28854-5.
- Greater Bombay District Gazetteer. — Gazetteer Department (Government of Maharashtra[англ.]), 1960. — Т. v. 27, no. 1. — (Maharashtra State Gazetteers).
- Ghosh, Amalananda. An Encyclopaedia of Indian Archaeology. — Brill, 1990. — ISBN 978-81-215-0088-3.
- Гуха, Рамачандра. India after Gandhi. — HarperCollins, 2007. — ISBN 978-0-06-019881-7.
- Hansen, Thomas Blom. Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay (англ.). — Princeton University Press, 2001. — ISBN 978-0-691-08840-2.
- Huda, Anwar. The Art and Science of Cinema. — Atlantic Publishers & Distributors, 2004. — ISBN 978-81-269-0348-1.
- Jha, Subhash K. The Essential Guide to Bollywood. — Roli Books[англ.], 2005. — ISBN 978-81-7436-378-7.
- Keillor, Bruce David. Marketing in the 21st Century: New world marketing (англ.). — Praeger, 2007. — Vol. 1. — ISBN 978-0-275-99276-7.
- Kelsey, Jane. Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements (англ.). — Taylor & Francis, 2008. — ISBN 978-0-415-44821-5.
- Khalidi, Omar. Muslims in the Deccan: a historical survey (англ.). — Global Media Publications, 2006. — ISBN 978-81-88869-13-8.
- Kothari, Rajni[англ.]. Politics in India. — Orient Longman[англ.], 1970.
- Krishnamoorthy, Bala. Environmental Management: Text And Cases. — PHI Learning Pvt. Ltd., 2008. — ISBN 978-81-203-3329-1.
- Kumari, Asha. Hinduism and Buddhism. — Vishwavidyalaya Prakashan, 1990. — ISBN 978-81-7124-060-9.
- Lok Sabha debates. — New Delhi: Lok Sabha Secretariat, 1998.
- Machado, José Pedro. Bombaim // Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa (порт.). — Editorial Confluência. — 1984. — Vol. I.
- Mehta, Suketu. Maximum City: Bombay Lost and Found. — А. Кнопф, 2004. — ISBN 978-0-375-40372-9.
- Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo (англ.). — United Nations Centre for Human Settlements, 1993. — ISBN 978-92-1-131233-1.
- Misra, Satish Chandra. The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442 (англ.). — Munshiram Manoharlal Publishers, 1982.
- Morris, Jan; Winchester, Simon. Stones of empire: the buildings of the Raj (англ.). — reissue, illustrated. — Oxford University Press, 2005. — ISBN 978-0-19-280596-6.
- Mumbai Plan. Department of Relief and Rehabilitation (Government of Maharashtra). Дата обращения: 29 апреля 2009. Архивировано 10 марта 2009 года.
- Naravane, M. S. Battles of the honourable East India Company: making of the Raj (англ.). — APH Publishing, 2007. — ISBN 978-81-313-0034-3.
- O'Brien, Derek. The Mumbai Factfile. — Penguin Books, 2003. — ISBN 978-0-14-302947-2.
- Office of the Commissioner of Police, Mumbai (PDF, 1.18 MB). Mumbai Police. Дата обращения: 15 июня 2009. Архивировано 11 июля 2009 года.
- Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism // Bombay and Mumbai. The City in Transition (англ.) / Patel, Sujata; Masselos, Jim. — Delhi, India: The Oxford University Press, 2003. — ISBN 978-0-19-567711-9.
- Pai, Pushpa. Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City // Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism (англ.) / Cohen, James; McAlister, Kara T.; Rolstad, Kellie; MacSwan, Jeff. — Cascadilla Press, 2005. — P. 1794—1806.
- Patil, R. P. The mangroves in Salsette Island near Bombay (англ.). — Calcutta: Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest, 1957.
- Aditi Phadnis[англ.]. Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings (англ.). — Business Standard[англ.].
- Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region (PDF). Mumbai Metropolitan Region Development Authority (MMRDA). Дата обращения: 4 июня 2010. Архивировано 28 декабря 2009 года.
- Proceedings of the Indian National Science Academy (англ.). — Indian National Science Academy, 1999. — Vol. 65.
- Rana, Mahendra Singh. India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005 (англ.). — Sarup & Sons, 2006. — ISBN 978-81-7625-647-6.
- Rohli, Robert V.; Vega, Anthony J. Climatology. — illustrated. — Jones & Bartlett Publishers[англ.], 2007. — ISBN 978-0-7637-3828-0.
- Saini, A. K.; Chand; Hukam. History of Medieval India. — Anmol Publications. — ISBN 978-81-261-2313-1.
- Singh, K. S.; B. V. Bhanu; B. R. Bhatnagar; Anthropological Survey of India; D. K. Bose; V. S. Kulkarni; J. Sreenath. Maharashtra. — Popular Prakashan[англ.], 2004. — Т. XXX. — ISBN 978-81-7991-102-0.
- Shirodkar, Prakashchandra P. Researches in Indo-Portuguese history. — Publication Scheme, 1998. — Т. 2. — ISBN 978-81-86782-15-6.
- Swaminathan, R.; Goyal, Jaya. Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal. — Macmillan India in association with Observer Research Foundation, 2006.
- Strizower, Schifra. The children of Israel: the Bene Israel of Bombay (англ.). — B. Blackwell, 1971.
- The Gazetteer of Bombay City and Island. — Gazetteer Department (Government of Maharashtra[англ.]), 1978. — Т. 2. — (Gazetteers of the Bombay Presidency).
- The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 (PDF). State Election Commissioner (Government of Maharashtra). Дата обращения: 3 мая 2009. Архивировано 5 июля 2007 года.
- Kurian, Mathew; McCarney, Patricia. Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method (англ.). — Dordrecht: Springer, 2010. — ISBN 978-9048194254.
- Vilanilam, John V. Mass communication in India: a sociological perspective. — illustrated. — SAGE, 2005. — ISBN 978-0-7619-3372-4.
- Wasko, Janet. How Hollywood works. — SAGE, 2003. — ISBN 978-0-7619-6814-6.
- WMO bulletin. — World Meteorological Organization, 2000. — Т. 49.
- Yimene, Ababu Minda. An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change (англ.). — Cuvillier Verlag[англ.], 2004. — ISBN 978-3-86537-206-2.
- Yule, Henry; Burnell, A. C. A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson (англ.). — 2. — Routledge, 1996. — ISBN 978-0-7007-0321-0.
- Zakakria, Rafiq; Индийский национальный конгресс. 100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985 (англ.). — Reception Committee, Congress Centenary Session, 1985.
Havolalar
- Rasmiy sayt
- Bombey kamer orkestri
- Shahar haqidagi rasmiy hisobot. Asl nusxadan asli 10-mart 2009-yilda.