| Tyan-Shan | |
|---|---|
| qirg‘. Ola-Too, Tengir-Too, xit. 天山 (Tianshan) | |
Tyan-Shanning kosmosdan ko‘rinishi | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi |
|
| Kengligi | 400 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland cho‘qqisi | G‘alaba cho‘qqisi |
| Eng baland nuqtasi | 7439 m |
| Joylashuvi | |
| 42°02′00″ sh. k. 80°08′00″ shq. u.HGYO | |
| Mamlakatlar | |
Tyan-Shan (qirg‘. Ola-Too, Tengir-Too, toj. Tiyon Shon, xit. soddalash. 天山山脉, pinyin Tiānshān shānmài, Palladiy tizimida Tyanshan shanmay, uyg‘. تەڭرىتاغ, Tengri tag‘, qoz. Olatov, Tengritov, o‘zb. Tyan-Shan / Tyan-Shan, Tangritogʻ / Tangritogʻ, mo‘g‘. Tenger uul) — tog‘ tizimi bo‘lib, u Markaziy Osiyodagi to‘rtta davlat hududida joylashgan: Qirg‘iziston, Qozog‘iston, Xitoy (Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni) va O‘zbekiston.
Etimologiyasi
«Tyan-Shan» nomi xitoy tilida (xit. tianshan, transkripsiyasi: [tianshan]) «osmon tog‘lari» yoki «ilohiy tog‘lar» degan ma’noni anglatadi (天 — «osmon», «xudo» yoki «kun», 山 — «tog‘»). E. M. Murzayevning ma’lumotiga ko‘ra, bu nom so‘zma-so‘z tarjima (kalka) bo‘lib, turkiy tildagi Tengir («Osmon xudosi») va Nishon («belgi»), Tengir-Nishon.
Geografiyasi
Tyan-Shan tog‘ tizimiga quyidagi orografik rayonlar kiradi:
- Shimoliy Tyan-Shan: tog‘ tizmalari — Ketmen, Jung‘or Olatovi, Iliorti Olatovi, Kungey Ola-Too va Qirg‘iz;
- Sharqiy Tyan-Shan: tog‘ tizmalari — Boroxoro, Iren-Xabirg‘a, Bogdo-Ula, Xaliqtov (Qorliqtag‘[ukr.]), Sarmin-Ula, Quruqtag‘, Barkeltag‘, Cheltag‘, Borta-Ula, Avral-Ula, Narat, Boro-Xotan, Uken;
- G‘arbiy Tyan-Shan: Qoratov, Qorjantov, Talas Olatovi, Chotqol, Ko‘ksuv, Piskom, Qurama va Ugom tizmalari;
- Janubi-g‘arbiy Tyan-Shan: tizmalari Farg‘ona vodiysini o‘rab turadi va Farg‘ona tizmasining janubi-g‘arbiy yonbag‘rini ham qamrab oladi;
- Ichki Tyan-Shan: shimolda Qirg‘iz tizmasi va Issiqko‘l botig‘i, janubda Qaqshol-Too, g‘arbda Farg‘ona tizmasi, sharqda esa Oqshiyroq tog‘ massivi bilan chegaralanadi; uning tarkibiga quyidagi tizmalar kiradi: Terskey Ola-Too (balandligi 5216 m gacha), Mo‘ldo-Too, Jetim, Ot-Boshi;
- Markaziy Tyan-Shan[qirg‘.]: Qaqshol-Too, Tengri-Tag‘, Sari-Jaz, Meridional, Maydontog‘, Ko‘lpincho‘ltog‘;
- Eng baland nuqtasi — G‘alaba cho‘qqisi (7439 m) bo‘lib, u Qirg‘iziston bilan Xitoyning Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni chegarasida joylashgan;
- balandligi bo‘yicha keyingi o‘rinda esa — Xontangri (ruscha talqinda «Osmon hukmdorining uyi»): Xon — «hukmdor», Tangri — «Osmon xudosi»; qo‘shma bayonot qabul qilgan tomonlar — Xitoy Xalq Respublikasi, Qozog‘iston va Qirg‘iziston, ular Xontangri cho‘qqisini ushbu davlatlarga tegishli deb hisoblash haqida kelishgan. Biroq cho‘qqi aslida 12 kilometr g‘arbda joylashgan. Bu masofa Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayonining Xitoy hududida suvayirg‘ich bo‘ylab o‘tadigan chegarasidan hisoblanadi.

Markaziy Tyan-Shandan g‘arbga qarab tog‘lararo botiqlar bilan ajralgan uchta tog‘ zanjiri tarqaladi (Issiqko‘l botig‘i va undagi Issiqko‘l ko‘li, Norin botig‘i, Ot-Boshi botig‘i va boshqalar); ular g‘arbda Farg‘ona tizmasi orqali tutashadi.
Sharqiy Tyan-Shanda ikkita parallel tog‘ zanjiri (balandligi 4—5 ming m) mavjud bo‘lib, ular 2—3 ming m balandlikdagi botiqlar bilan ajralgan. Baland ko‘tarilgan (3—4 ming m) tekislangan yuzalar — sirtlar. Ushbu hududdagi muzliklarning umumiy maydoni — 7,3 ming km², eng yirigi esa — Janubiy Inilchek.
Tyan-Shanning g‘arbdan sharqqa cho‘zilgan uzunligi 2500 km ni tashkil etadi. Alp burmalanishi, qadimgi tekislangan yuzalarning qoldiqlari 3000—4000 m balandlikda sirtlar ko‘rinishida saqlangan. Hozirgi tektonik faollik yuqori, zilzilalar tez-tez sodir bo‘ladi. Tog‘ tizmalari magmatik jinslardan, botiqlar esa cho‘kindi jinslardan tarkib topgan.
Bu yerda simob, surma, qo‘rg‘oshin, kadmiy, rux, kumush konlari, botiqlarda esa neft mavjud. Relyef asosan baland tog‘li: muzlik hosil qilgan shakllar va tosh uyumlari uchraydi, 3200 m dan yuqorida ko‘p yillik muzloq keng tarqalgan. Tekis tog‘lararo botiqlar (Farg‘ona, Issiqko‘l, Norin) mavjud. Iqlimi mo‘tadil kontinental. Qorliklar va muzliklar bor.
Daryolar ichki oqim havzalariga kiradi. Ostonali, tez oqar daryolar — Norin, Chu, Ili, Tarim, Qizilsuv va boshqa ko‘plab daryolar. Yirik ko‘llari: Issiqko‘l, So‘nko‘l, Chotirko‘l va boshqalar.
Tog‘ tizmalari

| Nomi | Viloyat / mamlakat | Davlat | Eng katta balandligi (dengiz sathidan metr) | Uzunligi (km) | Muzliklar maydoni (km²) |
|---|---|---|---|---|---|
| Piskom tizmasi | G‘arbiy Tyan-Shan | 4299 | 160 | 80 | |
| Ugom tizmasi | G‘arbiy Tyan-Shan | 4229 | 109 | 40 | |
| Chotqol tizmasi | G‘arbiy Tyan-Shan | 4503 | 241 | 10 | |
| Oto‘ynoq tizmasi | G‘arbiy Tyan-Shan | 3897 | 74 | 10 | |
| tizma: Chandalash | G‘arbiy Tyan-Shan | 3258 | 77 | 3 | |
| Qurama tizmasi | G‘arbiy Tyan-Shan | 3169 | 184 | 0 | |
| Qoziqurt tizmasi | G‘arbiy Tyan-Shan | 1768 | 35 | 0 | |
| Bo‘raldaytov tizmasi | G‘arbiy Tyan-Shan | 1425 | 67 | 0 | |
| Qoratov tizmasi | G‘arbiy Tyan-Shan | 2176 | 420 | 0 | |
| tog‘lar: Oltintopgan | G‘arbiy Tyan-Shan | 1156 | 27 | 0 | |
| tizma: Qoramozor | G‘arbiy Tyan-Shan | 2071 | 32 | 0 | |
| tizma: Uzunahmadtov | G‘arbiy Tyan-Shan | 4165 | 37 | 0 | |
| tizma: Ko‘lbatov | G‘arbiy Tyan-Shan | 4000 | 28 | 0 | |
| tizma: Qorjantov | G‘arbiy Tyan-Shan | 2834 | 65 | 0 | |
| tizma: Ko‘ksuv | G‘arbiy Tyan-Shan | 3461 | 62 | 0 | |
| tizma: Talas Olatovi | G‘arbiy Tyan-Shan | 4482 | 270 | 170 | |
| tizma: Kungey Ola-Too | Shimoliy Tyan-Shan | 4771 | 200 | 350 | |
| tizma: Saribuloq | Shimoliy Tyan-Shan | 1100 | 13 | 0 | |
| tog‘lar: Ko‘ljaboshi | Shimoliy Tyan-Shan | 1100 | 36 | 0 | |
| tog‘lar: Oytov | Shimoliy Tyan-Shan | 1052 | 82 | 0 | |
| tog‘lar: Jeltov | Shimoliy Tyan-Shan | 1000 | 49 | 0 | |
| tog‘lar: Kindiktosh | Shimoliy Tyan-Shan | 1520 | 66 | 0 | |
| tizma: Qaqaypdir | Shimoliy Tyan-Shan | 1608 | 12 | 0 | |
| tizma: Tegerek | Shimoliy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 2000 | 24 | 0 |
| tizma: Qarash | Shimoliy Tyan-Shan | 3100 | 27 | 0 | |
| tog‘lar: Oqto‘rqoy | Shimoliy Tyan-Shan | 3050 | 27 | 0 | |
| tizma: Kastek | Shimoliy Tyan-Shan | 2629 | 71 | 0 | |
| tizma: Jetiyo‘l | Shimoliy Tyan-Shan | 3267 | 50 | 0 | |
| Saritov tizmasi | Shimoliy Tyan-Shan | 3722 | 41 | 0 | |
| Ketmen tizmasi | Shimoliy Tyan-Shan | 3638 | 300 | 0 | |
| To‘rayg‘ir tizmasi | Shimoliy Tyan-Shan | 2413 | 23 | 0 | |
| tizma: Bo‘qaydiqtov | Shimoliy Tyan-Shan | Qozog‘iston | 3016 | 23 | 0 |
| Iliorti Olatovi tizmasi | Shimoliy Tyan-Shan | 4973 | 350 | 484 | |
| tizma: Qaqshol-Too | Markaziy Tyan-Shan | 7439 | 400 | 983 | |
| Oqshiroq tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | 5126 | 57 | 450 | |
| Oqshiyroq tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | 5126 | 44 | 400 | |
| tizma: Meridional | Markaziy Tyan-Shan | 6873 | 93 | 299 | |
| tizma: Tengri-Tag‘ | Markaziy Tyan-Shan | 6995 | 40 | ||
| Sari-Jaz tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | 6261 | 110 | 250 | |
| Qirg‘iz tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | 4875 | 385 | 223 | |
| tizma: Keolyu-Too | Markaziy Tyan-Shan | 5285 | 49 | 200 | |
| Farg‘ona tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | 4692 | 225 | 150 | |
| tizma: Inilchektov | Markaziy Tyan-Shan | 5697 | 59 | 150 | |
| tizma: Jetim | Markaziy Tyan-Shan | 4931 | 104 | 110 | |
| tizma: Bo‘rqo‘ldoy | Markaziy Tyan-Shan | 5060 | 98 | 60 | |
| tog‘lar: Mansurtog‘ | Markaziy Tyan-Shan | 4300 | 28 | 60 | |
| tizma: Norin-Too | Markaziy Tyan-Shan | 4530 | 125 | 35 | |
| Nura tog‘lari | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4200 | 40 | 25 |
| tizma: Qoramoynoq | Markaziy Tyan-Shan | 4281 | 56 | 20 | |
| tizma: Qoraqo‘qti | Markaziy Tyan-Shan | 4400 | 47 | 15 | |
| Jetimbel tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | 4395 | 91 | 15 | |
| tizma: Uchchat | Markaziy Tyan-Shan | 4733 | 69 | 0 | |
| tizma: Ko‘ktuntov | Markaziy Tyan-Shan | 4678 | 75 | 0 | |
| tizma: Maydontog‘ | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston / Xitoy | 4017 | 189 | 0 |
| tizma: Boybichatov | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4347 | 40 | 0 |
| tizma: Susamirtov | Markaziy Tyan-Shan | 4042 | 133 | 0 | |
| tizma: Chortosh | Markaziy Tyan-Shan | 3531 | 17 | 0 | |
| tizma: O‘rotov | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 2501 | 32 | 0 |
| Kungey tog‘lari | Markaziy Tyan-Shan | 2400 | 15 | 0 | |
| tog‘lar: Qorajilg‘a | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 2400 | 22 | 0 |
| tizma: Kengko‘l | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 3750 | 23 | 0 |
| tizma: Taxtaliq | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 3500 | 66 | 0 |
| tizma: Jamontov | Markaziy Tyan-Shan | 4718 | 70 | 0 | |
| Qoratov tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | Qozog‘iston / Qirg‘iziston | 4066 | 21 | 0 |
| tizma: Mo‘ldo-Too | Markaziy Tyan-Shan | 4185 | 150 | 0 | |
| tizma: Kenirimtov | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4351 | 39 | 0 |
| tizma: Boydula | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 3988 | 34 | 0 |
| So‘nko‘ltov tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | 3856 | 61 | 0 | |
| Qavon tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4144 | 32 | 0 |
| O‘rtoq tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 3257 | 21 | 0 |
| tizma: Jumg‘ol-Too | Markaziy Tyan-Shan | 3948 | 103 | 0 | |
| Oygaing tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | O‘zbekiston / Qirg‘iziston | 4273 | 39 | 0 |
| tizma: Qopqatash | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4146 | 58 | 0 |
| tizma: Qorag‘omon | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4227 | 31 | 0 |
| Qorajorg‘a tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 3988 | 69 | 0 |
| tizma: Qoraqir | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4414 | 24 | 0 |
| tizma: To‘rug‘art | Markaziy Tyan-Shan | 5108 | 58 | 0 | |
| Ot-Boshi tizmasi | Markaziy Tyan-Shan | 4786 | 136 | 0 | |
| tizmaJixlart | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4025 | 30 | 0 |
| tizma: Kektun | Markaziy Tyan-Shan | Qirg‘iziston | 4506 | 75 | 0 |
| tizma: Terskey Olatovi | Markaziy Tyan-Shan | 5216 | 375 | 1080 |
Landshaft, flora va fauna
Iqlimning quruqligi va kontinentalligi tufayli Tyan-Shanda tog‘ dashtlari va chala cho‘llari ustunlik qiladi. Chala cho‘llar tog‘ etaklarining yuqori qismlarini hamda tog‘lararo botiqlardagi hududlarni egallaydi: shimoliy yonbag‘irlarda ular 1600—2100 metr balandlikda, janubiy yonbag‘irlarda 2200 metrgacha uchraydi. Tuproqlari to‘q tusli bo‘z tuproq va kulrang-qo‘ng‘ir chala cho‘l tuproqlaridan iborat, relyefning pastqam joylarida sho‘rxoklar va sho‘rtoblar mavjud. O‘simliklar yer yuzasining 15—25 % qismini qoplaydi; shuvoq, chalov va sho‘ra o‘simliklari jamoalari ustun, Ichki va Sharqiy Tyan-Shanda esa potashnik (Kalidium), qarag‘ana ham uchraydi.
Dashtlar g‘arbiy qismda 1000—1200 metrdan 2500—2600 metrgacha, Sharqiy Tyan-Shanning janubiy yonbag‘irlarida esa 1800 metrdan 3000 metrgacha balandliklarda tarqalgan. Tuproqlari och kashtan va och qo‘ng‘ir tog‘-dasht tuproqlaridir. Yuzaning 50 % qismini qoplaydigan o‘simlik qoplamining asosini shuvoq, betaga, chalov, bug‘doyiq, chiy, qarag‘ana tashkil etadi.
Janubi-g‘arbiy Tyan-Shan tizmalarida yuvilgan to‘q tusli bo‘z tuproqlar va qo‘ng‘ir tuproqlarda subtropik dashtlar tarqalgan. Ularning o‘simlik qoplamini ajriq, piyozboshli arpa, andiz, prangos (Prangos), kovrak (Ferula), ayrim daraxt va butalardan esa o‘rik, do‘lana tashkil etadi.
Tog‘lararo botiqlarning namligi yuqoriroq bo‘lgan sharqiy qismlarida to‘q kashtan tuproqlarda turli o‘tlar va boshoqdoshlar o‘sadigan o‘tloq-dashtlar shakllanadi. O‘simliklar odatda yer yuzasining 80—90 % qismini qoplaydi. Dasht mintaqasining yuqori qismida yer bag‘irlab o‘suvchi archa shakllari uchraydi. Chala cho‘llar va dashtlardan yaylov sifatida foydalaniladi.
Tyan-Shandagi o‘rmonlar uzluksiz mintaqa hosil qilmaydi, balki dashtlar va o‘tloqlar bilan almashinib uchraydi. Shimoliy va Janubi-g‘arbiy Tyan-Shanning chekka tizmalarida ular o‘rta tog‘ mintaqasida 1500—3000 metr, tog‘larning ichki rayonlarida esa 2200 metrdan 3200 metrgacha balandliklarda joylashgan. O‘rmonlar deyarli barcha joyda (Qirg‘izistonning janubi-g‘arbidan tashqari) shimoliy yonbag‘irlarda o‘sadi. Farg‘ona vodiysini o‘rab turgan tog‘larda o‘rmonlar janubi-g‘arbiy va janubiy, shamolga ro‘para yonbag‘irlarda o‘sadi; bu ulardagi namlikning yuqoriligini ta’minlaydi. Iliorti Olatovi tizmasining o‘rmon mintaqasi quyi qismidagi kulrang o‘rmon tuproqlarida yovvoyi olma, yovvoyi o‘rik, do‘lana, tog‘terak, Semyonov zarangi o‘sadi; o‘rmon ostki qavatida butalar (zirk, itjumrut, shilvi, normushk, na’matak) uchraydi. 2000—2200 metrdan yuqorida keng bargli o‘rmonlar o‘rnini qoraqarag‘ay o‘rmonlari egallaydi.
Subalp va alp o‘tloqlari asosan shimolga qaragan yonbag‘irlarda 3000—3200 metrdan yuqorida joylashadi; ular odatda yaxlit mintaqa hosil qilmaydi, balki o‘simligi deyarli yo‘q qoyalar va tosh uyumlari bilan almashinadi. Yupqa tog‘-o‘tloq va o‘tloq-botqoq tuproqlarida turli o‘tlar hamda qiyoq o‘sadigan, ko‘pincha botqoqlashgan past bo‘yli o‘tloqlar mavjud; ulardan qisqa muddatli yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.
Ichki va Markaziy Tyan-Shanning baland (3000—3200 metrdan 3400—3700 metrgacha) sirt tekisliklarida «sovuq cho‘llar» deb ataluvchi landshaftlar tarqalgan. Ularning o‘simlik qoplami chim hosil qiladigan boshoqdoshlar, yostiqsimon o‘simlik jamoalari (driadanta va boshqalar)dan, ko‘proq isiydigan joylarda esa shuvoqdan iborat; ular chirindisi kam, ko‘pincha taqirsimon tuproqlarda o‘sadi. Ayrim joylarda qiyoq va kobrezia (Kobresia) o‘tloqlari uchraydi. Bu hududlardan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.
3400—3600 m dan yuqorida muzlik-qor mintaqasi landshaftlari (muzliklar, qorliklar, tosh uyumlari va qoyalar) hamma joyda tarqalgan. Tuproq qoplami shakllanmagan, o‘simliklar asosan siyrak moxlar va lishayniklardan iborat.
Tyan-Shanning tekislik hududlarida quyidagi hayvonlar yashaydi: jayron, sassiqko‘zan, tolay quyoni, yumronqoziq, qo‘shoyoqlar, qumsichqonlar, ko‘rsichqoncha, o‘rmon sichqoni, Turkiston kalamushi, ilonlar (qora ilon (gadyuka), qalqontumshuq ilon, naqshli chipor ilon), kaltakesaklar, qushlardan esa to‘rg‘ay, oqquyruqcha (kamenka), tuvaloq, bulduruqlar, kaklik (tog‘ kakligi), qabriston burguti.
O‘rta tog‘ o‘rmonlari faunasiga mansub hayvonlar — to‘ng‘iz, silovsin, qo‘ng‘ir ayiq, bo‘rsiq, bo‘ri, tulki, suvsar, elik, bu yerlarga teleut olmaxoni moslashtirib keltirilgan; qushlardan — qaychitumshuq (klyost), kedrovka (kedrovka).
Baland tog‘larda va ayrim o‘rta tog‘ hududlarida sug‘urlar, pishchuxalar (pika) (qizil, kattaquloq va Ili), kumushrang hamda tor bosh suyagi bilan ajralib turuvchi dala sichqonlari, tog‘ echkilari (teke), tog‘ qo‘ylari (arxarlar), oqsuvsar, ba’zan esa qor barsi uchraydi; qushlardan — alp zag‘chasi, shoxli to‘rg‘ay, tog‘ chumchuqlari, Himolay ulari, burgutlar, quzg‘unlar.
Ko‘llarda — o‘rdaklar, tog‘ g‘ozlari, oqqushlar, qoravoy, qora laylak yashaydi. Ko‘pgina ko‘llar baliqlarga boy: osman (osman), chebak (chebak), marinka (marinka).
O‘ziga xos va noyob tabiiy landshaftlar quyidagi qo‘riqxonalarda muhofaza qilinadi: Oqsuv-Jabag‘li, Olmaota, Chotqol, Issiqko‘l, Sari-Chelek, Norin, Qoratal-Japiriq hamda quyidagi milliy bog‘larda: Ili-Olatov, Ola-Archa, Qirg‘iz-Ota, Qora-Sho‘ro, Cho‘ng-Kemin, Qorako‘l.
Tyan-Shanni tadqiq etish

1856 yilda Tyan-Shanni o‘rgangan birinchi yevropalik tadqiqotchi Pyotr Petrovich Semyonov bo‘lib, olib borgan ishlari uchun uning familiyasiga «Semyonov-Tyan-Shanskiy» faxriy qo‘shimchasi berilgan.
1840-yillarda Osiyoning materik qismida vulqonlarni qidirish maqsadida Tyan-Shanni ingliz me’mori va rassomi Tomas Uitlam Atkinson tadqiq etgan. U o‘z sayohatlarini 1858 yilda Londonda nashr etilgan kitobida tasvirlab bergan.
YUNESKO Jahon merosi
2013 yilda Shinjon — Tyan-Shan (xit. 新疆天山, pinyin xīn jiāng tiān shān) Xitoydagi YUNESKO Jahon merosi obyektlari ro‘yxatiga kiritilgan..
17-iyul (2016-yil) kuni YUNESKO Jahon merosi qo‘mitasi yig‘ilishida «G‘arbiy Tyan-Shan» transchegaraviy tabiiy obyekti umumiy ro‘yxatga kiritildi. Shu tariqa G‘arbiy Tyan-Shan YUNESKOning Jahon merosi obyektlari ro‘yxatida Qozog‘iston, O‘zbekiston va Qirg‘iziston.
Adabiyotlar
- Chupaxin V. M. Tyan-Shanning tabiiy geografiyasi: (tabiiy-geografik xususiyatlari, landshaftlarni xaritalashning asosiy masalalari va kompleks tabiiy-geografik rayonlashtirish) / Qozog‘iston SSR Fanlar akademiyasi, Geografiya bo‘limi. — Olmaota: Qozog‘iston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1964. — 374 bet — 1300 nusxa (muqovali)
Havolalar
- N. A. Gvozdetskiy, N. I. Mixaylov. SSSRning tabiiy geografiyasi. Moskva, 1978
- Tyan-Shandagi cho‘qqiga Putinning nomi berildi. ru.delfi.lt. Murojaat sanasi: 22-aprel, 2020-yil.
- PaleoKazakhstan.info: Markaziy Tyan-Shan. paleokazakhstan.info. Murojaat sanasi: 22-aprel, 2020-yil..