Tyanshan tog‘lari

Tyan-Shan
qirg‘. Ola-Too, Tengir-Too, xit. 天山 (Tianshan)
Тянь-Шань из космоса
Tyan-Shanning kosmosdan ko‘rinishi
Xususiyatlari
Uzunligi
  • 2500 km
Kengligi400 km
Eng baland nuqtasi
Eng baland cho‘qqisiG‘alaba cho‘qqisi 
Eng baland nuqtasi7439 m
Joylashuvi
42°02′00″ sh. k. 80°08′00″ shq. u.HGYO
Mamlakatlar
Азия
Красная точка
Tyan-Shan
Внутренняя Азия
Красная точка
Tyan-Shan
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Tyan-Shan (qirg‘. Ola-Too, Tengir-Too, toj. Tiyon Shon, xit. soddalash. 天山山脉, pinyin Tiānshān shānmài, Palladiy tizimida Tyanshan shanmay, uyg‘. تەڭرىتاغ‎, Tengri tag‘, qoz. Olatov, Tengritov, o‘zb. Tyan-Shan / Tyan-Shan, Tangritogʻ / Tangritogʻ, mo‘g‘. Tenger uul) — tog‘ tizimi bo‘lib, u Markaziy Osiyodagi to‘rtta davlat hududida joylashgan: Qirg‘iziston, Qozog‘iston, Xitoy (Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni) va O‘zbekiston.

Etimologiyasi

«Tyan-Shan» nomi xitoy tilida (xit. tianshan, transkripsiyasi: [tianshan]) «osmon tog‘lari» yoki «ilohiy tog‘lar» degan ma’noni anglatadi (天 — «osmon», «xudo» yoki «kun», 山 — «tog‘»). E. M. Murzayevning ma’lumotiga ko‘ra, bu nom so‘zma-so‘z tarjima (kalka) bo‘lib, turkiy tildagi Tengir («Osmon xudosi») va Nishon («belgi»), Tengir-Nishon.

Geografiyasi

Tyan-Shan tog‘ tizimiga quyidagi orografik rayonlar kiradi:

Markaziy Tyan-Shan

Markaziy Tyan-Shandan g‘arbga qarab tog‘lararo botiqlar bilan ajralgan uchta tog‘ zanjiri tarqaladi (Issiqko‘l botig‘i va undagi Issiqko‘l ko‘li, Norin botig‘i, Ot-Boshi botig‘i va boshqalar); ular g‘arbda Farg‘ona tizmasi orqali tutashadi.

Sharqiy Tyan-Shanda ikkita parallel tog‘ zanjiri (balandligi 4—5 ming m) mavjud bo‘lib, ular 2—3 ming m balandlikdagi botiqlar bilan ajralgan. Baland ko‘tarilgan (3—4 ming m) tekislangan yuzalar — sirtlar. Ushbu hududdagi muzliklarning umumiy maydoni — 7,3 ming km², eng yirigi esa — Janubiy Inilchek.

Tyan-Shanning g‘arbdan sharqqa cho‘zilgan uzunligi 2500 km ni tashkil etadi. Alp burmalanishi, qadimgi tekislangan yuzalarning qoldiqlari 3000—4000 m balandlikda sirtlar ko‘rinishida saqlangan. Hozirgi tektonik faollik yuqori, zilzilalar tez-tez sodir bo‘ladi. Tog‘ tizmalari magmatik jinslardan, botiqlar esa cho‘kindi jinslardan tarkib topgan.

Bu yerda simob, surma, qo‘rg‘oshin, kadmiy, rux, kumush konlari, botiqlarda esa neft mavjud. Relyef asosan baland tog‘li: muzlik hosil qilgan shakllar va tosh uyumlari uchraydi, 3200 m dan yuqorida ko‘p yillik muzloq keng tarqalgan. Tekis tog‘lararo botiqlar (Farg‘ona, Issiqko‘l, Norin) mavjud. Iqlimi mo‘tadil kontinental. Qorliklar va muzliklar bor.

Daryolar ichki oqim havzalariga kiradi. Ostonali, tez oqar daryolar — Norin, Chu, Ili, Tarim, Qizilsuv va boshqa ko‘plab daryolar. Yirik ko‘llari: Issiqko‘l, So‘nko‘l, Chotirko‘l va boshqalar.

Tog‘ tizmalari

Tyan-Shan relyefi
NomiViloyat / mamlakat DavlatEng katta balandligi (dengiz sathidan metr)Uzunligi (km)Muzliklar maydoni (km²)
Piskom tizmasiG‘arbiy Tyan-Shan  Qirg‘iziston,  O‘zbekiston429916080
Ugom tizmasiG‘arbiy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  O‘zbekiston422910940
Chotqol tizmasiG‘arbiy Tyan-Shan  Qirg‘iziston,  O‘zbekiston450324110
Oto‘ynoq tizmasiG‘arbiy Tyan-Shan  Qirg‘iziston38977410
tizma: ChandalashG‘arbiy Tyan-Shan  Qirg‘iziston,  O‘zbekiston3258773
Qurama tizmasiG‘arbiy Tyan-Shan  Tojikiston,  O‘zbekiston31691840
Qoziqurt tizmasiG‘arbiy Tyan-Shan  Qozog‘iston1768350
Bo‘raldaytov tizmasiG‘arbiy Tyan-Shan  Qozog‘iston1425670
Qoratov tizmasiG‘arbiy Tyan-Shan  Qozog‘iston21764200
tog‘lar: OltintopganG‘arbiy Tyan-Shan  Tojikiston1156270
tizma: QoramozorG‘arbiy Tyan-Shan  Tojikiston2071320
tizma: UzunahmadtovG‘arbiy Tyan-Shan  Qirg‘iziston4165370
tizma: Ko‘lbatovG‘arbiy Tyan-Shan  Qirg‘iziston[aniqlashtirish kerak]4000280
tizma: QorjantovG‘arbiy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  O‘zbekiston2834650
tizma: Ko‘ksuvG‘arbiy Tyan-Shan  Qirg‘iziston,  O‘zbekiston3461620
tizma: Talas OlatoviG‘arbiy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  Qirg‘iziston4482270170
tizma: Kungey Ola-TooShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  Qirg‘iziston4771200350
tizma: SaribuloqShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston, Qirg‘iziston1100130
tog‘lar: Ko‘ljaboshiShimoliy Tyan-Shan  Qirg‘iziston1100360
tog‘lar: OytovShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston1052820
tog‘lar: JeltovShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston1000490
tog‘lar: KindiktoshShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston1520660
tizma: QaqaypdirShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston1608120
tizma: TegerekShimoliy Tyan-Shan Qirg‘iziston2000240
tizma: QarashShimoliy Tyan-Shan  Qirg‘iziston3100270
tog‘lar: Oqto‘rqoyShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston3050270
tizma: KastekShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston Qirg‘iziston2629710
tizma: Jetiyo‘lShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston3267500
Saritov tizmasiShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston3722410
Ketmen tizmasiShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston36383000
To‘rayg‘ir tizmasiShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston2413230
tizma: Bo‘qaydiqtovShimoliy Tyan-Shan Qozog‘iston3016230
Iliorti Olatovi tizmasiShimoliy Tyan-Shan  Qozog‘iston  Qirg‘iziston4973350484
tizma: Qaqshol-TooMarkaziy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  Qirg‘iziston7439400983
Oqshiroq tizmasiMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston512657450
Oqshiyroq tizmasiMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston512644400
tizma: MeridionalMarkaziy Tyan-Shan  Qozog‘iston Xitoy687393299
tizma: Tengri-Tag‘Markaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston Qozog‘iston Xitoy699540
Sari-Jaz tizmasiMarkaziy Tyan-Shan  Qozog‘iston Qirg‘iziston6261110250
Qirg‘iz tizmasiMarkaziy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  Qirg‘iziston4875385223
tizma: Keolyu-TooMarkaziy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  Qirg‘iziston528549200
Farg‘ona tizmasiMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston4692225150
tizma: InilchektovMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston569759150
tizma: JetimMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston4931104110
tizma: Bo‘rqo‘ldoyMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston50609860
tog‘lar: Mansurtog‘Markaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston43002860
tizma: Norin-TooMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston453012535
Nura tog‘lariMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston42004025
tizma: QoramoynoqMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston42815620
tizma: Qoraqo‘qtiMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston44004715
Jetimbel tizmasiMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston43959115
tizma: UchchatMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston4733690
tizma: Ko‘ktuntovMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston4678750
tizma: Maydontog‘Markaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston / Xitoy40171890
tizma: BoybichatovMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston4347400
tizma: SusamirtovMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston40421330
tizma: ChortoshMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston3531170
tizma: O‘rotovMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston2501320
Kungey tog‘lariMarkaziy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  Qirg‘iziston2400150
tog‘lar: Qorajilg‘aMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston2400220
tizma: Kengko‘lMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston3750230
tizma: TaxtaliqMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston3500660
tizma: JamontovMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston4718700
Qoratov tizmasiMarkaziy Tyan-Shan Qozog‘iston / Qirg‘iziston4066210
tizma: Mo‘ldo-TooMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston41851500
tizma: KenirimtovMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston4351390
tizma: BoydulaMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston3988340
So‘nko‘ltov tizmasiMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston3856610
Qavon tizmasiMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston4144320
O‘rtoq tizmasiMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston3257210
tizma: Jumg‘ol-TooMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston39481030
Oygaing tizmasiMarkaziy Tyan-Shan O‘zbekiston / Qirg‘iziston4273390
tizma: QopqatashMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston4146580
tizma: Qorag‘omonMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston4227310
Qorajorg‘a tizmasiMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston3988690
tizma: QoraqirMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston4414240
tizma: To‘rug‘artMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston, Xitoy5108580
Ot-Boshi tizmasiMarkaziy Tyan-Shan  Qirg‘iziston47861360
tizmaJixlartMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston4025300
tizma: KektunMarkaziy Tyan-Shan Qirg‘iziston4506750
tizma: Terskey OlatoviMarkaziy Tyan-Shan  Qozog‘iston,  Qirg‘iziston52163751080

Landshaft, flora va fauna

Iqlimning quruqligi va kontinentalligi tufayli Tyan-Shanda tog‘ dashtlari va chala cho‘llari ustunlik qiladi. Chala cho‘llar tog‘ etaklarining yuqori qismlarini hamda tog‘lararo botiqlardagi hududlarni egallaydi: shimoliy yonbag‘irlarda ular 1600—2100 metr balandlikda, janubiy yonbag‘irlarda 2200 metrgacha uchraydi. Tuproqlari to‘q tusli bo‘z tuproq va kulrang-qo‘ng‘ir chala cho‘l tuproqlaridan iborat, relyefning pastqam joylarida sho‘rxoklar va sho‘rtoblar mavjud. O‘simliklar yer yuzasining 15—25 % qismini qoplaydi; shuvoq, chalov va sho‘ra o‘simliklari jamoalari ustun, Ichki va Sharqiy Tyan-Shanda esa potashnik (Kalidium), qarag‘ana ham uchraydi.

Dashtlar g‘arbiy qismda 1000—1200 metrdan 2500—2600 metrgacha, Sharqiy Tyan-Shanning janubiy yonbag‘irlarida esa 1800 metrdan 3000 metrgacha balandliklarda tarqalgan. Tuproqlari och kashtan va och qo‘ng‘ir tog‘-dasht tuproqlaridir. Yuzaning 50 % qismini qoplaydigan o‘simlik qoplamining asosini shuvoq, betaga, chalov, bug‘doyiq, chiy, qarag‘ana tashkil etadi.

Janubi-g‘arbiy Tyan-Shan tizmalarida yuvilgan to‘q tusli bo‘z tuproqlar va qo‘ng‘ir tuproqlarda subtropik dashtlar tarqalgan. Ularning o‘simlik qoplamini ajriq, piyozboshli arpa, andiz, prangos (Prangos), kovrak (Ferula), ayrim daraxt va butalardan esa o‘rik, do‘lana tashkil etadi.

Tog‘lararo botiqlarning namligi yuqoriroq bo‘lgan sharqiy qismlarida to‘q kashtan tuproqlarda turli o‘tlar va boshoqdoshlar o‘sadigan o‘tloq-dashtlar shakllanadi. O‘simliklar odatda yer yuzasining 80—90 % qismini qoplaydi. Dasht mintaqasining yuqori qismida yer bag‘irlab o‘suvchi archa shakllari uchraydi. Chala cho‘llar va dashtlardan yaylov sifatida foydalaniladi.

Tyan-Shandagi o‘rmonlar uzluksiz mintaqa hosil qilmaydi, balki dashtlar va o‘tloqlar bilan almashinib uchraydi. Shimoliy va Janubi-g‘arbiy Tyan-Shanning chekka tizmalarida ular o‘rta tog‘ mintaqasida 1500—3000 metr, tog‘larning ichki rayonlarida esa 2200 metrdan 3200 metrgacha balandliklarda joylashgan. O‘rmonlar deyarli barcha joyda (Qirg‘izistonning janubi-g‘arbidan tashqari) shimoliy yonbag‘irlarda o‘sadi. Farg‘ona vodiysini o‘rab turgan tog‘larda o‘rmonlar janubi-g‘arbiy va janubiy, shamolga ro‘para yonbag‘irlarda o‘sadi; bu ulardagi namlikning yuqoriligini ta’minlaydi. Iliorti Olatovi tizmasining o‘rmon mintaqasi quyi qismidagi kulrang o‘rmon tuproqlarida yovvoyi olma, yovvoyi o‘rik, do‘lana, tog‘terak, Semyonov zarangi o‘sadi; o‘rmon ostki qavatida butalar (zirk, itjumrut, shilvi, normushk, na’matak) uchraydi. 2000—2200 metrdan yuqorida keng bargli o‘rmonlar o‘rnini qoraqarag‘ay o‘rmonlari egallaydi.

Subalp va alp o‘tloqlari asosan shimolga qaragan yonbag‘irlarda 3000—3200 metrdan yuqorida joylashadi; ular odatda yaxlit mintaqa hosil qilmaydi, balki o‘simligi deyarli yo‘q qoyalar va tosh uyumlari bilan almashinadi. Yupqa tog‘-o‘tloq va o‘tloq-botqoq tuproqlarida turli o‘tlar hamda qiyoq o‘sadigan, ko‘pincha botqoqlashgan past bo‘yli o‘tloqlar mavjud; ulardan qisqa muddatli yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.

Ichki va Markaziy Tyan-Shanning baland (3000—3200 metrdan 3400—3700 metrgacha) sirt tekisliklarida «sovuq cho‘llar» deb ataluvchi landshaftlar tarqalgan. Ularning o‘simlik qoplami chim hosil qiladigan boshoqdoshlar, yostiqsimon o‘simlik jamoalari (driadanta va boshqalar)dan, ko‘proq isiydigan joylarda esa shuvoqdan iborat; ular chirindisi kam, ko‘pincha taqirsimon tuproqlarda o‘sadi. Ayrim joylarda qiyoq va kobrezia (Kobresia) o‘tloqlari uchraydi. Bu hududlardan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.

3400—3600 m dan yuqorida muzlik-qor mintaqasi landshaftlari (muzliklar, qorliklar, tosh uyumlari va qoyalar) hamma joyda tarqalgan. Tuproq qoplami shakllanmagan, o‘simliklar asosan siyrak moxlar va lishayniklardan iborat.

Tyan-Shanning tekislik hududlarida quyidagi hayvonlar yashaydi: jayron, sassiqko‘zan, tolay quyoni, yumronqoziq, qo‘shoyoqlar, qumsichqonlar, ko‘rsichqoncha, o‘rmon sichqoni, Turkiston kalamushi, ilonlar (qora ilon (gadyuka), qalqontumshuq ilon, naqshli chipor ilon), kaltakesaklar, qushlardan esa to‘rg‘ay, oqquyruqcha (kamenka), tuvaloq, bulduruqlar, kaklik (tog‘ kakligi), qabriston burguti.

O‘rta tog‘ o‘rmonlari faunasiga mansub hayvonlar — to‘ng‘iz, silovsin, qo‘ng‘ir ayiq, bo‘rsiq, bo‘ri, tulki, suvsar, elik, bu yerlarga teleut olmaxoni moslashtirib keltirilgan; qushlardan — qaychitumshuq (klyost), kedrovka (kedrovka).

Baland tog‘larda va ayrim o‘rta tog‘ hududlarida sug‘urlar, pishchuxalar (pika) (qizil, kattaquloq va Ili), kumushrang hamda tor bosh suyagi bilan ajralib turuvchi dala sichqonlari, tog‘ echkilari (teke), tog‘ qo‘ylari (arxarlar), oqsuvsar, ba’zan esa qor barsi uchraydi; qushlardan — alp zag‘chasi, shoxli to‘rg‘ay, tog‘ chumchuqlari, Himolay ulari, burgutlar, quzg‘unlar.

Ko‘llarda — o‘rdaklar, tog‘ g‘ozlari, oqqushlar, qoravoy, qora laylak yashaydi. Ko‘pgina ko‘llar baliqlarga boy: osman (osman), chebak (chebak), marinka (marinka).

O‘ziga xos va noyob tabiiy landshaftlar quyidagi qo‘riqxonalarda muhofaza qilinadi: Oqsuv-Jabag‘li, Olmaota, Chotqol, Issiqko‘l, Sari-Chelek, Norin, Qoratal-Japiriq hamda quyidagi milliy bog‘larda: Ili-Olatov, Ola-Archa, Qirg‘iz-Ota, Qora-Sho‘ro, Cho‘ng-Kemin, Qorako‘l.

Tyan-Shanni tadqiq etish

Tyan-Shan nishoni

1856 yilda Tyan-Shanni o‘rgangan birinchi yevropalik tadqiqotchi Pyotr Petrovich Semyonov bo‘lib, olib borgan ishlari uchun uning familiyasiga «Semyonov-Tyan-Shanskiy» faxriy qo‘shimchasi berilgan.

1840-yillarda Osiyoning materik qismida vulqonlarni qidirish maqsadida Tyan-Shanni ingliz me’mori va rassomi Tomas Uitlam Atkinson tadqiq etgan. U o‘z sayohatlarini 1858 yilda Londonda nashr etilgan kitobida tasvirlab bergan.

YUNESKO Jahon merosi

2013 yilda Shinjon — Tyan-Shan (xit. 新疆天山, pinyin xīn jiāng tiān shān) Xitoydagi YUNESKO Jahon merosi obyektlari ro‘yxatiga kiritilgan..

17-iyul (2016-yil) kuni YUNESKO Jahon merosi qo‘mitasi yig‘ilishida «G‘arbiy Tyan-Shan» transchegaraviy tabiiy obyekti umumiy ro‘yxatga kiritildi. Shu tariqa G‘arbiy Tyan-Shan YUNESKOning Jahon merosi obyektlari ro‘yxatida Qozog‘iston, O‘zbekiston va Qirg‘iziston.

Adabiyotlar

  • Chupaxin V. M. Tyan-Shanning tabiiy geografiyasi: (tabiiy-geografik xususiyatlari, landshaftlarni xaritalashning asosiy masalalari va kompleks tabiiy-geografik rayonlashtirish) / Qozog‘iston SSR Fanlar akademiyasi, Geografiya bo‘limi. — Olmaota: Qozog‘iston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1964. — 374 bet — 1300 nusxa (muqovali)

Havolalar