Mineral (nem. Mineral yoki frans. minéral, so‘nggi lot. (аеs) minerale — «ruda») — tog‘ jinslari, rudalar, meteoritlarda uchraydigan, geologik jarayonlar natijasida tabiiy hosil bo‘lgan, tarkibi va tuzilishi bir jinsli kimyoviy birikma yoki kimyoviy element.

Mineral har qanday agregat holatda bo‘lishi mumkin, biroq minerallarning aksariyati — qattiq jismlar. Ular quyidagi guruhlarga bo‘linadi: kristall tuzilishli minerallar, amorf minerallar hamda tashqi shakli kristallga o‘xshasa-da, amorf holatdagi minerallar (metamikt minerallar).

Tog‘ jinsi turli xil bir nechta jins hosil qiluvchi minerallardan (polimineral jins) yoki faqat bitta jins hosil qiluvchi mineraldan (monomineral jins) iborat bo‘lishi mumkin. Adabiyotlarda ushbu ibora ham ishlatiladi: «mineral material».

«Mineral» atamasi alohida mineral individ, mineral tur va uning xillarini ifodalash uchun ishlatiladi. Mineral tur — muayyan kimyoviy birikma bo‘lib, aniq kimyoviy tarkib va kristall tuzilishga ega tabiiy moddadir. Agar kristall tuzilish bir xil bo‘lib, kimyoviy tarkibdagi farqlar uncha katta bo‘lmasa, minerallar rangi, morfologiyasi yoki boshqa xususiyatlariga ko‘ra xillarga ajratiladi. Masalan, tog‘ xrustali, ametist, sitrin, xalsedon — kvarsning xillari. Mineral individlar — bir-biridan ajralish yuzalari bilan chegaralangan mineral jismlardir, masalan, kristallar va donalar.

Minerallarni mineralogiya fani o‘rganadi. Minerallarning kelib chiqishini genetik mineralogiya o‘rganadi. Mineral turlarini o‘rganuvchi yana bir yo‘nalish — minerallar filogeniyasi.

1950-yillardan boshlab yangi mineral kashf etilgani va uning nomini tasdiqlash vazifasini Yangi minerallar va mineral nomlari bo‘yicha komissiya (Xalqaro mineralogiya assotsiatsiyasi, XMA) bajaradi. Hozirgi vaqtda 5336 dan ortiq mineral turi aniqlangan, komissiya har yili yana bir necha o‘nlab yangi turlarni tasdiqlaydi, ammo atigi 100—150 ta mineral keng tarqalgan.

Atmosfera sharoitida suyuq bo‘ladigan ayrim tabiiy moddalar ham mineral hisoblanadi (masalan, tabiiy simob, u pastroq haroratda kristall holatga o‘tadi). Suv esa, aksincha, mineral hisoblanmaydi: u muz mineralining suyuq holati (suyuqlanmasi) sifatida qaraladi. Ba’zi minerallar amorf holatda bo‘lib, kristall tuzilishga ega emas. Bu, asosan, metamikt minerallarga tegishli: ularning tashqi shakli kristallga o‘xshaydi, ammo dastlabki kristall panjarasi o‘z tarkibidagi radioaktiv elementlar (uran, toriy va boshqalar) chiqaradigan kuchli radioaktiv nurlanish ta’sirida yemirilgani sababli ular amorf, shishasimon holatda bo‘ladi. Minerallar orasida yaqqol kristall tuzilishli, amorf — metakolloidlar (masalan, opal, leshatelerit va boshqalar) hamda metamikt minerallar farqlanadi; metamikt minerallar tashqi ko‘rinishidan kristallga o‘xshasa-da, amorf, shishasimon holatda bo‘ladi.

Minerallarning fizik xossalari ularning kristall tuzilishi va kimyoviy tarkibiga bog‘liq. Minerallarning skalyar va vektor fizik xossalari farqlanadi; vektor xossalarning qiymati kristallografik yo‘nalishga bog‘liq. Skalyar xossaga zichlik, vektor xossalarga esa qattiqlik, kristallooptik xossalar va boshqalar misol bo‘ladi. Fizik xossalar mexanik, optik, lyuminessent, magnit, elektr, issiqlik xossalari va radioaktivlikka bo‘linadi.

Kristallarning gabitusi (tashqi shakli) ko‘zdan kechirish orqali aniqlanadi, kichik namunalarni tekshirish uchun lupa ishlatiladi. Kristallar va boshqa mineral ajralmalarning tashqi shaklidan tashqari, minerallarni tavsiflash va ko‘z bilan aniqlashda, ayniqsa dala sharoitida, ularning rangi, yaltiroqligi, ulanish tekisligi (spaynost), ajraluvchanligi, qattiqligi, mo‘rtligi va sinish yuzasi muhim ahamiyatga ega. Ayrim minerallarni aniqlashda bolg‘alanuvchanlik, egiluvchanlik (sinishga qarshilik) va elastiklik ham e’tiborga olinadi.

• Qattiqlik. U Mos shkalasi yordamida aniqlanadi. Bu shkalada eng qattiq etalon mineral — olmos (Mos shkalasi bo‘yicha 10, mutlaq qattiqligi 1600), eng yumshog‘i esa — talk (Mos shkalasi bo‘yicha 1, mutlaq qattiqligi 1, tirnoq bilan tirnaladi). Mineralning qattiqligi kristallning barcha yo‘nalishlarida bir xil bo‘lavermaydi. Bu uning kristall tuzilishiga bog‘liq: kristall panjarasi bir yo‘nalishda boshqasiga qaraganda zichroq joylashgan bo‘lishi mumkin. Masalan, kianitning qattiqligi Mos shkalasi bo‘yicha bir yo‘nalishda 5.5, boshqa yo‘nalishda esa 7 ga teng.
• Ulanish tekisligi (spaynost) — mineralning muayyan kristallografik yo‘nalishlar bo‘ylab yorilish xususiyati.
• Sinish yuzasi — mineralning ulanish tekisligi bo‘ylab bo‘lmagan yangi siniq yuzasining o‘ziga xos ko‘rinishi.
• Tovlanish qatlami — ayrim minerallarning nuragan yuzasida oksidlanish natijasida hosil bo‘ladigan yupqa rangli yoki turli rangdagi pardadir.
• Mo‘rtlik — mineral donalari (kristallari) mexanik ta’sirda yorilganda namoyon bo‘ladigan xossa. Mo‘rtlikni ba’zan qattiqlik bilan bog‘lashadi yoki chalkashtirishadi, ammo bu noto‘g‘ri. Juda qattiq minerallar ham oson yorilishi, ya’ni mo‘rt bo‘lishi mumkin (masalan, olmos).
• Zichlik — moddaning birlik hajmdagi massasi, g/sm³ da ifodalanadi. Ilgari ishlatilgan, hozir eskirgan nomi — solishtirma og‘irlik; uni eski mineralogiya darsliklarida ham uchratish mumkin.
• Nisbiy zichlik — mineral zichligining (birlik hajmdagi massasining) suv zichligiga nisbati bo‘lib, mineralning nisbiy massasini tavsiflash uchun ishlatiladi. Nisbiy zichlik ayrim mineral sinflarini aniqlashda belgi bo‘lib xizmat qiladi. Keng tarqalgan minerallar orasida oksidlar va sulfidlarning nisbiy zichligi yuqoriroq, chunki ular katta atom massasiga ega elementlarni o‘z ichiga oladi. Eng yuqori nisbiy zichlik sof tug‘ma metallarga va intermetallidlarga xos. Kamasit (nikelga boy meteorit temiri)ning nisbiy zichligi 7.9, sof tug‘ma oltinning zichligi esa 19.3 g/sm³.

Optik xossalar

• Yaltiroqlik — mineralga tushgan yorug‘lik oqimining bir qismi qaytishi natijasida yuzaga keladigan optik hodisa. U mineralning yorug‘likni qaytarish qobiliyatiga bog‘liq.
• Rang — ayrim minerallarni aniq ajratib turadigan (yashil malaxit, ko‘k lazurit, qizil kinovar), boshqa ayrim minerallarning rangi esa xromofor elementlar aralashmalari yoki kristall tuzilishdagi o‘ziga xos nuqsonlar tufayli keng doirada o‘zgaradi (flyuoritlar, kvarslar, turmalinlar).
  • Chiziq rangi — mineralning mayda kukun holatidagi rangi; odatda g‘adir-budur chinni biskvitni tirnash orqali aniqlanadi.
• Yorug‘likning sinishi, dispersiyasi va qutblanishi mineralning quyidagi optik konstantalarini tavsiflaydi: sindirish ko‘rsatkichi, optik o‘qlar orasidagi burchak, kristallning optik belgisi, optik indikatrisa yo‘nalishi va boshqalar.

Tarqalishiga ko‘ra minerallar quyidagilarga bo‘linadi:

• jins hosil qiluvchi — ko‘pchilik tog‘ jinslarining asosini tashkil etadi;
• aksessor — tog‘ jinslarida ko‘p uchraydi, ammo odatda jinsning 5 % dan kam qismini tashkil etadi;
• noyob minerallar — alohida yoki juda kam hollarda uchraydi;
• rudali — tarkibida sanoat uchun qimmatli komponentlar bo‘lib, ruda konlarida katta to‘plamlar hosil qiladi.

Tabiatda uchrash shakliga ko‘ra quyidagilar ajratiladi:

• Mineral individlar — mineral agregatlarning tarkibiy qismlari. Ular alohida kristallar, donalar hamda sharsimon yoki sharga yaqin shakldagi mineral ajralmalar bo‘lib, bir-biridan fizik ajralish yuzalari bilan chegaralangan va tabiatdagi mineral turlarining mavjud bo‘lish shaklini tashkil etadi. Mineral individ — mineralogiyaning asosiy tushunchasi bo‘lib, mineral turlarini tabiatda ifodalovchi donalar va o‘ziga xos shakllangan (idiomorf) kristallarni anglatadi. Individlar oddiy mineral agregatlarni tashkil etuvchi donalar — «monokristallar» yoki sferokristallar bo‘lishi mumkin (Yu. M. Dimkov, 1966)
• Mineral agregatlar — bir xil yoki turli mineral individlarning birikib o‘sishidan hosil bo‘lgan tuzilmalar. Ular bir bosqichli yoki ko‘p bosqichli bo‘lishi mumkin. Mineral agregat mineralogiyaning asosiy tushunchalaridan biridir. Moddaning tuzilish darajalari bo‘yicha «individ»dan keyingi bosqich bo‘lgan agregat, ideal rivojlanganda aniq simmetrik shakllarga xos belgilarga ega bo‘lmagan individlar to‘plamidir (bu individlardan prinsipial farqi — Yu. M. Dimkov, 1966).
• Mineral jismlar — tabiiy chegaralarga ega mineral agregatlar to‘plami. Ularning o‘lchami mikroskopik darajadan geologik obyektlar bilan qiyoslanadigan nihoyatda yirik o‘lchamlargacha o‘zgaradi.

Minerallarning Yer yuzida tarqalishi ularning kimyoviy tarkibiga bevosita bog‘liq; kimyoviy tarkib esa turli kimyoviy elementlarning tarqalishiga bog‘liq. Kuzatiladigan minerallarning katta qismi Yer po‘stidan olinadi. Ko‘pchilik minerallarning asosiy tarkibida Yer po‘stida eng ko‘p tarqalgan atigi 8 ta element mavjud: kislorod, kremniy, alyuminiy, temir, magniy, kalsiy, natriy va kaliy (miqdori kamayib borish tartibida). Ushbu sakkiz element birgalikda Yer po‘sti massasining 98 % gacha qismini tashkil etadi. Ular orasida kislorod (Yer po‘sti massasining 46,6 %) va kremniy (27,7 %) ayniqsa muhimdir.

Minerallarning kimyoviy tarkibi odatda ular hosil bo‘lgan tog‘ jinsining tarkibiga yaqin bo‘ladi. Masalan, magma temir va magniyga boy bo‘lsa, olivin hosil bo‘ladi, silikatlarga boy magmadan esa silikatlarga boy mineral, masalan, kvars kristallanadi. Kalsiy va karbonatlarga boy ohaktoshda hosil bo‘ladigan minerallar — kalsitlar.

Mineral qatorining turli vakillari kimyoviy tarkibi bilan farqlanishi mumkin. Masalan, plagioklazlar — karkasli alyumosilikatlar — dala shpatlari guruhiga mansub bo‘lib, kimyoviy tarkibiga ko‘ra natriy-kalsiy alyumosilikatlarining uzluksiz izomorf qatorini tashkil etadi; bu qator albit va anortitdan iborat bo‘lib, ular cheklanmagan o‘zaro eruvchanlikka ega. Natriyga boy albit bilan kalsiyga boy anortit orasida 4 ta ajratilgan xil mavjud: oligoklaz, andezin, labrador va bitovnit. Bunday qatorlarning boshqa misollariga olivin qatoridagi magniyga boy forsteritdan temirga boy fayalitgacha hamda volframit qatoridagi marganesga boy gyubneritdan temirga boy ferberitgacha bo‘lgan qator kiradi.

Mineral qatorlarning mavjudligi kimyoviy almashinish bilan izohlanadi. Tabiatda minerallar mutlaqo sof modda bo‘lmaydi. Ularda muayyan kimyoviy tizimdagi turli elementlardan iborat aralashmalar uchraydi. Natijada ba’zan bir element o‘rnini boshqasi egallaydi. Bunday almashinish, odatda, o‘lchami va zaryadi o‘xshash bo‘lgan ionlar o‘rtasida yuz beradi. Masalan, K⁺ Si⁴⁺ o‘rnini egallay olmaydi, chunki ularning o‘lchami va zaryadi orasidagi katta farq kimyoviy hamda strukturaviy nomuvofiqlikni keltirib chiqaradi. Ammo Si⁴⁺ ning Al³⁺ bilan almashinishi yetarlicha tez-tez sodir bo‘ladi, chunki ular o‘lchami, zaryadi va Yer po‘stidagi tarqalishi jihatidan yaqin. Buni plagioklazlar misolida ko‘ramiz.

Harorat, bosim va kimyoviy tarkibning o‘zgarishi tog‘ jinsining mineral tarkibiga ta’sir qiladi. Kimyoviy tarkib tuproq eroziyasi va nurash, shuningdek, metasomatizm kabi jarayonlar natijasida o‘zgarishi mumkin. Asosiy tog‘ jinsi tektonik yoki magmatik siljish tufayli boshqa fizik sharoitga o‘tganda harorat va bosim o‘zgaradi. Termodinamik sharoitdagi o‘zgarishlar avval hosil bo‘lgan minerallar o‘rtasida reaksiyalar kechib, yangi minerallar paydo bo‘lishiga qulaylik yaratadi.

Minerallar organik materiallar bilan bir qatorda keng qo‘llanadi.

Inson minerallardan qadim zamonlardan beri foydalanib keladi. Uzoq vaqt davomida asosiy foydali qazilma chaqmoqtosh — kvarsning mayda donali xili bo‘lgan. Uning o‘tkir qirrali siniqlaridan ibtidoiy odamlar hatto qadimgi tosh davridayoq foydalangan. Boshqa minerallar ham ishlatilgan. Masalan, olchasimon qizil gematit, sarg‘ish-jigarrang gyotit va qora marganes oksidlari bo‘yoq sifatida, qahrabo, nefrit, sof tug‘ma oltin va boshqalar esa bezak materiallari sifatida ishlatilgan. Tarixdan oldingi Misrda (miloddan avvalgi 5000—3000-yillarda) tabiiy mis, oltin va kumushdan taqinchoqlar tayyorlangan. Keyinchalik qurol-yarog‘ va mehnat qurollari yasash uchun bronza ishlatila boshlangan. Hozir minerallardan metallar va boshqa kimyoviy elementlar hamda birikmalar olinadi. Ular qurilish materiallari (sement, shisha va boshqalar) tayyorlash uchun xomashyo bo‘lib, shuningdek, kimyo sanoatida ishlatiladi. Minerallar bo‘yoq moddalari, abraziv va o‘tga chidamli materiallar sifatida hamda keramika, optika, radioelektronika, elektrotexnika va radiotexnikada qo‘llanadi. Qimmatbaho toshlar ham minerallardir.

Minerallardan oziq-ovqat sifatida, xomashyo manbai, pul o‘rnida, san’at va hashamat buyumlari hamda yuqori texnologiyalar tarkibiy qismi sifatida foydalaniladi. Soxtakorlikning bir ko‘rinishi — litoterapiya, ya’ni minerallarni taqish, tanaga qo‘yish va go‘yoki tosh hamda kristallarda mujassam bo‘lgan g‘ayritabiiy energiyalar va sehrli kuchlar bilan «astral aloqa»ga kirishish orqali davolashdir. Litoterapiya tarafdorlari har bir kristall jism noma’lum energiya va maydonlarni tarqatish hamda yutish xususiyatiga ega, uni tirik organizmga «to‘g‘ri» qo‘llash esa organizmning buzilgan energiya muvozanatini tiklaydi, deb da’vo qiladi. Litoterapiyaning klinik jihatdan isbotlangan asosi ham, ilmiy dalillari ham yo‘q.

• P. A. Zemyatchenskiy Mineral // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86  jildda (82  jild va 4  qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Mineral // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
• Mineral : [arxivlangan 3-yanvar 2023-yilda] // Meot arxeologik madaniyati — Mo‘g‘ul-tatarlar istilosi. — Moskva : Katta rus ensiklopediyasi, 2012. — B. 348—350. — (Katta rus ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5.
• Minerallar va mineralogiya // Koller ensiklopediyasi (rus.). — 2000.
• R. A. Vinogradova. Mineral // Kimyo ensiklopediyasi / muharrir I. L. Knunyans. — Katta rus ensiklopediyasi, 1992. — J. 3. — B. 86—88.
• A. G. Betextin Mineralogiya kursi. — 3-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva: Universitet kitob uyi, 2014.
• Yu. Goncharov, M. Malkova, V. Shamshurov, A. Shamshurov. Geologiya, mineralogiya, petrografiya. — Ma’lumotnoma qo‘llanma. — Moskva: ASV, 2008.
• R. S. Mitchell. Mineral nomlari. Ular nimani anglatadi? = Mineral nomlari. Ular nimani anglatadi? / Ingliz tilidan geologiya-mineralogiya fanlari nomzodi V. I. Kudryashova tarjimasi. — Moskva: Mir, 1982. — 248 b. — 30 000 nusxa.
• Busbey, A. B.; Coenraads, R. E.; Roots, D.; Willis, P. Tog‘ jinslari va qazilma qoldiqlar. — San-Fransisko: Fog City Press, 2007. — ISBN 978-1-74089-632-0.
• Chesterman, C. W.; Lowe, K. E. Shimoliy Amerika tog‘ jinslari va minerallari bo‘yicha dala qo‘llanmasi (ingl.). — Toronto: Kanadadagi Random House^[ingl.], 2008. — ISBN 0-394-50269-8.
• Dyar, M. D.; Gunter, M. E. Mineralogiya va optik mineralogiya. — Chantilli, Virjiniya: Amerika mineralogiya jamiyati^[ingl.], 2008. — ISBN 978-0-939950-81-2.