Posted inKimyo

Brilliant haqida

Brilliant haqida
Brilliantlar

Brilliant (frans. brillant — «yaltiroq, tovlanadigan») — olmosga ishlov berish orqali uning qirralangan shakli hosil qilinib, tabiiy jilosi imkon qadar yaqqol namoyon etilgan qimmatbaho toshdir. Brilliantlar «4 C» tizimi bo‘yicha baholanadi: cut (qirralash), clarity (tiniqlik), color (rang) va carat (massaning karatlarda ifodalanishi). Bu mezonlar toshning mukammallikka qanchalik yaqinligini aniqlash imkonini beradi. Qirralangan har qanday olmos ham brilliant hisoblanmaydi — buning uchun u brilliant usulida qirralangan bo‘lishi kerak. Toshning qirralanishini baholashda eng muhimi — uning sifati, ya’ni qirralarning geometrik aniqligi va o‘zaro mutanosibligidir. Mukammal qirralanish «А» harfi bilan, undan keyingi sifat darajalari esa pasayish tartibida Б, В, Г harflari bilan belgilanadi. Xalqaro tizimda (GIA) mukammal qirralanish Excellent (a’lo), undan keyingi sifat darajalari esa Very Good (juda yaxshi), Good (yaxshi), Fair (qoniqarli) va Bad (yomon) deb belgilanadi.

Tiniqlik — brilliant sifatining muhim ko‘rsatkichi bo‘lib, toshda nuqsonlar yoki begona qo‘shilmalar mavjudligi yoxud yo‘qligiga qarab aniqlanadi; hech qanday nuqsoni bo‘lmagan brilliant mutlaqo tiniq brilliant.

Brilliantlarning massasi odatda karatda o‘lchanadi: 1 karat — 0,2 grammga teng.

Ko‘pchilik brilliantlarga flyuorestsensiya, ya’ni ultrabinafsha nurlanish ta’sirida nur sochish xususiyati xos.

Tarixiy olmoslar

  1. «Drezden yashil brillanti», 41 karat. Olma-yashil va zumrad tusidagi tosh. Bosh kiyim bezagi sifatida ishlatiladi. Tosh Drezdenda saqlanadi.
  2. Xoup olmosi, 44,5 karat. Nihoyatda noyob, to‘q sapfir rangli. Tiniqligi va mutanosib qirralari bilan ajralib turadi. 1830-yilda uni auksionda bankir va qimmatbaho toshlar kolleksioneri Xoup sotib olgan, tosh uning nomi bilan atalgan. 1958-yilda Vashingtondagi Smitson institutiga sovg‘a qilingan va hozir ham shu yerda saqlanadi. Bu olmos egalariga baxtsizlik keltiradi, deb hisoblanadi (bu qarashni tasdiqlash uchun tosh tarixiga turli to‘qima voqealar qo‘shilgan).
  3. Kullinan-I («Afrika yulduzi»), 530,2 karat. Shaffof, rangsiz. 1996-yilgacha dunyodagi eng yirik qirralangan olmos bo‘lgan; hozir hajmi bo‘yicha uchinchi o‘rinda. 74 ta qirrasi bor. Tomchisimon shaklda (pandelok). Angliya qiroli Eduard VIIning saltanat hassasini bezaydi. Tauerda, London.
  4. «Sansi», 55 karat. Luvrda saqlanadi.
  5. «Tiffani», 128,51 karat. Limonrang-sariq. Nyu-Yorkdagi «Tiffani» zargarlik firmasi tomonidan sotib olingan, Parijda qirralangan.
  6. Kohinur («Yorug‘lik tog‘i»), 108,93 karat. Londonning Tauer qal’asida saqlanadi.
  7. Kullinan-VI, 63,6 karat. Mashhur «Kullinan» olmosining qirralangan 105 ta bo‘lagidan biri bo‘lib, dastlabki olmosning og‘irligi 3106 karat edi. 1911-yilda qirolicha Merining tojiga o‘rnatilgan. 1959-yilda Londondagi «Abadiy olmos» ko‘rgazmasida to‘g‘nog‘ichga o‘rnatilgan holda namoyish etilgan. Londonning Tauer qal’asida saqlanadi.
  8. «Nassak», 43,88 karat. Dastlab og‘irligi 90 karatdan ortiq bo‘lib, Shiva xudosining Nassak shahri (hozirgi Nashik) yaqinidagi, Bombay atrofida joylashgan ibodatxonasida, Hindistonda saqlangan. 1818-yilda mustamlakachilik urushlari paytida inglizlar uni o‘lja sifatida qo‘lga kiritgan. 1927-yilda Nyu-Yorkda qayta qirralanib, zumradsimon qirralash shaklini olgan. Hozirda u Lidsning AQSHdagi xususiy mulki hisoblanadi.
  9. «Regent» — Golkonda konlaridan 1701-yilda topilgan. 1721-yilda qirralanib, og‘irligi 140 karatgacha kamaytirilgan. Bu ish Fransiyada amalga oshirilgan. Napoleon III hukmronligi davrida imperatritsa Yevgeniya tojining bezagi bo‘lgan. 1807-yildan buyon Luvrda saqlanadi.
  10. «Shoh», 88,7 karat. Rossiya Federatsiyasining Olmos fondida saqlanadi
  11. «Florensiyalik» («Avstriya sariq olmosi», «Toskanalik»), 137,27 karat. Limonrang-sariq. Dastlabki tarixi afsonalarga burkangan. 1657-yildan boshlab Medichilar oilasining Florensiyadagi mulki bo‘lgan. XVIII asrda Gabsburglar tojiga o‘rnatilgan, keyinchalik esa to‘g‘nog‘ich sifatida ishlatilgan.
  12. «Enigma» nomli qora brilliant — auksionlar tarixida sotilgan eng yirik brilliant — Sotheby’s auksionida 4,3 mln $ ga sotilgan. Ushbu qimmatbaho toshning og‘irligi 555,55 karat.

Mashhur toshlar qatoriga quyidagilar ham kiradi:

  1. «Orlov»
  2. «Daryonur»
  3. «Janubiy yulduz»
  4. «Vittelsbax»
  5. «Qutb yulduzi»

Brilliantlarni qirralash

Tarixiy sharh

Toshlarga dastlab ishlov berish usullari ancha sodda bo‘lgan: ularning bir qirrasi ishqalab tekislangan va sayqallangan. 1465-yilda Burgundiya gersogining saroy zargari Lyudvig van Berkem ilk bor olmosni «atirgul» shaklida qirralagan. Bir necha asr davomida zargarlar olmos ichiga kirgan yorug‘lik to‘liq ichki qaytishi uchun mukammal brilliant qirralash usulini ishlab chiqishga intilganlar. 1961-yilda ushbu yo‘nalishda 13 yil ishlagan Arpad Nedi olmosni qirralashning yangi — profilli («malika») usulini yaratgan. So‘nggi yillarda brilliantlarning aynan shu shakli juda ommalashdi.

Brilliantning tarkibiy qismlari

Brilliantning tarkibiy qismlari

Qirralangandan so‘ng brilliantlar turli shaklga ega bo‘lsa-da, ularning tashqi tuzilishini aniq qismlarga ajratish mumkin. Buni eng yaqqol ko‘rsatadigan misol — ellik yetti qirrali «Кр-57» turidagi yumaloq brilliantdir.

Bunday brilliantda ikki asosiy qism — «toj» va «pavilon» aniq ajralib turadi; ularni «rundist» deb ataladigan belbog‘ ajratib turadi. Rundist brilliantning yuqori va quyi qismlarini ajratadigan o‘ziga xos halqa bo‘lib, toshni zargarlik buyumiga mahkamlashda ham tayanch vazifasini bajaradi. Tojning tepasida «maydoncha» deb ataladigan eng katta qirra joylashgan; u rundist tekisligiga parallel bo‘ladi. Maydonchadan tojning sakkizta asosiy qirrasiga tutashadigan sakkizta yakka yuqori «pona» tarqaladi. Bevosita rundist yonida esa brilliant yuqori qismining umumiy tuzilishini yakunlaydigan o‘n oltita juft pona joylashadi. Pavilon pastga tomon cho‘zilgan bo‘lib, yigirma to‘rtta qirraga ega. Pavilonning o‘n oltita ponasi va sakkizta asosiy qirrasi brilliantning pastki uchida joylashgan bitta nuqtada — kalettada tutashadi.

Zamonaviy qirralash usullari

Hozirgi kunda 57 qirrali yumaloq brilliantlar eng keng tarqalgan. Og‘irligi 0,03 karatdan oshmaydigan kichik olmoslar uchun 57 fasetli qirralash bilan bir qatorda 17 fasetli qirralash ham qo‘llanadi. 57 qirrali qirralash XVII asrdayoq ishlatila boshlangan, ammo faqat XX asr boshlarida olmosning barcha fizik va optik xususiyatlarini hisobga oladigan nazariy hisob-kitoblar yordamida tosh ichida eng kuchli jilo va yorug‘likning eng yorqin tovlanishini ta’minlovchi ideal qirra nisbatlari aniqlangan. Bunday qirralash haqiqiy yoki ideal qirralash deb atala boshlangan; unda brilliantning yuqori qismiga 33 ta, pastki qismiga esa 24 ta qirra to‘g‘ri keladi. Hozir 57 fasetli brilliant qirralashi og‘irligi 0,05 karatdan yuqori brilliantlarga keng qo‘llanadi. SSSR davrida Rossiyada ishlab chiqarilgan brilliantlarni ajratib ko‘rsatish maqsadida «ruscha qirralash» tushunchasi kiritilgan, ammo bu qirralash texnologiyasiga tubdan yangi yechim olib kirmagan. Bugungi kunda bu atama saqlanib qolgan bo‘lsa-da, ko‘proq brend ma’nosini olgan: u toshlarning tuzilishidagi farqdan ko‘ra, ishlab chiqarilgan brilliantlarga ishlov berish sifatini bildiradi.

XX asrning ikkinchi yarmida, asosan, og‘irligi 1 karatdan ortiq yirik brilliantlar uchun qirralashning yangi va murakkabroq shakllari ishlab chiqildi. Ulardan biri 73 fasetli «haylayt-kat» (yuqorida 41 ta, pastda 32 ta qirra). Bundan ham yirikroq toshlarda 86 fasetli «qirollik qirralashi» (yuqorida 49 ta, pastda 37 ta qirra) va 102 fasetli «ulug‘vor qirralash» (yuqorida 61 ta, pastda 41 ta qirra) qo‘llanadi.

XX asrning ikkinchi yarmida brilliantlarni qirralashning mutlaqo yangi, toq sonli qirralarga asoslangan «impariant» usuli ham paydo bo‘ldi. Uning muallifi Massimo-Elbe hisoblanadi. U brilliantning maydonchasida sakkiz qirrali shakl o‘rniga 9, 11, 13 yoki 15 qirrali shakldan foydalangan. Bu toshning jilosi va yorug‘lik tovlanishini kuchaytirib, ko‘zga yoqimliroq va kengroq rang spektrini hosil qilish imkonini bergan. Ushbu qirralash usulining qiyin tomoni — maxsus uskunalar talab etilishidir.

2005-yildan boshlab Niderlandiyaning 1945-yilda Amsterdamda tashkil etilgan Gassan Diamonds kompaniyasi Benno Lezer (Benno Leeser) rahbarligida 121 qirrali qirralash usulini patentlagan. Bu usul Gassan 121.

Qirralash shakllari

Hozirgi vaqtda brilliantlarning eng keng tarqalgan shakli yumaloqdir. Shuningdek, turli «fantaziya shakllari» ham qo‘llanadi: markiz (М-55), nok (Г-56), malika (Пр-65), yurak (Се-57), oval (Ов-57), kvadrat (Кв-33), baget (Бт-25 va Бп-33), zumrad (И-65), uchburchak (Т-52) va boshqalar. Ular «haqiqiy brilliant qirralashi» deb ataladigan turga kirmaydi va olmosni qayta ishlash korxonalarining ehtiyojlari yoki ularning qo‘liga tushgan xom olmoslarning shakliga qarab tayyorlanadi.

Uchburchak shaklida pona usulida qirralangan brilliantlar «trilliantlar» deb ham ataladi. «Baget» deb nomlangan brilliant shaklini alohida ta’kidlash kerak: bu pog‘onali qirralashda rundist to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida bo‘ladi (tomonlari nisbati 1:1 bo‘lsa — kvadrat). Boshqa shakllarga nisbatan qirralari kamroq bo‘lgani uchun baget usuli ko‘pincha kichik brilliantlarni qirralashda ishlatiladi.

Brilliantning go‘zalligi har bir muayyan shakl uchun xalqaro amaliyotda qabul qilingan hisoblangan (ideal) nisbatlar asosida qirralash natijasida yuzaga keladi. Shunga muvofiq, har bir brilliant shaklining qirralash sifati uning nisbatlari, simmetriyasi va sirtga ishlov berish sifatini aniqlash orqali tekshiriladi.

Investitsion brilliantlar

Investitsion brilliantlar qimmatbaho toshlar va investitsiya vositalarining xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtiradi. Investitsion brilliantlar ikkilamchi bozorda likvidlikka ega, ya’ni ishlab chiqaruvchi ularni xaridordan istalgan vaqtda bozor qiymatida qayta sotib olish majburiyatini oladi. Rossiyada bunday brilliantlar faqat banklarda sotiladi, chunki faqat banklar brilliantlarni QQSsiz sotishi mumkin. Bundan tashqari, har bir investitsion brilliant sertifikatga ega bo‘lishi shart — Rossiya sertifikatisiz tuzilgan bitimlar noqonuniy hisoblanadi.

…investitsion brilliant — og‘irligi 2 karat yoki undan yuqori bo‘lgan, sertifikatga ega va bankdan QQSsiz xarid qilingan qimmatbaho toshdir. Keyinchalik investor uni narxi va sotish muddati oldindan aniq bo‘lgan shartlar asosida realizatsiya qilishi mumkin

Brilliantning taqlid namunalari

Brilliantga eng keng tarqalgan taqlid toshlar quyidagilardan tayyorlanadi:

Adabiyotlar

Havolalar